Volkskrant-recencent Kevin Toma deed in zijn zeer lezenswaardige bespreking van de animatiefilm A Christmas Carol van Robert Zemeckis een interessante constatering, die hij jammer genoeg ook gelijk weer wegwuifde:

Zemeckis zegt met de performance capture-techniek te streven naar de perfecte harmonie tussen ‘menselijke warmte’ en technisch vernuft. Dat lukt hem bij A Christmas Carol al een stuk beter dan bij The Polar Express en Beowulf, maar nog steeds zien de acteurs er te gladjes uit, zijn hun bewegingen te vloeiend en krijgt met name hun oogopslag iets levenloos. Het zal echter niet lang duren voordat de techniek zo geperfectioneerd is dat het verschil tussen levende en virtuele acteurs zich nauwelijks nog laat benoemen.

Dat laatste geloof ik dus niet. Animatie — in het woord schuilt het Latijnse animus; geest of ziel… Maar de ironie is dat dat nu precies hetgeen is dat alle computeranimaties missen. Het zijn de ogen, hè?

Kijk maar eens naar dit plaatje. Deze prachtige Scrooge heeft natuurlijk sowieso een nogal karikaturaal gezicht, met zijn grote haakneus en naar beneden hangende mondhoeken. Maar dek de ogen eens af en kijk naar het rimpelige voorhoofd — je hebt het idee dat je naar een foto kijkt. De diepe zwarte wallen, idem dito. Maar precies op het moment dat je je vinger van de ogen weghaalt, zie je direct dat deze Scrooge uit de computer komt.

En de paradox is, dat die levenloosheid van de ogen niet lijkt te komen door iets dat wij met onze ogen waar kunnen nemen. Ik bedoel: van oudere animatiefilms kon je misschien nog zeggen dat de technologie niet in staat was om de precieze visuele diepgang van een menselijk oog na te bootsen, waardoor dat er vlak en kil uitzag. Maar dat is nu niet zo, zie hoe prachtig de ogen op het bovenstaande beeld gemaakt zijn, met de juiste bolling, de juiste glinstering, de juiste uitdrukking, de juiste kleurschakering van de iris. Alles klopt. We zien geen enkel verschil met een echt oog, en toch zien we wél verschil. Hoe kan dat?

Ik denk dat de mens ten diepste niet kán animeren. We stuiten hier precies op het haast onbenoembare verschil tussen ons en tussen onze Schepper, naar wiens beeld wij geschapen zijn, maar waarmee wij toch nooit helemaal samenvallen — hoezeer de nietzscheaanse Übermensch ook meent op de troon van de dode God te kunnen zitten, hoezeer de moderne mensheid ook denkt als een hoogtechnologische Icarus het vuur uit de hemel te hebben gejat. De Schepper blies ons leven in, geest, ziel — en hoe goed wij ook kunnen scheppen en scheiden net als Hij, precies dat doen wij Hem niet na. Wij beheersen de animus niet. Laatst was ik op een symposium over nanotechnologie, waar tal van deskundigen vertelden over hoe wij materialen kunnen manipuleren op onvoorstelbaar kleine schaal; het is allemaal uiterst fascinerend om te horen. Maar op de voor de hand liggende angstige lekenvraag of wij nu echt voor God kunnen spelen, antwoordden de wetenschappers unaniem ontkennend. Het is knap wat wetenschappers kunnen, maar welbeschouwd blijft het gerommel in de marge, zei een synthetisch bioloog zelfs letterlijk. Kortom: ons technische vernuft, hoe waardevol en belangrijk ook, brengt ons geen nanometer dichter bij het werkelijke mysterie van het leven.

Terug naar computeranimaties… De trend om animaties steeds realistischer te maken, steeds meer life-like, is vanuit dit oogpunt bezien een heilloze onderneming. Het zal niet lukken, al ons technisch vernuft ten spijt; we zullen levenloze ogen blijven zien… Misschien kun je zelfs wel zeggen dat hoe dichter wij letterlijk op de huid van de mens kunnen kruipen met deze technologie, hoe preciezer wij iedere rimpel en oneffenheid en porie in beeld kunnen brengen, hoe duidelijker het de toeschouwer zal opvallen dat de ogen niet menselijk, niet life-like zijn. Inderdaad, filmmakers zouden er beter aan doen het niet eens te proberen.

Als je er over nadenkt doet de poging tot hyperrealisme zelfs afbreuk aan het wezen van wat niet geheel terecht ‘animatie’ heet. Waarin schuilt de kracht van animatiekunst, al vanaf de vroegste tekenfilmpjes? Niet zozeer in het feit dat zij een olifant kan laten lopen en vogel kan laten vliegen — dat kunnen olifanten en vogels uit zichzelf ook al — maar veeleer in het feit dat zij olifanten kan laten vliegen en vogels kan laten lopen; zie respectievelijk Dumbo en Road Runner. (Natuurlijk, die laatste is een renkoekoek, die ook in het echt hard kan lopen; maar het briljante aan deze tekenfilm is toch dat Road Runner zelfs door tunnels kan lopen die Wile E. Coyote net op een rotswand geschilderd heeft; iets wat echte renkoekoeken bij mijn weten niet kunnen.)

Goede animatie tart de wetten van de natuurkunde, en heus niet om natuurkundigen boos te maken. (En atheïsten: vandaag precies een jaar geleden, hoera!, plaatste ik het allereerste berichtje op dit weblog, over Richard Dawkins die vond dat kinderliteratuur alleen maar wetenschappelijk correcte informatie mocht bevatten. Ik kan nu een jaar later nog steeds smakelijk lachen om die onzalige gedachte!) Het punt is dat animatiekunst ons iets uittilt boven de werkelijkheid, ons laat zien dat de fysieke werkelijkheid an sich nooit het hele verhaal vertelt, dat er iets meer is, iets dat zich niet laat vatten in natuurwetten en technische termen. Zelfvertrouwen, bijvoorbeeld, in het geval van het aandoenlijke olifantje Dumbo. De fantasieloze kwezel die zegt dat ook zelfvertrouwen een olifant nooit zal laten vliegen, mist de pointe. Dat Dumbo vliegt, moet ons er enkel op wijzen dat deze olifant meer is dan een optelsom van biologische eigenschappen en natuurkundige omstandigheden die maken dat hij wel altijd op de grond zal blijven lopen. Er bestaat een perspectief dat dingen mogelijk maakt die voor onmogelijk worden gehouden. Dat is een perspectief dat werkelijk leven schept, ja, animeert… een bezielend perspectief, dat wij ons eigen kunnen maken, en dat maakt dat wij ondanks dat wij niet met Hem samenvallen, toch waarlijk aan Hem gelijk zijn — je moet dan wel het subtiele, maar wezenlijke verschil vatten tussen de wijze waarop de seculiere humanist zich aan God gelijk acht, en de wijze waarop de christen zich aan God gelijk acht. De eerste meent de eigenschappen van God — kennis, macht — te bezitten; de tweede meent dat al zijn eigenschappen ten diepste het bezit van God zijn. Dat laatste klinkt misschien als een vage, mystieke kreet, en het is zeker een mystieke kreet, maar absoluut niet vaag — althans, niet vager dan de gemiddelde tekenfilm. Goede animatiefilms bieden ons de sleutel tot dit mystieke inzicht. Zij blazen leven in levenloze dingen (en maken hun naam dus tóch waar), nadrukkelijk niet zoals Dr. Frankenstein dat deed (de hoogmoedige, die via de technologie meende zijn monster te kunnen animeren), maar wellicht meer zoals Geppetto dat deed (de deemoedige, die door toeval een levende pop uit levenloos hout maakte).

Het is in dit kader goed om je het volgende te realiseren. Het monster van Frankenstein, hoe afzichtelijk ook, leek in eerste instantie veel meer op een mens dan Pinocchio. Dr. Frankenstein wilde een hyperrealistisch mens maken. Life-like. Echter dan echt, met een huid waarin we de rimpels en poriën konden tellen, met een fonkeling in de ogen… Juist, als de Scrooge van Robert Zemeckis. Geppetto aan de andere kant was helemaal niet bezig met het zo realistisch en menselijk mogelijk maken van zijn houten pop, maar opmerkelijk genoeg was het juist zijn creatie die tot leven kwam. Ook dat zie je in de wereld van de computeranimatie gebeuren; denk bijvoorbeeld aan de schitterende films van Pixar. Die studio slaagt erin om allerlei levenloze dingen tot leven te wekken: speelgoed, auto’s, een vierkant robotje, een schemerlampje. Al die voorwerpen zijn veel geloofwaardiger en levendiger en zelfs menselijker dan de mensen die zo af en toe ook in de films figureren. In de liefdevolle en zorgzame handen van hun makers, maar ook in de welwillende ogen van de toeschouwers, wordt het niet-menselijke menselijk; een grote wonder van bezieling bestaat niet.

Wat in gelikte realistische animatiefilms als A Christmas Carol te zien is, kan nog beter ‘reanimatie’ heten dan ‘animatie’. Het is Frankenstein-animatie, dat geen hoopgevend perspectief wil bieden dat de werkelijkheid overstijgt, maar dat juist zo dicht mogelijk op de huid van de werkelijkheid wil kruipen. Het resultaat: een monster, dat levend lijkt, maar niet levend is — en het zijn de levenloze ogen die hem verraden.

a synchronized symbiosis
of a waterfall of thoughts

driven by a movement of inner space
to redirect the energies of All.

Ah! Be Cause. Soon you will
know the way back home.

Good morning. Is the day! So young.

“[B]ij “eeuwig” denken wij aan eindeloosheid, en die schrikt ons af; bij leven denken wij aan het door ons ervaren leven, waarvan wij houden en dat wij niet zouden willen verliezen, en dat ons toch tegelijkertijd steeds opnieuw meer last dan vervulling brengt, zodat wij het enerzijds verlangen en tegelijkertijd toch niet willen. We kunnen alleen proberen in gedachten de tijdelijkheid waarin wij gevangen zitten te verlaten en te vermoeden dat eeuwigheid niet een steeds doorgaande opeenvolging van kalenderdagen is, maar zoiets als het volledig vervulde ogenblik, waarin het al ons omvat en wij het al omvatten. Het zou het ogenblik zijn van onderduiken in de oceaan van oneindige liefde, waarin er geen tijd meer is, geen vóór en na. Wij kunnen alleen proberen te denken dat dit ogenblik het leven in de volle zin is, ons steeds opnieuw onderdompelen in de uitgestrektheid van het zijn, waarin wij eenvoudigweg door vreugde overweldigd worden.” — Paus Benedictus XVI, Spe salvi, par. XII.

Paus Benedictus riep in zijn Angelustoespraak op tot een authentiek christelijke beleving van Allerzielen.  Vorig jaar had hij iets soortgelijks gezegd, met toen de toevoeging dat het hem ging om een realistische visie op hiernamaals en eeuwig leven. Hij verwees daarbij toen naar de schitterende passage uit de encycliek Spe salvi die ik hierboven ook geciteerd heb.

Ik moet zeggen dat ik het best bevreemdend vond om op de dag dat de katholieke wereld alle overledenen herdenkt, de krant open te slaan en te zien dat seculier Nederland eigenlijk maar één overledene herdenkt; de apostel van het nihilisme, de heilige van het vrije woord. Ik vond de man onsmakelijk, ik vond de moord op hem onsmakelijk, en ik vind het feit dat er met veel intellectualistisch gewauwel een soort icoon van hem gemaakt wordt ook bijzonder onsmakelijk. Nee, er is weinig christelijks meer aan dit Hollands Allerzielen, pardon, Eenenkeleziel, met kaarsjes in de Linnaeusstraat.

Over kaarsjes op straat gesproken, Katholiek Nederland TV had in de laatste aflevering (vanaf 16:38) een mooi straatinterview waarin wel iets van die ‘authentiek christelijke geest’ van Allerzielen te ontwaren viel. Een jonge vrouw vertelt over haar verdriet over haar vader, die zelfmoord pleegde. Op een gegeven moment stelt de interviewster voor om een kaarsje op te steken.

Interviewster: “Zullen we doen alsof het al 2 november is…”
Vrouw: “Laten we dat doen.”
Interviewster: “…En een kaarsje opsteken.”
Vrouw: “Als jij een kaarsje hebt, dan steek ik hem op.”

Het authentieke beleven van Allerzielen, aldus de Paus, is een beleven “in het licht dat voortkomt uit het paasmysterie”. Ik vind dat deze vrouw die in het vriendelijke zonlicht zo dapper over haar verdriet vertelt, op heel persoonlijke wijze treffend uitdrukt waar dat mysterie ten diepste op neerkomt:

“…dat alles met een reden gebeurt, dat het niet aan mij is om dat hele grote plan te kunnen overzien, maar dat ik toch blij ben met hoe de dingen zijn gelopen, dat ik blij ben met het leven dat ik nu heb, en dankbaar ben voor alles wat ik heb…”

Op een bankje in de nazomerzon las ik vanmiddag een boek. Ik wil je best vertellen welk boek — St. Thomas Aquinas van G.K. Chesterton –, als je maar niet denkt dat het er al te veel toe doet. Het bankje deed er meer toe, en de nazomerzon deed er nog wel het allermeeste toe.

Hoe vaak, zo schoot mij te binnen toen ik daar zo zat, zoeken wij niet ons heil — ons geluk, verlichting, onze vervulling, onze lotsbestemming, hoe je het ook wil noemen — in extremen. In grootse daden, in barre omstandigheden, de hitte van de woestijn, de koude van de polen. In het zonder zuurstof beklimmen van de Mount Everest. In het in je eentje de wereld rondzeilen. Nee, de meesten van ons doen het niet, maar we kennen toch vast de dromen, de verlangens, de onrust; en we stellen ons intussen tevreden met de suffige wijsheid dat tussen droom en daad wetten en praktische bezwaren en de publieke opinie en de Engelse douane in de weg staan. Maar toch… dáár is het te doen, het echte leven, het ultieme geluk.

Het kent ook een eerbiedwaardige religieuze exponent, die onrust, die hang naar de extremen. In de rigide meditatie of extreme ascese. In het gebed dat zo vurig is dat we, om een Brabantse zegswijze te gebruiken, Onze Lieve Heer van z’n kruis af zouden bidden. Het onrustige hart van Augustinus, tot het rust vindt in Hem.

Misschien deed het er dan toch een beetje toe dat ik over de veel kalmere Thomas van Aquino las, de man van het aristotelische midden, van het gematigde en goedmoedige gemoed. Maar nee, ik denk dat het toch de aangemame nazomerzon was.

De ware vreugde, de ware verlichting, ligt in een gevoel zo subtiel en alledaags dat het zich maar moeilijk beschrijven laat. Neem maar eens de tijd om op een nazomermiddag een boekje te lezen op een bankje in de zon. Ik denk dat je het dan begrijpt.

De nazomer is zo’n aparte tijd in het jaar — het is volgens onze standaarddefinities niet eens een seizoen, en dat is maar goed ook. Het onbepaalde, het ongrijpbare, is nu net het wezen van de nazomerdag. In de lente kan het misschien even aangenaam zijn qua temperatuur, maar de lente heeft toch altijd een sterke bepaaldheid: de verlossing van de koude winter drukt een onmiskenbaar stempel op dit seizoen,  net als het uitzien naar de zomer. Ook de herfst is zeer bepaald, getekend door de tekenen van onherroepelijk verval, door vallende bladeren en striemende regen. Zomer en winter zijn de seizoenen van de extremen, van woestijn en poolstreek.

De nazomer is zo anders, en ook zo opvallend zonder evenknie rond andere seizoenen — er is geen duidelijk te onderscheiden nawinter of voorherfst. Alleen maar een nazomer. Een tijd die aan zichzelf genoeg heeft: niets om naar vooruit te kijken, en niets om je te herinneren. We weten dat het morgen weer kan regenen, maar we denken er beter niet aan. We weten ook dat het gisteren nog warmer was, maar we denken er beter niet aan. Er is slechts dankbaarheid voor iedere zonnestraal die ons nog geschonken wordt. En de temperatuur is eigenlijk perfect zo. Niet te warm, niet te koud.

En ergens bij het omslaan van de bladzijde, bereiken wij iets wat we verlichting kunnen noemen — of vreugde, vervulling, of geluk — op een houten bankje in de nazomerzon.

Met hartelijke groet. Daarmee sluit ik mijn brieven en mails het liefst af. Ik vind het simpelweg mooier dan ‘Met vriendelijke groet’. Persoonlijker, informeler, ja zelfs vriendelijker, hoe paradoxaal ook. Een vriendelijke groet is formeler, onpersoonlijker, neutraler. Het voordeel daarvan is dat je het bijna altijd kunt gebruiken — zeker wanneer je iemand niet kent en/of voor de eerste keer schrijft is een ‘vriendelijke groet’ gepaster. Een ‘hartelijke groet’ is voor een stadium daarna; het toont betrokkenheid, vriendschappelijkheid en openheid. Nu heb ik nooit zo lang stilgestaan bij het type groeten om een brief of e-mail mee af te sluiten, hoor. Maar daar heeft de heilige Paulus vandaag verandering in gebracht.

“Weest goed voor elkaar en hartelijk.” (Ef. 4:32)

Die simpele vermaning pende Paulus neer in zijn brief aan de christenen van Efeze. De zin trof mij temidden van het hoogtheologische geweld van de teksten die vandaag in de kerken gelezen werden. Al enige weken staat de mooie maar moeilijk te doorgronden ‘broodrede‘ van de evangelist Johannes centraal. En daar kwam vandaag dan ook nog de al even mooie en mysterieuze passage bij over Elia die de Heer vraagt te sterven, maar dan tot tweemaal toe brood krijgt. De ondubbelzinnige en nuchtere oproep tot hartelijkheid van Paulus lijkt ingeklemd tussen deze mystieke en visionaire teksten een beetje uit de toon te vallen.

ευσπλαγχνοι (eusplagcnoi) staat er in het Grieks, wat letterlijk zoiets als ‘met goede ingewanden’ betekent. Wie nu visioenen krijgt van smerige yoghurtdrankjes met ‘goede’ rechtsdraaiende bacteriekolonieën zit evenwel verkeerd. De ingewanden werden destijds gezien als de plaats waar de zachtaardige affecties zetelen, zoals tederheid, vriendelijkheid en mededogen. De goede ingewanden van de Griekse tekst zouden wij een goed hart noemen. Dus: goedhartig, hartelijk, of tenderhearted zoals de King James-vertaling luidt.

Maar het lijkt me zinnig om het lagere gerommel van het ευσπλαγχνοι mee te laten klinken in de betekenis. Want een hart kan moedig zijn of week of kil, maar hartelijkheid heeft iets in zich dat daaraan vooraf gaat; eenvoud, onvoorwaardelijkheid, spontaniteit, zoiets. Intuïtie, zou je kunnen zeggen — en dat associëren wij nog altijd met de onderbuik. Hartelijkheid is een gut feeling.

Althans, voor zover het een gevoel is… een houding is wellicht een betere term. Of zelfs een deugd, om een begrip te gebruiken waar de hedendaagse filosofen niet over uitgekletst raken. Maar veelal hebben ze het dan over grote deugden, als rechtvaardigheid, medemenselijkheid, dat soort dingen. Ook belangrijk, daar niet van. Maar hartelijkheid is kleiner, simpeler, alledaagser. Hartelijkheid is een gut virtue.

Maar daarmee niet onbeduidender. Want ook om deze reden trof de passage uit Efeziërs me: dat Paulus die kleine deugd van de hartelijkheid lijnrecht plaats tegenover tamelijk grote ondeugden. Om de passage iets breder te citeren:

“Wrok, gramschap, toorn, geschreeuw en gevloek, kortom alle boosaardigheid moet bij u verdwijnen. Weest goed voor elkaar en hartelijk.” (Ef. 4:31-32)

Wat is toch die hartelijkheid, die de grote boosaardigheid in ons eigen hart kan verdrijven? Het is absoluut meer dan vriendelijkheid. Als ik netjes ‘goedemorgen’ en ‘dankuwel’ zeg tegen de kassajuffrouw bij de Albert Heijn ben ik vriendelijk, fatsoenlijk, maar niet per se hartelijk. Ik kan heel goed ‘goedemorgen’ en ‘dankuwel’ zeggen en tegelijkertijd heel onvriendelijke dingen denken over diezelfde caissière. Vriendelijkheid kan gemeend zijn of geveinsd, hartelijkheid kan alleen maar oprecht zijn. Vriendelijkheid is een uiterlijke aangelegenheid, hartelijkheid een innerlijke.

Hartelijk zijn betekent: oprechte interesse tonen in degene die je ontmoet, voorbij de formaliteiten. De kassajuffrouw ook aankijken wanneer je goedemorgen en dankjewel zegt, glimlachen, een praatje maken, geduld en aandacht tonen, dat soort dingen. Nu kun je zeggen: ook dat kan onoprecht zijn, ook dat kun je spelen terwijl je eigenlijk onaardige dingen denkt. Misschien wel. Maar daar wil ik twee bedenkingen tegenin brengen. Ten eerste zul je dat niet gemakkelijk doen. Stel je voor dat je je eigenlijk ergert aan de traagheid of onvriendelijkheid van de caissière. Ga je dan hartelijk een praatje aanknopen? Nee, waarschijnlijk zou je dan slechts kille, ongeduldige vriendelijkheid tonen, groeten, danken en wegwezen. Overigens: we zouden het wel moeten doen, hartelijk zijn, zo kunnen we van Paulus leren. Want onze ergernis zou als sneeuw voor de zon verdwijnen. Maar dan is de hartelijkheid dus niet gespeeld of onoprecht.

En dat brengt me bij mijn tweede punt: áls je hartelijkheid toch probeert te spelen, dan ben je niet hartelijk maar joviaal. Jovialiteit kun je zien als een misplaatste of mislukte poging tot hartelijkheid. Als iemand je hartelijk bejegent voel je je gezien en gewaardeerd. Als iemand wat al te joviaal is kan zelfs het tegenovergestelde gelden: je hebt het gevoel alsof die persoon over je heen walst, je intimideert, je juist niet ziet of op waarde schat.

Het woord ‘joviaal’ is trouwens te herleiden op het Italiaanse gioviale, wat ‘onder invloed van de planeet Jupiter staande’ betekent. Nu weet ik weinig van astrologie (en dat wil ik graag zo houden), maar ik heb het even opgezocht en kort samengevat duidt de invloed van Jupiter op optimisme, maar ook op zelfoverschatting. En precies in dat laatste schuilt het verschil met werkelijke hartelijkheid. Wie joviaal doet maakt zichzelf groter dan hij werkelijk is. Wie hartelijk is maakt zichzelf kleiner dan hij is. Hij stelt zichzelf nederig op — nederigheid, een grote deugd waar je de hedendaagse filosofen jammer genoeg weer veel te weinig over hoort.

Hartelijkheid is dus niet alleen een kleine deugd, maar ook de deugd van kleinheid, van zelfverkleining. Hartelijkheid heeft met bescheidenheid te maken. Geef een man een krukje, en als hij joviaal is klimt hij erop en gaat hij de persoon naast hem goedmoedig op de schouder kloppen. Als hij hartelijk is geeft hij het krukje aan zijn naaste en luistert geïnteresseerd naar diens verhaal.

Echt, oefen jezelf in hartelijkheid — een kleine deugd, maar een grote opgave — en je zult zien dat Paulus gelijk heeft: hartelijk zijn is een wapen tegen boosaardigheid, bij jezelf en bij anderen.

Overigens, in zijn brief aan de Efeziërs, die de aanleiding vormde van deze kleine beschouwing, is Paulus zelf helemaal niet zo hartelijk. Hij eindigt niet met een groet. Geen hartelijke groet, niet eens een vriendelijke groet. Wat vreemd is, want alle andere brieven van Paulus die we in de Bijbel vinden eindigen wel met omstandige groeten aan al zijn vrienden en bekenden. De brief aan de christenen van Efeze is juist opmerkelijk onpersoonlijk van toon. Voor sommige geleerden een reden om te twijfelen of deze brief wel echt door Paulus zelf is geschreven. Ach, misschien wilde hij eenvoudigweg iedere schijn van jovialiteit vermijden, zodat de kernachtige boodschap van de 32e paragraaf van het vierde hoofdstuk overeind blijft staan: wees hartelijk!

Vandaag wordt op de regionale radiozender van Amersfoort, bij Radio KiK, een uitgebreid interview uitgezonden met ondergetekende. Het was een leuk gesprek over mijn boek Het mysterie en enkele thema’s die daarin aan de orde komen. En ik mocht ook nog zelf muziek meenemen.

Niet getreurd als je niet tot de lucky few behoort die in Amersfoort of omgeving wonen. Je kunt het interview vier weken lang beluisteren en downloaden via de website van Radio KiK,  onder ‘uitzendingen’ (en dan dus de uitzending van 2 augustus kiezen).

Normaal gesproken is de binnenstad van Nijmegen op de vroege zondagochtend vrijwel uitgestorven. Vanochtend was er volop bedrijvigheid toen ik naar de vroege Mis ging. Podia werden opgebouwd, bierfusten aangesloten. Groepjes buitenlanders met zware rugtassen en stevige wandelschoenen stroomden uit de bussen, op zoek naar hun hotel. Nooit is deze stad zo rusteloos als op de vooravond van de Vierdaagse.

Wandelaars op de Waalbrug (Bron: WikiCommons)

Ik moet eerlijk bekennen dat ik op zich weinig heb met dit evenement. Nijmegen is een stad naar mijn hart, ik woon er al weer vier jaar met veel plezier, maar de eigenaardigheden van de inboorlingen blijf ik toch met de verbazing van een verdwaalde ontdekkingsreiziger bekijken. Op de eerste dag loopt het parcours op een steenworp van mijn huis — ik woon vlakbij de bij de deelnemers beruchte Oosterhoutse Dijk — maar ik zal waarschijnlijk niet gaan kijken. Ook de Vierdaagsefeesten — ook berucht, maar dan vooral voor de niet-deelnemende toeschouwers die de ook heel inspannende taak op zich hebben genomen om de bierfusten te ledigen — zullen wel weer goeddeels aan me voorbij gaan.

“Komt nu eens zelf mee
naar een eenzame plaats om alleen te zijn
en rust daar wat uit.”

Ik ben geen groot liefhebber van massa-evenementen als deze. (Festivals dan weer wel, maar die zijn toch van een beduidend andere orde.) Ik vermoed dat mijn reserve iets te maken heeft met het feit dat het dorp waarin ik opgroeide eenmaal per jaar uitliep voor de wielerkoers. Vreselijk vond ik dat, want mijn wijk was dan vrij letterlijk afgesloten van de buitenwereld. Ook destijds liep het parcours vlak langs mijn huis. De straten werden met hekken afgezet, en als je het waagde om over te steken kreeg je vreselijk op je sodemieter van de een of andere heethoofdige vrijwilliger of toeschouwer. De facto zat je dus als een rat in de val, bruut afgesneden van je vriendjes en de speeltuinen en de andere lonkende paradijzen aan de overzijde van de straat. En allemaal omdat een stel idioten met geschoren benen en strakke pakjes op hun smalle fietsjes rondjes rond de kerk wilde sjezen. Het onrecht!

Nu snap ik best dat dit ook best gevaarlijke evenementen zijn — bij de Tour de France ben je als toeschouwer je leven immers ook niet zeker — maar de dranghekken ben ik hierdoor als symbolen van beknotting, betutteling en collectieve verdwazing gaan zien. En ik heb er een hartgrondige hekel aan wielrennen aan overgehouden.

Maar aan wandelen heb ik zeker geen hekel. Ik doe het zelf ook graag. Wandelen, zo heb ik ook in mijn boek Het mysterie betoogt, vraagt nu eenmaal om precies het juiste tempo: niet te snel, niet te langzaam. Het is een lichamelijk en geestelijk zeer evenwichtige bezigheid. Je hebt daarbij alle gelegenheid om de omgeving in je op te nemen, en wandelingen zijn ook altijd een goede bron voor spontane ontmoetingen. Let maar eens op: wandelaars kijken om zich heen en zullen je meestal aankijken en groeten wanneer je ze tegenkomt. Hardlopers en (die vermaledijde) wielrenners kijken strak voor zich uit, langs je heen, met de holle blik op oneindig.

Toen ik vanochtend uit de Mis kwam, besloot ik dan ook terug naar huis te lopen. De heenreis had ik met de bus afgelegd, het regende toen ik van huis vertrok. Maar nu was het opgeklaard en aangenaam van temperatuur. De eerste spontane ontmoeting vond al plaats toen ik nog maar net de kerk uitkwam. Een kleine Indonesische man met een zwarte paardenstaart en baseballpet sprak me aan. Hij stelde zich voor als Glen. Ook hij was net bij de Mis geweest.

“Jammer dat er maar zo weinig mensen in de kerk waren hè?”, begon hij. Ik vertelde hem dat de meeste mensen waarschijnlijk naar de Vierdaagsemis van half 11 zouden gaan in plaats van naar de vroege Mis. We kuierden gezamenlijk langs de net opgebouwde podia en buitenbars. Glen hield een lange monoloog over Jezus en Maria en de Kerk, en over hoe weinig mensen er nog in Jezus en Maria en de Kerk geloofden. Hij ging zich hier in Nijmegen in de menigte mengen om mensen het blijde nieuws te vertellen dat Jezus voor hun zonden aan het kruis gestorven is. Mensen werden vaak boos op hem als hij dat zei, vertelde hij.

“Vind je dat gek, Glen?”, vroeg ik. “Mensen begrijpen toch ook gewoon niet wat je daarmee bedoelt?”

“Precies! Precies!”, riep hij enthousiast uit. “En daarom moeten de mensen naar de kerk komen!”

Ik glimlachte en besloot hem niet meer te onderbreken. We kuierden verder, en ik liet hem het tempo en het gesprek bepalen. Af en toe pauzeerde hij om uit zijn zak een plaatje tevoorschijn te halen: een beduimelde ansichtkaart waarop Jezus als hologram stond afgebeeld. “Kijk!”, zei hij steeds stralend, en telkens tikte hij er met zijn vingers op alsof hij het plaatje voor het eerst liet zien. Flarden uit de schriftlezingen van vanochtend schoten me onwillekeurig weer te binnen.

“Uit al de steden kwamen mensen te voet daarheen
en ze waren er nog eerder dan zij.
Toen Jezus aan land ging
zag Hij dan ook een grote menigte.
Hij voelde medelijden met hen,
want zij waren als schapen zonder herder;
en Hij begon hen uitvoerig te onderrichten.”

Op de Waalkade namen Glen en ik hartelijk afscheid van elkaar. Hij liep terug richting binnenstad, waarschijnlijk om eindeloos rondjes te lopen in de menigte om mensen te bekeren. Ook in zijn geest wandelt deze man maar kleine rondjes, vrees ik. Maar hij wandelt toch, met zijn gulle glimlach, zonder iemand echt tot last te zijn. En hij verdwaalt niet, hij vertrouwt op zijn herder, of toch tenminste het hologram van zijn herder. Ik wandelde richting de Waalbrug, om mijn weg naar huis te vervolgen. Op deze brug begon Het mysterie. Net als tijdens de wandeling die ik in dat boek beschreven heb kwam ik talloze in zichzelf gekeerde hardlopers tegen. En net als toen stonden de kermisattracties op de kade opgesteld.

Ik heb niets met de Vierdaagse, maar dit evenement is toch wezenlijk anders dan de wielerkoers in het dorp uit het mijn jeugd. Want hier wandelt men. Net als Glen bepalen deze wandelaars het tempo en het gesprek, en tegelijkertijd zijn zij niemand echt tot last. Want een weg waarop gewandeld wordt kun je wel degelijk zonder gevaar voor eigen leven oversteken. Te voet, dat wel, maar dat zei ik al: de wandelaars bepalen het tempo. Maar zij dwingen niet, zij geven geen aanstoot, geen hinder. Wandelen sluit de straten dus niet hermetisch af, en het sluit de geest ook niet hermetisch af. Sterker nog, wandelen opent de geest.

Geen wonder dat wandelen zo belangrijk is in het christendom — van de voettochten van de apostelen tot aan de ommegangen en populaire pelgrimages van vandaag. En het christendom blijkt ook belangrijk voor de wandelaars van de Vierdaagse, hoe werelds het evenement verder ook mag zijn. Kijk maar eens naar de officiële kaarten van het parcours. Dit zijn zeer basale routekaarten die slechts de essentiële informatie voor de wandelaars zelf bevatten, zoals de waterpunten, EHBO-posten en wc’s. Opmerkelijk genoeg staan óók de kerken op deze kaarten aangegeven…

Mijn wandeling over de Waalbrug was een klein en bescheiden eerbetoon aan alle wandelaars die deze week de Vierdaagse lopen. Niets is zo heerlijk als wandelen over deze brug. Machtig slingert de Waal — zonder twijfel de mooiste rivier van Nederland — onder je voeten door, de stevige stroom weekt alle rusteloze gedachten los uit je hoofd en voert ze mee naar de zee. Bijna vijftigduizend mensen zullen aanstaande dinsdag over deze brug wandelen aan de start van de Nijmeegse Vierdaagse, vijftigduizend mensen die over water lopen, louterend, dopend Waalwater. Glen hoeft niemand te bekeren in de menigte van Vierdaagsewandelaars. Zolang zij wandelen zijn zij steeds in de juiste richting gekeerd.

Op weg naar huis besefte ik dat ik weer een heleboel dingen verkeerd had gezegd of beantwoord. Idioot die je bent.

“Ik hoop dat wat er is gebeurd toch niets heeft veranderd aan onze vriendschap,” vroeg ze. Die avond had ze openlijk zitten vertellen over zichzelf, en had ze heel close gedaan. We waren beiden een beetje dronken. Uiteraard zei ik: “Maar natuurlijk niet, althans, ik hoop van niet.” Ze was het met me eens. Gelukkig maar was er niets veranderd. Sommige dingen gebeuren nu eenmaal, en dan moet je gewoon “vrienden blijven”. Jaja, dat zal wel.

Ik besefte me pas achteraf dat ik weer een compleet verkeerd antwoord had gegeven. Ik dacht met – door dit te zeggen – ik de hele situatie weer kon rechtzetten. Op de reset-knop duwen en het spel weer van voor af aan laten beginnen. Klaar voor een nieuwe, frisse start, zeg maar. Two lives left, level one, go!

Hoe fout kon ik zijn. Natuurlijk was dit geen nieuwe start, het was niet ik die op de resetknop drukte, maar zij! Door dit antwoord van me te ontfutselen gaf ik haar vrij spel – carte blanche – om het hele toneeltje weer helemaal op te voeren. De acteurs gaan het podium op, buigen even, en gaan zich even bijschminken om vervolgens het hele gedoe weer op te voeren aan een nieuw publiek, in een andere stad.

Wat ik had moeten zeggen was: natuurlijk kunnen we vrienden blijven, maar ik heb het er wel heel erg moeilijk mee gehad en nog steeds moeilijk mee! Kunnen we zelfs vrienden blijven? Ik was er niet steeds zo zeker van. Maar in plaats daarvan slik je even je gevoelens in, even “volwassen doen”, zoals dat heet. En achteraf kun je toch maar moeilijk weer komen aankloppen van “klop klop, euhm, ik bedoelde eigenlijk iets anders, wat ik nog wou zeggen…”

Aan de andere kant, wie zegt dat een nieuwe start niet net dat kan zijn, een nieuwe start? Het decor wordt misschien terug klaargezet, maar de acteurs zijn slimmer geworden, en zullen niet meermaals in dezelfde valstrikken trappen. Misschien. Alleen krijg ik het onheilspellende gevoel dat ze geen mede-actrice is, maar de regisseur.

Natuurlijk is niet alles slecht. Een fijne tijd, wat (eindelijk) echt gemeende verontschuldigingen (ik kan enorm lang met gekwetste gevoelens rondlopen), wat nostalgie, en een beetje interessante persoonlijke informatie. Ook wat toegevingen. “Natuurlijk had je gelijk, en ik wist ook wel dat het zo was, maar op dat moment durf je dingen soms niet altijd te zeggen zoals ze moeten gezegd worden.” Dus toch! Aha! Ik had graag willen vragen of het goed was wat ik had gedaan. Had ik het spel moeten meespelen en gebaren alsof ik van niets wist, of van niks wou weten? Gewoon oppervlakkig doen. Of was het juist wat ik had gedaan, meer graven, meer naar de wortels en de eigenlijke redenen en drijfveren zoeken – en (!) die ook aangeven?

Wat het antwoord ook was, ze (en iedereen met haar) kent me goed genoeg om te weten dat ik geen façades opzet. Ik ben vaak onterecht trots op psychologische of sociale elementjes die ik soms oppik. Onterecht omdat het vaak helemaal niet moeilijk is om ze überhaupt op te pikken, daar mogen ze van zeggen wat ze willen. Maar waar ik oprecht trots op mag zijn is dat ik dingen dan ook zeg zoals ik ze zie, om anderen te helpen (ook al lijkt dat op het moment zelf niet zo duidelijk). Ik neem risico’s, wat dat betreft, en daarin zal ik niet veranderen. Ik geloof niet in “het is beter dat je het niet weet”.

Het feit dat ik dat soort dingen wél durf te zeggen zal dan wel een compensatie zijn voor de persoonlijke aangelegenheden waarover ik vaak te zwijgzaam blijf, ofzoiets.

Lang geleden (ok, ergens begin 2007) heb ik een programma (software voor de slechte verstaander, maar da’s geen erg hoor) geschreven om de output van een ander programma automatisch te kunnen verwerken. Voor mijn thesis was ik een vergelijking aan het maken van de efficiëntie van digitale handtekening-algoritmen op het ARM-platform (de ARM architectuur zit nu in zo goed als elke GSM), en om dat te doen, maakte ik gebruik van een ARM-simulator. Deze simulator gaf me dan het aantal CPU-cycli en het energieverbruik voor elke run van de algoritmes die ik geïmplementeerd had.

Daarna dan mijn programma runnen over alle output per algoritme en ik had het gemiddelde gebruik per algoritme. Zodus, ik heb een crappy, worthless programma op SourceForge staan. “Thu Feb 14 20:30:49 2008 UTC (16 months, 2 weeks ago) by boskabout” staat er. Open source en al.

Enkele jaren daarvoor was ik een flight simulator nerd (laten we een kat “een kat” noemen) en kreeg ik het in mijn hoofd van een *wait for it* onbemand autonoom vliegtuigske (UAV) te bouwen. Geïnspireerd op het Paparazzi-project (jeej, Linux en embedded programming \o/) ging ik dan “later als ik genoeg geld had” – aja, student zijnde – wat balsa-hout kopen en enkele PC/104 bordjes kopen en dan kon ik dat verkopen om files in gemeentes te detecteren en al (haja, automatisch filmen, video’s doorstreamen naar een website enzo). Verder dan een tekening en wat perifere software (dus niet de core business van de autopiloot) ben ik nooit geraakt. I moved on…

“We live in a society exquisitely dependent on science and technology, in which hardly anyone knows anything about science and technology.”

Om maar te zeggen: ik mis mijn nerderigheid. Ik heb mij op unief twee jaar beziggehouden met het bestuderen van systemen (op abstract & wiskundig niveau, think matrices en eigenwaarden en singuliere waarden ontbindingen en lineair en niet-lineair en neurale netwerken en stuff, pretty neat stuff!) en zo goed als niks gebruik ik van die technologie/wetenschap nu nog (enkel passief in gsm’s en pc’s en al). Later, als ik groot ben, wil ik zijn als Burt Rutan. Vliegtuigen (helpen) ontwerpen en bouwen, naar de ruimte vertrekken. Doeme toch, waarom hebben wij in Europa zo geen firma’s (click & read it!)?

En dan hebt ge in Europa (waarschijnlijk overal) nog een klimaat waar vliegtuigen compleet niet aanvaard zijn (beetje gedramatiseerd maar toch), ruimtevaart als een cost sink (niet enkel financieel maar ook voor het milieu en bovendien ook – en dit is zeker een compleet foutieve stelling – totaal niet nuttig) beschouwd wordt en voor ge het weet hebt ge dus een gevoel van dreaming the wrong dreams. Where’s my shrink?

Mijn dochter van één zegt nog heel weinig, maar al wel van harte ‘papa’. Ik werd vanochtend gewekt door die uitroep, en al was de nacht te kort geweest, het was het meer dan waard. De kinderen hadden een touwhoudertje voor me geknutseld: een geschilderd bloempotje met een bolletje touw erin. Door het gaatje onderin kun je het uiteinde van het touwtje halen. Ook kreeg ik een beschilderd plankje met spijkers erin, waar je sleutels aan kunt hangen.

Wat je met dat alles kunt? Een mooi plekje geven in de schuur. De schuur, zo begrijp ik nu ik zelf vader ben, is sowieso de eregallerij voor al die mooie, nutteloze dingen die je kinderen met vaderdag voor je in elkaar knutselen. Lange tijd heb ik gedacht dat vaders maar doen alsof ze blij zijn met al die troep. Maar ik weet nu beter. Je kunt me niet gelukkiger maken dan met dergelijke cadeaus. Vaderschap, ik begrijp er nog steeds niet veel van, maar ik weet toch dat het iets te maken heeft met heel ernstig menen dat de meest nutteloze cadeaus die je van je kinderen krijgt, een nut hebben dat boven al het materiële nut uitstijgt. Zeker als je ervoor gewekt wordt met een hartgrondig ‘papa!’.

Hieronder, in licht verkorte en bewerkte vorm, de lezing die ik gisterenavond heb gegeven in de schitterende neo-gotische Sint-Willibrordkerk in Utrecht. Ik vond het een geslaagde avond, vooral vanwege de leuke ontmoetingen na afloop van mijn lezing met enkele mensen die ook op dit blog meelezen en -praten. Overigens zullen zij en andere lezers enkele thema’s herkennen, want ze zijn ook op dit blog al eerder aan de orde gekomen. Ik zal ook wat linkjes toevoegen.

Interieur van de Sint-Willibrordkerk

Twee weken geleden bezocht ik deze Sint-Willibrordkerk voor het eerst. Er was hier toen een symposium over ‘Religie in het publieke domein’. Ook een toepasselijk onderwerp om te behandelen in een Godshuis in het hartje van het publieke domein, de binnenstad van Utrecht, op een steenworp van de winkelstraten, grachten, terrassen, musea, bioscopen, enzovoort. En toen ik daar in de banken waar u nu zit zat te luisteren naar de lezingen, dwaalde mijn aandacht zo nu en dan af naar het interieur van deze prachtige kerk. Dat kwam niet doordat de lezingen saai waren, want dat waren ze allerminst. Nee, ik denk dat velen van u de ervaring zullen delen dat je hier in de St. Willibrordkerk nogal gemakkelijk overweldigd raakt, door de prachtige schilderingen op de muren en pilaren, de kleurrijke beelden, het glas-in-lood, die imposante crucifix hierboven, de rij van iconen. Dus als uw aandacht tijdens mijn lezing afdwaalt naar al dat moois, dan neem ik u dat ook niet kwalijk.

Kleurrijk
Ik denk dat deze kerk ons veel kan leren over de traditie waar ik het vandaag over wil hebben. Terwijl na het Tweede Vaticaanse Concilie in veel kerken de witte roller over de muren en pilaren werd gehaald, bleef hier zichtbaar iets bewaard van een traditie die letterlijk en figuurlijk kleurrijk en veelkleurig is. Dat is zichtbaar in uiterlijk en in de liturgie. Niets ten nadele van de nieuwe sobere kerken – ook soberheid heeft immers een belangrijke plek binnen die traditie, laten we wel wezen – maar dat hier iets van die kleurigheid bewaard is gebleven vind ik mooi. Ik zal straks nog nader ingaan op wat ik onder traditie versta, maar het is toch redelijk veilig om te stellen dat traditie iets met bewaren te maken heeft. Een traditie bewaart iets – iets van waarde, iets van waarheid.

Maar dat bewaren gebeurt wel op een bijzondere manier. Dat wordt duidelijk als we het vergelijken met een meer alledaagse vorm van bewaren. Wij bewaren thuis allemaal etenswaren. Ik geef toe, dit is echt iets van een heel andere orde. U bewaart uw kipfiletje en tuinboontjes om te beginnen geen tweeduizend jaar lang. Ik hoop het althans niet voor u en voor uw buren. Maar het is me om de wijze van bewaren te doen. Hoe bewaart u kipfilet en tuinboontjes? Juist, u stopt ze in de koelkast of diepvries. We hebben een paar beproefde methoden voor het bewaren van eten: invriezen, inblikken of er allerlei conserveermiddelen bij stoppen.

Lichaamstemperatuur
En ik denk dat het verschil met de traditie voor de hand ligt. Een traditie bewaart iets van waarde en waarheid, zei ik net, maar dat doet zij niet door die waarden of waarheden in te vriezen of in te blikken of met allerlei chemische troep te bewerken. Wij noemen onze waarheid een levende Waarheid – Christus, de herrezene, de levende. Levende insecten stoppen we nog wel eens in een leeg bonenblikje, maar zelfs dat kunnen we beter niet doen, want het is ronduit wreed, ook als je gaatjes in het deksel prikt. En ook de waarden waar we het over hebben zijn levende waarden – ze zeggen immers iets over hoe wij het hier op aarde een beetje aangenaam houden voor elkaar en voor onszelf, het zijn waarden die te maken hebben met samenleven, met naastenliefde. Het zijn warme waarden kun je zeggen, waarden op lichaamstemperatuur. Het lijkt me funest om die waarden in te vriezen.

Waar een kipfiletje zou bederven door zuurstof en zonlicht, hebben de waarden waar we het hier over hebben juist zuurstof en zonlicht nodig. Ze moeten voortdurend doorgegeven worden, daardoor blijven ze bewaard. Traditie komt van het Latijnse tradere, wat zoiets als ‘handelen’ betekent. Denk ook aan het Engelse werkwoord ‘to trade’, dat komt ook van tradere. De traditie bewaart iets door het te verhandelen, door het van hand tot hand te laten gaan. Traditie is een handeling, een activiteit. Als ik nog even terug mag keren naar de vergelijking met etenswaren: de manier van bewaren van de traditie laat zich niet vergelijken met het bewaren van één enkel kipfiletje of potje tuinbonen, maar eerder met het houden van kippen of het planten van tuinbonen. Je behoudt het, door het te onderhouden. Zodat je je er steeds opnieuw mee kunt voeden.

Verleden
En dat is wezenlijk voor traditie, althans voor de wijze waarop ik dat begrip begrijp. Kijk, ik denk dat traditie in veel hedendaagse oren een nogal zware bijklank heeft. Het wordt gezien als iets statisch, als een in marmer gehouwen pakket van eisen en bindende voorschriften van je voorouders. Wij associëren het begrip dus automatisch met het verleden, en natuurlijk niet geheel ten onrechte, want we zagen al dat traditie in ieder geval iets te maken heeft met het bewaren van dingen uit het verleden. Maar waarom doen we dat? Niet voor dat verleden an sich, het verleden heeft onze aandacht niet nodig om verleden te zijn. Het verleden heeft onze aandacht wel nodig om heden te zijn, levende actualiteit, toekomst ook. Dat is het eigenlijke object van de traditie, het heden, en vervolgens de toekomst. De waarden en waarheden zijn van wezenlijk belang voor ons leven vandaag. En we dragen ze ook weer over op onze kinderen en kleinkinderen, omdat we hen het beste toewensen. De traditie is dus geen eisenpakket van je grootouders, maar een belofte aan je kleinkinderen.

Wat behelst die belofte? Tenminste dit: dat we zeggen tegen onze kinderen en kleinkinderen: Je staat er niet alleen voor. Je gaat tegen mooie en minder mooie dingen aanlopen in het leven, je zult daarin je eigen afwegingen moeten maken naar eer en geweten, je zult je vaak genoeg alleen voelen, maar je bent niet alleen. Wij, en onze ouders en grootouders voor ons, hebben met dezelfde dingen te maken gehad. Met leven en dood, gezondheid en ziekte, met liefde en strijd, vriendschap en vijandschap, ga zo maar door, al die dingen die onlosmakelijk met het leven verbonden zijn. Je loopt niet alleen. Wij kunnen de keuzes niet voor jou maken, je hebt het recht op je eigen afwegingen, je eigen keuzes en zelfs op je eigen fouten, maar wij kunnen jou wel vertellen hoe wij het hebben aangepakt. Ik gebruikte al de formulering ‘naar eer en geweten’, wij kunnen jou tonen wat die begrippen volgens ons betekenen. Dat is het wezen van de handeling die traditie is.

Stem
We moeten het belang daarvan niet onderschatten. Ik denk dat veel jongvolwassenen van vandaag – een generatie die volgens mij heel open-minded is – als ze mij zo horen praten zullen zeggen: akkoord, heel mooi en aardig, en ik ben best bereid te luisteren naar al die opgebouwde levenswijsheid door de eeuwen heen. Maar goed, het is maar een stem temidden van vele stemmen die mij iets kunnen leren, en niet eens de meest gezaghebbende stem, want laten we wel wezen: wat weten mijn voorouders nu van de wereld van vandaag? Ze hadden geen mobieltjes of internet, ze hoefden niet naar de stembus voor het Europarlement, ze hoefden niets te vinden van de islam of van secularisering of van globalisering of van de kredietcrisis of de Mexicaanse griep. Vooruit, ze hebben natuurlijk ook te maken gehad met de economische of sociale of politieke problemen van hun tijd, en het kan best leerzaam zijn om te kijken hoe zij daar mee omgingen, maar de situatie nu is toch altijd weer anders. Dus waarom zou ik De Stad van God van Augustinus lezen om iets over politiek te leren, terwijl iedere schrijver en cabaretier en columnist en zelfs popster me met verstand van de huidige situatie een actuele mening over de politiek kan geven? Waarom zou ik de pauselijke encycliek Rerum Novarum uit 1891 erop naslaan om iets over armoede en onrecht te leren, terwijl een televisiedocumentaire mij direct het actuele leed over de hele wereld toont?

Dat zijn best goede en zinnige vragen, als je het mij vraagt. Maar ik heb er wel een antwoord op. Ik denk dat de traditie niet zomaar een stem is temidden van alle stemmen, geen wegwijzer in een woud van wegwijzers, maar iets van een wezenlijk andere orde. Om dat te illustreren wil ik geen beroep doen op De Civitate Dei of Rerum Novarum, maar op iets lichtere kost uit onze traditie. Namelijk het sprookje van de wolf en de zeven geitjes. Dit soort volksverhalen bevatten vaak onvermoede diepere lagen, dieper nog dan de oppervlakkige moraal van ‘wees braaf’ en ‘laat geen vreemden binnen in je huis’. Ten diepste vertelt dit sprookjes iets over de waarde van de traditie.

Dat het verhaal doordrongen is van christelijke symboliek blijkt al aan het begin. De moedergeit, zo vertelt het verhaal, is een oude en buitengewoon wijze geit. Maar zij gaat weg om voedsel te halen voor haar kinderen. Wanneer in een verhaal de wijze oude mentor er voor onbepaalde tijd tussenuit piept, dan weten we eigenlijk meteen dat we met een christelijke allegorie te maken hebben. De evangelische echo is onmiskenbaar: een kleine maand geleden hebben we het feest van Hemelvaart gevierd, waarbij wij lazen hoe de leerlingen Jezus ter hemele zagen varen, en we leven in de verwachting van Zijn wederkomst. Het christendom leert ons dat wij als mensen in een tussenperiode bevinden, een periode van onzekerheid. Net als de geitjes staan we er alleen voor, en moeten we het in zekere zin zelf maar uitzoeken.

En dan komt die wolf ten tonele. Hij klopt aan en zegt dat hij hun moeder is. Maar de kleine geitjes zijn ook niet van gisteren, die horen meteen aan zijn zware stem dat het de wolf is. Dus de wolf gaat naar het dorp om krijt te eten, waardoor zijn stem zachter wordt. De geitjes vertrouwen het nog steeds niet, en vragen of hij zijn poot wil laten zien. Ze zien een harige zwarte poot, waardoor hij voor een tweede keer door de mand valt. Dan gaat hij naar een bakker en doopt daar zijn poot in het deeg, waardoor die wit wordt. Dan trappen de geitjes erin en doen de deur open. Ze stuiven nog weg om zich overal te verstoppen, onder de bank, onder het bed, maar de wolf vindt ze allemaal en eet ze op.

Behalve… het kleinste geitje, dat überhaupt de meest sceptische was van het hele stel. Die had zich namelijk in grootvaders antieke klok verstopt. Afijn, u weet verder vast wel hoe het afloopt, het gaat me maar even om de grote lijnen.

Ziet u de symboliek? De wolf doet zich voor als de moeder. De moeder, zo zagen we net al, kunnen we zien als metafoor voor Christus. Dus de wolf geeft zich uit voor Christus om het vertrouwen van de geitjes te winnen. Hij geeft zich uit voor iemand die wijs en betrouwbaar is, iemand die verlossing komt brengen, voedsel voor de geest.

En uitgerekend de jongste heeft hem door, uitgerekend de jongste vindt de ene schuilplek waar hij veilig is. Grootvaders klok. Klok, symbool van de tijd, grootvaders klok, zinnebeeld van de traditie. Voilà. Grootvaders klok, van een onmiskenbare kwaliteit zoals ze ze alleen vroeger maakte, maar die desalniettemin precies de tijd van nu aangeeft, die dus in het heden staat, stevig en zelfverzekerd in het hier en nu, dat is de enige toevlucht. De wolf is de waan van de dag, de talk of the town, de man van het moment, die zich voordoet als verlosser, als oud en wijs iemand die jou de weg wel kan wijzen.

Verlossing
We vinden dergelijke wolven in allerlei soorten en maten tegenwoordig, zeker in de wereld van het geestelijke. Ik heb een boek geschreven, dat sinds eerder dit jaar in de winkels ligt, met de titel Het Mysterie. Ik benoem in dat boek één zo’n hedendaagse wolf, die zich voordoet als redder in nood, namelijk de goeroes van de spirituele zelfhulp. De titel en voorkant van mijn boek zijn een dikke knipoog naar zo’n zelfhulpmethode die de afgelopen jaren razend populair was, en die The Secret heet. Daarin wordt je uitgelegd hoe jij en jij alleen alles kan bereiken wat je maar wil, als je hun methode maar koopt, hun boeken, dvd’s, workshops. Ze beloven dus een soort van verlossing van al je problemen, en het ergste is: ze halen nog allemaal citaten uit de Bijbel om hun punt kracht bij te zetten – maar in mijn optiek hebben ze slechts krijt gegeten en hun klauw in de bakkersmeel gedoopt.

Goed, dit is maar een voorbeeld, zo zijn er tal van vormen van verdwazing, of het nu in de vorm van een spirituele hype of een politieke ideologie of een andere modegril is. Mijn boek heeft als ondertitel ‘De echte weg naar wijsheid en geluk’, wat u een beetje met een korrel zout moet nemen. Het is een verwijzing naar de manier waarop dergelijke zelfhulpboeken zichzelf als dé weg naar wijsheid en geluk presenteren. Maar toch, die ondertitel geeft wel aan dat ik een alternatief presenteer voor, laten we zeggen, al die wolven in schaapskleren. En dat alternatief is precies die traditie. Of orthodoxie, die ik beschrijf als evenwichtskunst: de evenwichtige, mild wantrouwige maar toch ook openhartige levenshouding van het jongste geitje. En ik denk wel echt – in zoverre is de ondertitel toch wel ernstig te nemen – dat dat de ware weg naar wijsheid en geluk is. Of we er ook komen is punt twee, dat hangt van veel omstandigheden af, maar die weg van de traditie, van de orthodoxie, is volgens mij de weg van nuchterheid, gezond verstand, geestelijke gezondheid. Het zoeken naar die delicate balans tussen vertrouwen en wantrouwen, tussen jouw individuele afwegingen en je sociale en historische inbedding, die evenwichtskunst, hoedt ons voor ideologische verdwazing, voor het meewaaien met alle winden.

Ja maar, zal de scherpe criticus zeggen, binnen de traditie van het christendom zijn toch ook voldoende fouten gemaakt, er zijn toch ook waanideeën verkondigd, dwaalwegen bewandeld. Ja. Maar dat is precies waarom wij de traditie nodig hebben, in elk geval totdat de moedergeit is teruggekeerd. En waarom? Nou, dan kom ik terug bij de opmerkingen waarmee ik begon, over de kleurigheid in deze kerk waarin wij nu samen zijn. De traditie van het christendom – en het is juist het katholieke christendom dat daar altijd oog voor heeft gehad – is wezenlijk veelkleurig. Dat is niet zomaar een toevallige verscheidenheid, voor ieder wat wils, zoals de ijsboer voor ieder een eigen smaakje heeft. Nee, de veelkleurigheid bepaalt de vitaliteit van het christendom. Samen houden zij ‘Gods volk onderweg’ op koers – wanneer men wat te veel naar links helt, is er wel weer een tegenbeweging die de boel naar rechts trekt en vice versa. Nieuwe geluiden maken op die weg weldegelijk een kans, maar ze worden met argwaan bezien. Critici zeggen dan: zie je nou wel, de kerk is conservatief en tegen vernieuwing. Nou ja, tot op zekere hoogte, en dat is maar goed ook. De kerk, als voornaamste hoedster van de traditie, is voorzichtig, precies zo voorzichtig als het jonge geitje.

Argwaan
Kent u het verhaal van het eerste bezoek van Franciscus van Assisi aan de paus? Het is dit jaar precies 800 jaar geleden. In z’n ouwe kloffie trok hij Rome binnen, vergezeld door een paar al even armoedig uitziende broeders, en daar meldde hij zich bij paus Innocentius III om toestemming te krijgen voor zijn nieuwe kloosterbeweging. Hij predikte radicale armoede, en een zuivere evangelische geest. Maar hij werd in het rijke Rome met de grootst mogelijke argwaan ontvangen. En vind je het gek? Wie zegt dat hij geen wolf was, niet de zoveelste nieuwe hype? Maar toch, Innocentius zag iets in hem en tegen alle verwachtingen in, werd zijn kloosterregel goedgekeurd. Inmiddels beschouwen wij de franciscanen als een oude en eerbiedwaardige telg in de katholieke traditie. Orthodoxie is dus ook geen conservatisme zonder meer, het is niet per definitie afkerig van vernieuwing. Sterker nog, de parels van de traditie, die met liefde en zorgvuldigheid gekoesterd en bewaard worden, zijn niet zelden zelf het resultaat van de een of andere vernieuwingsbeweging. Ook bijvoorbeeld de oude Latijnse ritus die in deze kerk gevierd wordt! Die ontstond in de contrareformatie, toen de Kerk onder felle kritiek van de reformatoren stond en zij zich genoodzaakt zag één lijn te trekken in een tot dan toe nogal diffuus veld van verschillende gebruiken, verschillende riten. De Tridentijnse ritus was een hoogst noodzakelijke vernieuwing. Het gevaar daarvan, is dat de oude veelkleurigheid tijdelijk verdwijnt. Er is even geen plek meer voor frivoliteiten. Dat zag je na Vaticanum II ook gebeuren – de witkwast waar ik het aan het begin over had. En langzaam ontspannen de verhoudingen zich weer, en ziet de kerk weer in dat diversiteit de eenheid niet bedreigt, maar eerder bewaart.

Steeds opnieuw moet de traditie het gesprek aangaan met de actualiteit. Wie dus zegt dat het christendom haaks op de moderniteit staat, heeft slechts in zoverre gelijk dat het zich niet gek laat maken door de waan van de dag, door de wolven van nu. Maar een gesprek met de moderniteit is permanent nodig. De Stad van God was ook de neerslag van het kritisch-constructieve gesprek dat Augustinus voerde met zijn eigen tijd, de beweging van Franciscus was een kritisch-constructief gesprek met de kerk van Rome, de contrareformatie was een antwoord op de vragen van die tijd, de encycliek Rerum Novarum was een dialoog met de actualiteit van de 19e eeuw, Vaticanum II was een hoogst nodige dialoog met de naoorlogse twintigste eeuwse actualiteit. En ook nu moeten wij de dialoog aangaan met onze tijd. Zonder de wolven te geloven, maar ook zonder smetvrees te hebben voor alles wat modern is. Wij kunnen ons niet terugtrekken op een eilandje, wij hebben iets te maken met de moderniteit. Niet alleen dit mooie Godshuis, maar ook de terrassen, winkelstraten, musea, bioscopen en pleinen vormen ons domein.

Jonge mensen
Daar gaat traditie over, beste mensen. Over onze actualiteit. Over onze toekomst. Ik denk dat het een stem is die gehoord mag worden, en die ook al gehoord wordt. Ik heb me laten vertellen dat deze parochie, in deze kerk waarin die veelkleurige traditie zichtbaar aanwezig is, nog steeds groeit. En opmerkelijk genoeg zijn het juist veelal jonge mensen die zich weer oriënteren op de gezaghebbende stem van de traditie. Zoals het ook het jongste geitje was dat in grootvaders klok kroop.

De wolven moeten we zeker buiten de deur houden, maar ik wil tot slot wel opmerken dat we de deuren van onze kerken open moeten houden. Niet enkel op één avondje in het jaar, tijdens zo’n mooi initiatief als de Kerkennacht. Maar altijd. Letterlijk en figuurlijk. Een open kerk, een open, uitnodigende traditie, die het gesprek aandurft met de moderniteit zonder in een reactionaire kramp te schieten, die traditie gaat een hoopvolle toekomst tegemoet.

,
,
,
,
,
,
,
,

,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
(stilte)
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
(stilte)
,
,

- soms zegt niets zoveel meer -
ik hoop dat je geniet.

x

Dit moet een grap zijn. Dat was mijn eerste gedachte toen ik las dat in Engeland wordt gesproken over het heilig verklaren van G.K. Chesterton. Iedereen die dit blog vaker leest weet dat ik een groot liefhebber ben van wijlen deze Britse auteur. Ik zie hem als een groot denker, de geestigste apologeet van het christendom aller tijden. Maar een heilige? Proposturous!

Maar waarom eigenlijk? Vooropgesteld: absoluut niet, zoals de organisator van de conferentie over Chestertons heiligheid zelf suggereert, omdat heiligheid en humor elkaar moeilijk verdragen. Want ik heb al eerder (hier en hier) gezegd dat ik juist vind dat ze alles met elkaar te maken hebben. Maar waarom dan?

Vind ik Chesterton soms te klein voor heiligheid? Te onbeduidend in vergelijking met alle wonderdoeners en martelaren die doorgaans deze titel verdienen? Vind ik het schrijven van teksten soms onvoldoende? Thomas van Aquino is toch feitelijk ook enkel heilig verklaard vanwege zijn geschriften?

Of vind ik Chesterton juist te groot voor heiligheid? Associeer ik heiligheid stiekem met al te zoetsappige vroomheid, die ik hooguit met een zekere ironie kan waarderen? Maar ik ken toch voldoende heiligen die helemaal niet zoetsappig zijn, en ik bewonder hen toch wel vaker zonder enige ironie? Zijn heiligen me dan te plechtig, te kerks voor een zo onconventionele en ongebonden figuur als Chesterton? Maar zeg nou zelf, het glas-in-lood staat hem toch goed?

Ik weet het niet. Misschien iets van dit alles, misschien niets van dit alles… Ik verbaas me over mijn verbazing. Sint Gilbertus… Waarom eigenlijk? Waarom eigenlijk niet? Hoe dan ook, het lijkt erop dat het echt geen grap is, dat gesprek over het heilig of zalig verklaren van Chesterton. Ik vermoed dat wanneer de geleerden bij elkaar zijn in Oxford om het hier over te hebben, er in de hemel een warme bulderlach te horen is.

Op dit moment in mijn leven, 26 jaar en twintig over tien op een zonnige uitnodigende lenteavond probeer ik – na acht maand kunststudie – voor mezelf uit te maken wat kunst nu weldegelijk is. Ik sloeg er boeken op na, ik had er ontelbare discussies over, dacht en reflecteerde, bekeek BBC-reeksen, dook in geschiedenisboeken, had gesprekken met filosofen-in-spe, schilders, zelfs conducteurs, ik ging het bomen vragen, ging antwoorden in kerken zoeken, in parkjes vol stralende mensen, dromerige bibliotheken en hippe muziekwinkels en probeerde een antwoord uit mijn gitaar te tokkelen. Ik kwam onderweg vele mooie idealen tegen. Ik ontdekte hele grote en mooie verwoordingen, ontdekte de meest gerafffineerde verkoopstunts, liep bijna weg van te complexe ideeën en werd triest bij te grote vereenvoudigingen. Zelf wist ik dat ik zou ontdekken dat het belangrijk en levensnoodzakelijk was, alleen kon ik het antwoord nergens vinden.

Ik formuleerde stellingen. Ging in aanval. Nieuwe vragen rezen. Ik zocht nieuwe antwoorden. Dacht in functie van een maatschappij, dacht in functie van leidinggevenden, dacht als losstaand individu dat creëert, dacht als nieuweling met vreemde ogen en probeerde als mezelf te denken. Ik reisde van het primitieve aap-zijn naar de hoofden van geleerden, zocht het ergens tussen haat en liefde, en vond het allemaal. Allemaal wat er staat. Dit werd een eerste conclusie:

“Kunst kent geen kaders. Kunst is anarchie. Kunst is durven loslaten en een doel voor ogen houden. Kunst is daarom keuzes maken en er naar handelen. Consequent zijn. Kunst is bewust omgaan met omgeving en materiaal, is durven toegeven. Het is zwak zijn, mens zijn, het is weten dat iedereen kunstenaar kan zijn. En om kunst in alle vrijheid te kunnen maken, je eerst de vrijheid moet leren geven. Het is een wisselwerking tussen individu en omgeving. Het werkt in alle richtingen.”

Het allerbelangrijkste heb ik geleerd op school zelf. In ettelijke ateliers waarin gestreden werd, voor ideeën gevochten en waar ideeën losgelaten werden. Waar ideeën elkaar bevruchtten tot een nieuw idee of elkaar oppeuzelden tot een ruïne of een slagveld. De processen waren voor mij – als persoon – onnoemelijk rijk, maar ook hard en confronterend. Dat het zin had voor mij was duidelijk. Maar dat het zin had voor anderen – dat moest ik nog ervaren. Tot ik het volgende las.

“What I have said about art worlds can be said about any kind of social world, when put more generally; ways of talking about art, generalized, are ways of talking about society and social process generally.”

Ik ging iets verder met de gedachte en ging mensen met de vraag bestoken hoe zij over kunst dachten. Vaak sloot hun uitdrukking hierover dicht aan bij hun wereldbeeld. Heel vaak kon je antwoorden situeren in een bepaalde tijd en ruimte uit de geschiedenis. In hun antwoord kon je ook vaak zien welke rol zij in de geschiedenis zouden opnemen bij de uitvoering van hun plannen. En dat maakte voor mij het summum.

“It is a space of creative energy that is a shelter where people try to understand a world in which we are all material, spiritually, elbow-to-elbow interdependent.”

Ik ontdekte in levenssituaties (of in maakprocessen) dat ik onbewust met fascisme te maken had. Ik ontdekte in mijzelf en anderen een rol als fuhrer of als gemartelde. Ik herkende in mezelf en anderen Christusfiguren, moederfiguren, dokters, heksen, koningen en slaven. Lieve professoren en gelijkgestemden. Het was telkens een zoeken naar de juiste keuzes. De geschiedenis had mij geleerd dat het doel niet de middelen heiligt. De geschiedenis had mij geleerd dat vrijheid eindigt daar waar je vrijheid neemt. Verhalen hadden mij verteld over Kamelot, die begon aan een ronde tafel. Ik bevond me de ene keer in Middeleeuwse alchemistenkelders, later vocht ik met de grote kapitalistische machinale octopus, en werd ik tot Pinokkio-marionet heen en weer gezwierd in de hoop me te bevrijden van mijn eigen leugens.

“I suggest that whatever the concertino of the artist, whether individualistic expert in emotions, virtuose performer, role player in an instutitional microworld, or alienated pawn buffeted by broad and interacting with those forces. In other words, just as art is a social-historical construction, so is the artist.”

Mijn laatste poging kunst te vertalen tot iets woordelijks is dus dit: kunst wordt gemaakt door hen die leven. Artificiële intelligentie (intelligentie opgeleid om ingezet te worden in een specifiek veld) die poogt kunst te maken, zal er slechts in slagen storingen, nieuwe connecties, nieuwe samenstellingen te maken aan de hand van vooropgestelde stromingen, afspraken of regels, met al dan niet een toevalscoëfficiënt. Maar tot een geboorte van kunst, komt het niet. Leven doet dat wel. Omdat het levende minds zich niet laten inzetten omdat ze hun hogere doel in het geheel begrijpen. Leven maakt en creëert omdat dat zijn/haar doel is (en ziet alle beperkingen van leven als een beperking van zichzelf). Een geboorte van een kunstwerk is daardoor voor de kunstenaar bijna altijd noodzakelijk. Het draagt de zaadjes en drijfveren van vuur, van overlevering. Het is een levensvolle besmetting van het leven om hem heen.

Systemen zullen niet bepalen hoe het leven vorm krijgt. Leven doet dat wel.

Kunst is daarom een viering van vrijheid. (En vaak ook het streven ernaar (nog altijd))

“Works of art, on the contrary, are not closed, self-contained and transcendent entities, but are the product of specific historica practices on the part of identifiable social groups in given conditiën, and therefore bear the imprint of the ideas, values and conditiën of existence of those groups, and their representatives in particular artists.”

Het drukt uit – tussen de regels – dat onafhankelijkheid de allereerste basis is om je mensheid te kunnen beleven. Het is iets dat zeer sterk spreekt door het werk (een grand opera) van de Stomme van Portici. Niet alleen het werk is opmerkeljk, maar vooral de situatie waarin het opgevoerd werd en het effect dat ervan uitging is ongeëvenaard:

Brussel. 25 augustus 1830. In de Muntschouwburg in het centrum van de stad verzamelt de burgerij zich voor het vieren van de 59e verjaardag van koning Willem I, het zou een avondje sociale contacten onderhouden worden, tijdens het bespreken van ‘cultuur’. Er wordt namelijk de grand opera, `de Stomme van Portici` – van de Franse toondichter Daniel Francois Esprit Auber op een libretto

van August Eugene Scribe, gebaseerd op een tekst van Germain Delavigne – opgevoerd. Het brengt de gemoederen van het publiek zeer sterk aan het bewegen, want op het moment dat de aria – op de tonen van de Franse Marseillaise – aan de woorden “Amour sacré de la patrie,
Rends-nous l’audace et la fierté! 
A mon pays je dois la vie. Il me devra sa liberté!” slaat de vonk over in het publiek. De thematiek over de vrijheidsstrijd van de Napolitanen en gaf aanleiding tot een nacht van hevige rellen in de binnenstad tegen de gezagsgetrouwe instanties. De anti-Hollandse rellen breiden zich uit over het gehele land en na een korte strijd werd in de nacht van 26 of 27 september Belgie onafhankelijk verklaard. Een zin scheidde een land.

De reden dat ik dit voorbeeld neem is duidelijk. Door hier nu – enkele maanden – ‘kunst’ te studeren, ondervond ik lijfelijk nog de gevolgen van die evolutie. In ateliers en groepsprocessen werd heel vaak duidelijk dat er een zeer eigen Nederlandse stroming bestaat. En dat het als individu – met een andere culturele achtergrond (gebouwd op andere filosofieën) – er vaak op aankwam tussen ruis, storingen en culturele verschillen een brugweg proberen te zoeken. Het is beseffen dat de Nederlandse cultuur niet afgestemd is op de Belgische. Het is begrijpen dat in de meeste communicatie het er nog omgaat om culturele verschillen weg te werken. Ik doorleefde de geschiedenis van mijn land door geconfronteerd te worden met keuzes. Ik herkende in mezelf onlogische gedachtepatronen, gecreëerd door mijn geschiedenis, ik herkende in anderen onlogische gedachtepatronen, gecreëerd door hun geschiedenis. Door met kunst bezig te zijn ervaar ik alsof ik door de hele geschiedenis van de wereld heen reis en daar ook zelf met dezelfde keuzes geconfronteerd word, in de hoop de betere verbindingen te maken. Velen dromen van een gecultiveerde anarchie. Toch zijn er die zich de vraag stellen: “hoe zou dat werken?” Daarop kan slechts 1 antwoord gegeven worden: het zou niet werken, “het” zou leven.

In die zin is kunst telkens opnieuw en opnieuw scheppend bezig. En het effect is groter dan je dacht. En wie zich de vraag zou stellen waar dat effect zich dan manifesteert, die zoekt nog maar even verder.

De geur van vertrapt gras, verschraald bier en de chemische en organische inhoud van Dixietoiletten. Flarden van bastonen die door de grond, via de grassprieten, je lijf binnendringen. Een vette hap, doodgeslagen bier uit plastic bekers. Heerlijk vind ik het. Het festivalseizoen is weer begonnen, en ik kom zelf net terug van een sympathiek klein festival in Nijmegen, de Music Meeting. Ik moest denken aan dat onderzoek laatst, waaruit bleek dat de meerderheid Nederlanders de betekenis van Pinksteren niet kent, maar het feest associeert met Pinkpop. Ik snap de ophef niet zo goed. Dergelijke festivals hebben toch ook gewoon alles met Pinksteren te maken?

Of is het soms toeval dat Pinksteren traditioneel het festivalseizoen inluidt? Omdat het toevallig een vrije dag is? Welnee. De meubelboulevard op tweede Paasdag, eindeloze herhalingen van The Sound of Music met Kerst — dat alles is toeval, dat komt inderdaad voort uit de verveling van de vrije dag. Maar festivals hebben alles met het christelijke feest uit te staan.

Toen de dag van Pinksteren aanbrak waren allen bijeen op dezelfde plaats. (Hn. 2:1)

Zo begint het christelijke verhaal van Pinksteren, zoals opgetekend in de Handelingen van de Apostelen. Het bijeenzijn op dezelfde plaats is ook een wezenlijk aspect voor het slagen van een festival. Ik heb geregeld festivals bezocht die niet echt één vaste locatie hadden, maar verspreid waren over een binnenstad. En hoe goed de muziek en de ambiance verder dan ook is, je mist er iets. Iets van de beslotenheid, het in gezamenlijkheid afgezonderd zijn van het alledaagse leven.

Plotseling kwam uit de hemel een gedruis alsof er een hevige wind opstak en heel het huis waar zij gezeten waren was er vol van. (Hn. 2:2)

Nog zoiets, het feestgedruis van een festival moet je totaal over je heen laten komen, je moet er helemaal van vervuld zijn. Je kunt niet tegelijkertijd met je hoofd bij een deadline de volgende week zijn, of bij een gebeurtenis de vorige week. Verleden en toekomst horen even te verdwijnen in een vervullend heden. Dat gebeurt ook opmerkelijk gemakkelijk op een goed festival, je vergeet er je sores in no time.

Er verscheen hun iets dat op vuur geleek en dat zich, in tongen verdeeld, op ieder van hen neerzette. Zij werden allen vervuld van de heilige Geest en zij begonnen te spreken in vreemde talen, naargelang de Geest hun te vertolken gaf. (Hn. 2:3-4)

Eén van mijn mooiste festivalherinneringen is aan een festival dat letterlijk in de Friese klei werd gehouden. ’s Avonds op de camping ontplofte ergens een gasfles — per ongeluk, maar er volgde een luid gejuich op de ontploffing, van over de hele camping. Enkele ogenblikken later klonk van her en der op het campingveldje het doffe geplof van ontploffende gasflessen — nu steeds opzettelijk. De vuurtongen doken willekeurig op en verdwenen weer, en steeds weer klonk overal dat enthousiaste gejuich. Iets van een diepe vrolijkheid, gemoedelijkheid en eendracht waarde tussen de mottige tenten, ik kreeg er een brok van in mijn keel. Ja, het heeft iets van een pandemonium, en een aartschagrijn kan het losbandigheid of vandalisme noemen. Maar wie ooit zoiets mee heeft mogen maken, weet hoe goedmoedig het is. Vraag het trouwens maar aan de security-kleerkasten die met oortjes over festivalterreinen struinen. Ze zullen je verzekeren dat er op festivals, waar vaak zo veel mensen op een kluitje zitten, opmerkelijk weinig echte rottigheid wordt uitgehaald. Is er dan toch iets van die geest aanwezig waar Paulus van spreekt in zijn brief aan de Galaten?

De vrucht van de Geest (…) is liefde, vreugde, vrede, geduld, vriendelijkheid, goedheid, trouw, zachtheid en ingetogenheid. (Gal. 5:22)

Ik denk het wel, ik ontmoet het in elk geval telkens weer. Ondanks de grote verscheidenheid aan vreemde kostgangers die je er ontmoet. Er is iets dat verbroedert op dergelijke festivals, iets van een spontaniteit en openheid die zeldzaam zijn in onze tijd.

Nu woonden er in Jeruzalem vrome Joden, afkomstig uit ieder volk onder de hemel. Toen dat geluid opkwam, liep de menigte te hoop en raakte in verwarring, omdat iedereen hen in zijn eigen taal hoorde spreken. Ze stonden versteld en vroegen zich verwonderd af: ‘Maar dat zijn toch allemaal Galileeërs die daar spreken! Hoe is het dan mogelijk dat ieder van ons de taal van zijn geboortestreek hoort? Parten en Meden en Elamieten, en bewoners van Mesopotamië, Judea en Kappadocië, Pontus en Asia, Frygië en Pamfylië, Egypte en het Libische gebied bij Cyrene, en hier woonachtige Romeinen, Joden en proselieten, Kretenzen en Arabieren, wij horen hen in onze eigen taal spreken over de grote daden van God.’ (Hn. 2:5-11)

Je hebt filmfestivals, theaterfestivals, en weet-ik-veel-wat-voor-festivals nog meer. Maar ik heb zelf nog nooit meegemaakt dat daar een zelfde soort sfeer hing als op de festivals waar ik nu over spreek. Daarvoor heb je muziek nodig, de taal die iedereen spreekt. Gek genoeg doet je persoonlijke muzieksmaak er op zo’n festival veel minder toe dan wanneer je naar een regulier concert gaat, of wanneer je naar een cd luistert. Ik geef bar weinig om wereldmuziek, maar heb me toch prima vermaakt met de muziek op het festival waar ik vandaag was. Zelfs Afrikaanse ritmes kunnen dan zo vertrouwd voelen als het dialect waarin je grootgebracht bent.

Ze stonden allen versteld, en in grote verlegenheid zei de één tegen de ander: ‘Wat heeft dit te betekenen?’ Maar anderen zeiden spottend: ‘Ze zitten vol wijn.’ (Hn. 2:12-13)

Tja, dat laatste kun je er altijd tegenin brengen. Ondanks die paar plastic bekertjes bier ben ik nu echter volkomen nuchter. En ik geloof echt dat festivals een cultureel fenomeen zijn dat wij mogen koesteren, zoals ook Pinksteren een feest is om te koesteren.

Morgen is het voor de 43e keer ‘Wereldcommunicatiedag’, een door het Vaticaan ingestelde… eh, hoe noem je zoiets — dag, feest, gedenkdag, bijzondere gelegenheid, zelfgecreëerd nieuwsmoment, alibi om je boodschap te herhalen? Afijn, de paus grijpt deze gelegenheid traditioneel aan om een boodschap te versturen over media en communicatie. Dit keer is het thema van zijn boodschap New Technologies, New Relationships: Promoting a culture of Respect, Dialogue and Friendship. Voor mensen die niet van lange teksten houden, heeft hij ook een hippe website met veel plaatjes en weinig tekst gelanceerd: Pope2you.

Natuurlijk is de boodschap van de paus niet nieuw. Die is eigenlijk gewoon al 43 jaar hetzelfde. Maar dat geeft niet, want het is dan ook een goede boodschap. Oude, maar goede wijn. Vorig jaar heb ik een lezing gehouden voor een internationaal gezelschap van katholieke professionals, waarin ik uitlegde waarom ik het een goede boodschap vind. Ik zal de tekst van die lezing hier posten. Ook dit is dus een beetje een gerecycled verhaal, maar ook dat geeft niet, want ik vind het nog steeds best een goed verhaal. Een waarschuwing voor mensen die niet van lange teksten houden: dikke pech, want dit stuk bevat veel tekst en geen plaatjes.

Klik hier voor de lezing over nieuwe media en katholiek sociaal denken (PDF, Engels)

Zonet op de fiets van de kerk terug naar huis echoden die prachtige woorden uit de Handelingen van de Apostelen nog door mijn hoofd:

“Mannen van Galilea,
wat staat ge naar de hemel te kijken?” (Hn. 1:11)

Het is een passage die ons ook iets kan leren over onze roeping — in breedste zin, ik bedoel gewoon datgene wat ieder van ons persoonlijk te doen staat in dit leven, jouw taak, jouw zorg, jouw talent zo je wil. Hoe vaak zien wij die roeping niet als iets dat op ons toekomt, inderdaad als een roepstem, als een opdracht die ons gegeven wordt. Er is ook niets mis mee om het zo te zien. Maar in dit fragment, waarin de apostelen verbijsterd staan te kijken hoe Jezus opstijgt naar de hemel, komen we een ander aspect op het spoor: de roeping, niet als iets dat op ons afkomt, maar als iets dat zich van ons weg beweegt. Zoals de apostelen blijven wij verbouwereerd achter, vol onbegrip, in de stilte na de storm, in het duister. Wij blijven met de brokken zitten. En we moeten het er maar mee doen.

Toen ik daar aan dacht, op de fiets terug naar huis, schoot mij een beeld te binnen dat ik gisteren zag, de prachtige foto die ik ook boven deze post heb geplaatst. Het is een foto van de 80-jarige ‘broodpater’ Gerrit Poels, afkomstig uit het boek dat Arjan Broers over hem schreef (Een dwaas bestaan, uitgeverij Valkhof Pers, € 8,50). Het boek heb ik nog niet gelezen, maar de website en de korte voorpublicatie in VolZin deze week beloven veel goeds. Iedere nacht fietst Gerrit Poels heel Tilburg door om armen, verslaafden en wanhopigen brood te brengen. Hij werkt letterlijk in het duister, met mensen die in een uitzichtloze situatie verkeren. Toch doet hij dit al decennia lang, nacht in nacht uit. 

Wat drijft deze man? ’Roeping’, ‘barmhartigheid’, ‘idealisme’ — allemaal begrippen die al te gewichtig, te pompeus klinken. De woorden van Poels zijn eenvoudig, praktisch, warm. Maar daar gaat het om, nietwaar, het mysterie van Hemelvaart? Met de brokken zitten, en toch niet bij de pakken neer gaan zitten. Met die brokstukken hebben we het maar te doen. Misschien dat we er later iets van begrijpen. Wat staan wij dus naar de hemel te kijken? Hier is het te doen. 

“Ik ben geen hulpverlener”, zegt hij, “ik help”.

Onlangs schreef ik over de pingpongwedstrijd die het debat tussen atheïsten en gelovigen volgens mij is. Gisteren kwam daarop een uitgebreide en genuanceerde reactie van bezoeker Wim, die ik zo mooi en prikkelend vind dat ik er graag even wat uitgebreider op in ga. “Zit je niet midden in de wedstrijd?”, vraagt Wim zich af. Touché.

Ja, in zekere zin zit ik midden in de wedstrijd. Ik heb op dit weblog (en elders) regelmatig aandacht besteed aan atheïstische activisten die haatpreken afstaken tegen bijvoorbeeld kinderboeken, het doopsel of religie in het algemeen. Ik moet bekennen: ik vind het zelf ook niet mijn sterkste posts. De irritatie maakt zich dan van mij meester, en ik laat me verleiden tot een gelijkhebberigheid en minzaamheid die discussies op het internet over het algemeen zo onuitstaanbaar maken.

Eigenlijk, zo heb ik met het artikeltje waar Wim op reageert ook willen zeggen, wil ik me helemaal niet bezig houden met dergelijke discussies. Ik vind ze zo zinloos en oeverloos, en ook niet echt relevant. Tegelijkertijd kan ik me er niet geheel aan onttrekken, om de eenvoudige reden dat ik denk en schrijf over religieuze onderwerpen, vanuit een zeker religieus bewustzijn of religieuze identiteit die ik redelijk verantwoordbaar acht. Tot op zekere hoogte vind ik het daarom mijn verantwoordelijkheid om te reageren op breed gedragen kritiek of beweringen die verband houden met mijn religieuze opvattingen, hoe relevant of irrelevant ik die kritiek en beweringen ook vind. Als iemand vandaag beweert dat God eigenlijk een bananenschuimpje van tien ton is, en die stelling vindt maar voldoende weerklank in de samenleving (het zou me niets verbazen), dan moet ik het over bananenschuimpjes gaan hebben, of ik dat nou leuk vind of niet.

Terug naar de reactie van Wim: hij schrijft op eerlijke en bescheiden wijze over zijn niet-gelovigheid, en spreekt wijze woorden over de moeilijkheden van het gesprek tussen gelovigen en ongelovigen — niet eens op theoretisch niveau, maar ook op praktisch intermenselijk niveau, omdat (in zijn geval) zijn vrouw gelovig is. Ook die moeilijkheden ken ik goed, ik heb aardig wat goede vrienden die niet- of andersgelovig zijn, wat vaak heel boeiende, maar soms ook tamelijk moeizame gesprekken oplevert. Wil je uit de loopgraven blijven, dan is het de kunst om in die gesprekken een soort existentieel Esperanto te vinden (een vrije variatie op het ‘morele Esperanto‘ van Paul Cliteur), of zoals Wim zegt: te zoeken naar gedeelde verwondering, hoop, verwachting, liefde.

Wim schrijft vervolgens:

Ik wil je uitdagen om je batje neer te leggen, om niet-geloven niet automatisch te vereenzelvigen met kilheid en abstract denken, om niet-geloven niet af te serveren als beknellend en irrationeel, om vragen (en antwoorden) over liefde, lijden, hoop en verwondering niet per definitie als religieus te bestempelen. 

Beste Wim, ik wil het batje graag neerleggen, maar ik hoop dat ik hiervoor heb kunnen uitleggen waarom het volgens mij niet altijd kan. Ik vind dat een bepaalde militante vorm van atheïsme, die zich tegenwoordig nogal nadrukkelijk manifesteert, tegengas verdient. Ik vind de beweringen van die school van atheïsme niet minder onnozel en weerzinwekkend dan de stelling dat God een bananenschuimpje van tien ton is. Het liefst houd ik me er zo min mogelijk mee bezig, maar ik weet niet of ik het altijd uit de weg kan gaan.

Maar voor alle duidelijkheid: atheïsme is voor mij niet hetzelfde als ongelovigheid. Of, om niet in een definitiediscussie te verzanden: de ene vorm van ongeloof is de andere niet. Ik vind een activistisch anti-religieus atheïsme dat de hele werkelijkheid denkt te kunnen duiden aan de hand van een strikt wetenschappelijke woordenschat, inderdaad fantasieloos, kil en onredelijk. De tastende, respectvolle niet-gelovigheid die Wim beschrijft is in mijn optiek echter van een heel andere orde. En zo zijn er meer vormen van atheïsme die ik weldegelijk serieus neem, die ik respecteer ook als ik het er niet mee eens ben, en waar ik graag het gesprek mee aanga.

Niet-geloven zie ik dus niet automatisch als kille abstractie of beknellende irrationaliteit. Zo ik het zie, ik heb het geloof ik wel eens eerder geschreven, loopt de scheidslijn tussen geloof en ongeloof door ieder mens, en niet zozeer tussen mensen door. Religie draait niet alleen om ‘geloven’, zeker het christendom kent z’n momenten van ongeloof.

Maar goed, dan lijkt het vervolgens alsof ik ook het ongeloof religieus maak, zoals ik dat ook met vragen en antwoorden over liefde, lijden, verwondering enzovoorts lijk te doen. Nou ja, misschien is het zo — ik zie dat inderdaad als religieuze vragen, maar in een brede zin; het zijn uiteraard geen vragen of antwoorden waar religieuze mensen of tradities het alleenrecht op hebben. Ik zie religiositeit in die brede zin als een wezenstrek van alle mensen. Niet iedere invulling van die religiositeit vind ik vervolgens even goed of mooi of waar, maar dat is een gesprek dat met redelijkheid, respect, geduld, interesse, verwondering, vertrouwen en liefde gevoerd kan en moet worden.

Bedankt, Wim, voor je opmerkingen! Ik besef dat deze post nog altijd geen afdoende antwoord is — ach, wanneer is een sluitend antwoord ons ooit gegeven? — maar ik hoop dat je mijn welwillendheid met welwillendheid begroeten wilt.

Met deze post wil ik een onderwerp aansnijden waarvan ik enkele jaren geleden al beloofde om het er uitgebreider over te hebben.

Even een kleine verwittiging: ik ben momenteel enorm kwaad, teleurgesteld, en droevig. Het heeft er me toe aangezet om deze tekst te schrijven. Ik wou eerst een korte, woedende gedachtenstroom van me af pennen, maar uiteindelijk bedacht ik me dat – als ik dit goed wou doen – ik beter kon proberen om minutieus het probleem te ontleden en te beschrijven.

Deze tekst zal een aantal punten aanraken. Waarom doen we zo graag zielig? Waarom gebruiken we het om attentie te krijgen? Wat ligt erachter? Wat kunnen we eraan doen? Het betreft hier een essentieel probleem in communiceren over onszelf naar anderen toe. Vervolgens sla ik een meer persoonlijke noot aan en zal ik het hebben over wat me specifiek overkwam. Terwijl ik dat doe heb ik het over psychologen. Welke problemen zijn professionele hulp waard? Zo weet je tenminste aan wat je te verwachten.

Zoals ik daarnet al opmerkte schreef ik in 2006 al over ‘Het collectieve lijden’. Persoonlijk vind ik dit nog steeds één van mijn betere teksten, waarin ik het heb over verloren vrienden en kennissen, de zoektocht van het leven, verslaving, melancholie, lijden, en tenslotte het valse karakter van beelden en specifieker, kunst. (Maar versta goed dat dit gewoon mijn eigen sullige weblog blijft, ik wil niet beweren dat ik een goed schrijven ben.) Het punt dat ik er nu wil uitpikken is melancholie en lijden. Ik citeer even mezelf, maar lees toch even mee:

Maar waar was ik? Achja: melancholie. Het eeuwige pijnlijk zoeken naar lyriek, balans en liefde door de romanticus. Het lijkt bijna ondraaglijk je leven te moeten ‘lijden’ in een onophoudelijke stroom van ‘angst’, zoals de Engelsen het noemen (anxiety). De enige gedachte waarmee we ons stiekem kunnen troosten is het feit dat we eigenlijk wel houden van deze gemoedstoestand. We zijn lekker voor onszelf op zoek naar deze emotie van weemoed. Wanneer het goed gaat proberen we ons snel af te zonderen om weer in onze vochtige, doch veilige donkere put te belanden. Geen enkele gebeurtenis kan dit type mensen (of ‘emos’, zoals ze in de pop-cultuur tegenwoordig zo vaak genoemd worden) er bovenop helpen. Geen enkele kleur is mooi genoeg, geen enkel zwart te donker. En eerlijk gezegd: het is niemand zijn of haar taak om deze mensen er dan ook bovenop te helpen of aandacht te schenken. Laat ons maar idiote gedichtjes schrijven of ons in slaap huilen. Tenslotte hebben we niks om echt over te klagen buiten het feit dat we ons zo graag in een depressieve (en dan niet eens een echte) bui duwen.

Veel mensen worden verslaafd aan een zeer eigenaardig product. Het betreft hier niet alcohol, nicotine, of andere chemische. Ze worden ‘high’ van emoties (eigenlijk is dat wel een chemische verslaving). Sommigen worden verslaafd aan het gevoel ze krijgen wanneer ze verliefd zijn. De eerste spontane gevoelens van verliefdheid gaan echter snel over en ze moeten dus vaak van partner wisselen. Anderen weer worden verslaafd aan het gevoel dat ze krijgen wanneer ze macht uitoefenen, bijvoorbeeld met fysieke kracht. Nog anderen verkeren graag in een toestand van zelfbeklag en pijn. Net zoals conventionele verslavingen verliezen deze endorfines en adrenalines hun effect naarmate men ze meer gebruikt, dus moeten steeds hogere dosissen aangewend worden om het gewenste effect te bereiken. Deze ‘emotionele verslaving’ is grondig onderzocht en ik ga er nu niet verder op in, het kan een onderwerp vormen voor een volgende tekst.

We voelen ons dus allemaal een beetje speciaal, ook al was het maar omdat we het gevoel hebben dat ‘we helemaal niet speciaal en zielig’ zijn. Wat een ironie.

En dan nu het collectieve lijden. Een zielenpoot heeft vandaag de dag kansen genoeg om zijn of haar angst te verkondigen aan de rest van de wereld (of lotgenootjes). Myspace en deviantART zijn er voorbeelden van. Maar wat denkt een zich-speciaal-voelende zielenpoot dan wanneer hij of zij tekstjes of andere kunst (al dan niet kitsch) ziet? Juist, niks is zo erg als te moeten aanzien hoe iemand anders de gedachten en gevoelens waarvan jij dacht dat ze zo uniek en persoonlijk waren heeft kunnen uitdrukken in beelden en woorden die je in vervoering brengen. Een citaat (de bron herinner ik me niet meer, de ouderdom) hieromtrent gaat ongeveer als volgt: “in het werk van een genie vinden we steeds onze eigen verworpen, aan de kant geschoven gedachten terug”, en dat is pijnlijk correct.

[...] men moet aanzien hou anderen er in slagen hun jammerlijke leven toonbaar te maken aan anderen, het motiveert de persoon in kwestie om in een nog diepere put te vallen: enerzijds omdat ze gewoon jaloers zijn. Niet op het feit dat anderen er wel of niet slechter aan toe zijn, maar eerder op het feit dat ze anderen blijkbaar beter de indruk kunnen geven dat het hun slecht gaat. Anderzijds willen ze gewoon een nog krachtiger peil van gevoelens bereiken dat hun in staat zal stellen deze op een meer pakkende wijze toonbaar te maken aan anderen.

De belangrijke stukjes staan cursief. Dit stukje tekst vormt het onderwerp dat ik verder wil verkennen vanavond (het is reeds bijzonder laat momenteel). Jammer genoeg vrees ik dat ik dit keer niet in staat zal zijn om een zakelijke, algemeen geldende beschrijving te geven (alhoewel het me toch nog aardig zal lukken). In plaats daarvan zal ik het toepassen op een specifiek voorval. Het voorval dat me eerder vandaag zo boos en droef maakte. Ik hoop dat niemand bezwaar heeft tegen dit klein beetje voyeurisme.

In 2007 schreef ik nog iets anders, namelijk een brief voor mijn vrienden. Ook daaruit wil ik enkele elementen hergebruiken. Ik vat het weer even samen:

[...] neen ik ben op niemand kwaad, voel me bij niemand slecht en wil nog steeds de goeie banden blijven behouden zoals ik die vroeger had. Wat echter wel klopt is dat ik redelijk veranderd ben, het is te zeggen: ik ben koeler, rustiger, en gecontroleerder geworden. Maar dat hoeft niemand te verbazen, ik ben gewoon teruggekeerd naar mijn “baseline”, mijn normale gedrag.

[...] Ik ben een voorstander van transparantie en zaken zoals roddelen of geheimzinnigheid doen mijn haren overeind staan.

[...] Maar we zijn allemaal zwak en nadat iedereen zijn of haar problemen heeft verteld begin je zelf ook te verlangen naar het kunnen uiten van jezelf. Ik heb daar altijd moeite mee gehad. Dit heeft mij het imago van geheimzinnig en mysterieus persoon opgeleverd, waar ik eigenlijk nog niet zo kwaad om ben – integendeel. Maar trots en reputatie verhinderen mij aldus om iets over mezelf te vertellen. Bepaalde gevoelens heb ik lang verborgen moeten houden en ik ben door zeer veel moeilijke tijden moeten gaan. Allemaal goed en wel zolang je beseft dat je vrienden er altijd zullen zijn om je te steunen. Dan wil je wel eens door een vuur lopen en dan wil je steeds iemand anders helpen wanneer hij of zij erom vraagt – met plezier en interesse zelfs. Het geeft je een verlangen van grootsheid, van belangrijk zijn: je bent nodig om anderen te helpen. En ook de andere krijgt een goed gevoel: er is iemand die luistert naar mij.

[...] En dan kom je dus plots bij een punt waarop je begint te merken dat anderen verder gaan met hun leven en het geluk terug aan het vinden zijn. Geluk waar jij een deel van kan uitmaken. Maar ook zonder jou gaat het hun perfect af. Ze zijn hun tobben en piekeren van weleer vergeten – alsmede de hulp die je toen probeerde bieden. Ze kijken verder en ze vinden hun antwoorden. Natuurlijk ben ik daar zeer blij om, ik ga zeker niet proberen iemand anders hun geluk te ontnemen. Maar aan de andere kant ben ik ook teleurgesteld: ik ben jaloers en ik zit nog steeds in een situatie waarin ik geen geluk heb kunnen vinden. Die twee worden wel eens verward. Bovendien voel ik me helemaal slecht worden wanneer ik merk dat anderen hun zienswijzen aan me proberen op te leggen, en dan in het bijzonder wanneer ik tegelijk moet merken dat ze me helemaal niet kennen – zelfs na al die tijd. (Maar dat zou in principe ook mijn fout kunnen zijn, dat klopt.)

Op zo’n punt heb je twee opties. Ofwel speel je een spelletje en zet je een masker op. Vanaf dat ogenblik word je een clown. Iemand die elke dag door een hel moet gaan om anderen te plezieren. Je dient als een decorstuk voor een ander zijn of haar geluk! De tweede optie is om zelf even na te denken en te beseffen dat mensen – wanneer het er op aan komt – in de eerste plaats aan zichzelf denken, ook jij. Om te beseffen dat alles tijdelijk is en alles verandert, maar dat alles toch altijd hetzelfde blijft. Toch gaat dit alles niet zonder moeite: je wordt stiller, je denkt meer na, en je begint steeds minder zin te krijgen om mee te doen in al die spelletjes van weleer. Want je hebt gemerkt dat – wanneer je niet mee doet – de anderen gewoon doorgaan met hun spelen en plezier hebben, net alsof je er überhaupt nooit aan hebt meegedaan. En als men dan al eens probeert om begrip te tonen, om te vragen of er iets scheelt of waarom je zo raar doet, dan nog komt dat hard aan.

[...] Dus, mijn lieve vrienden, plaats me niet voor deze keuze. Laat me even wie ik ben maar niet voor wie ik ben. Ik heb gewoon wat tijd nodig om mijn poging tot het zoeken naar diepgang (hoe dom) te staken en terug tot oppervlakkigheid te komen. En het gaat heus helemaal niet slecht met me, ik voel me zelfs redelijk goed. Alleen moeten jullie stoppen met te verlangen dat ik me altijd gedraag als de persoon die jullie willen dat ik ben, en met continu te vragen wat er aan de hand is.

Goed, we hebben nu alle elementen die we nodig hebben, samen met nog enkele nieuwe gegevens die ik spoedig duidelijk zal maken.

Laat me beginnen met de situatie te schetsen. Ik was weer eens op bezoek bij een vriendin van me. We kennen elkaar al een hele tijd en kunnen over het algemeen goed met elkaar opschieten. En ja, ook de fase van verliefdheid is er geweest (en gegaan). Er zijn echter enkele dingen die me telkens weer enorm kunnen storen. Niet alleen bij haar, maar bij iedereen die deze karaktereigenschap heeft. Meestal herken je deze mensen vrij snel, het begint ongeveer als volgt:

“Tgoh, ik wil niet weten wat er allemaal met mij scheelt…”

De hele intonatie en inhoud doen bij mij al een (alarm)belletje rinkelen: “Warning: drama ahead!” Ik haat drama. Het antwoord en de rest van het gesprek verlopen dan meestal als volgt:

- “Oei, is het zo erg gesteld?”
“Pff ja, ik zou denk ik [weer] eens naar een psycholoog moeten gaan…”

Laten we hier even pauzeren. Eerst en vooral: mensen die serieuze problemen hebben meegemaakt moeten zich niet aangevallen voelen door mijn betoog. Integendeel zelfs, ik heb het volste respect voor iedereen die door een werkelijk lastige periode moest gaan. En die mensen zullen het wel met mij eens zijn dat dit soort dingen niet iets is waar je te koop mee loopt, of gebruikt als aandachtsmechanisme (Bestaat dit woord? Het zou moeten bestaan). Mensen die dit wel doen zijn net diegenen waarover ik hier mijn ongenoegen wil uiten.

Goed, op dit punt weet ik dat de bal aan het rollen is. Ook het feit of ze al dan niet het woordje “weer” in hun zinnetje inbouwen kan veel veranderen.

Hoe jij het zegt: “Ik zou weer is naar de psycholoog moeten gaan.”
Hoe ik het hoor: “Oh ik ben zo bijzonder en speciaal en heb een verleden gevuld met allerlei probleempjes. Toe, stel er een vraag over, waarna ik je vervolgens kan afwimpelen met een gespeelde zucht: ‘Ach, het is niets.’”

Jaja lezers, het zit diep. Maar ik ben er zeker van dat ik me hier op terrein begeef dat voor velen niet onbekend zal klinken. Als ze het woordje “weer” gebruiken kunnen we nu twee dingen vragen.

- “Oei, waarom ben je dan al naar de psycholoog moeten gaan?”

Maar zoals ik al zei: doe dit niet! Steeds zul je een antwoord krijgen in de trant van: “Ach, nergens voor…” of “Ik wil er liever niet over praten.” of “Dat ligt achter me.” Als gevolg hiervan zul je je dood beginnen ergeren, geloof me. Dus, sowieso blijft er maar één mogelijk antwoord over (ik had gezegd dat ik het analytisch zou aanpakken):

- “Oei, wat is er misschien aan de hand?”

Zo concentreer je je op het “nu”, op dit eigenste ogenblik. Maar pas op, als het tegenzit kun je ook nu een ontwijkend antwoord krijgen. Als je je tot hiertoe goed genoeg gedragen hebt krijg je alsnog iets anders te horen, want dat was net de bedoeling. De hele reden waarom mensen hun klaagzangetje beginnen voeren is net om te vertellen wat er aan de hand is, of om de aandacht lekker op zichzelf te richten, of een combinatie van beide. Dus krijg je meestal te horen:

“Tgoh, bijvoorbeeld, weet je: [de persoon begint een voorbeeld te geven van een raar gedrag, ze kunnen niet slapen, worden soms agressief, barsten in huilen uit, et cetera]…”

Inderdaad, allemaal dingen waarvan we denken: dit kan ons allemaal wel eens overkomen? Natuurlijk sluit ik niet uit dat het werkelijk iets gevoelig of erg kan zijn, maar geloof me, dan lopen de zaken meestal anders. Als iemand het besluit neemt om iets persoonlijk en gewichtig te vertellen winden ze er meestal geen doekjes om. Je gaat na verloop van tijd gewoon het verschil proeven, bijna. De dingen je proeft wanneer het “echt” is zijn schaamte, angst, en verdriet. Wanneer het “fake” is krijg je trots (ja, werkelijk), mysterie, en competitie. Competitie lijkt misschien niet helemaal duidelijk, maar laat me even een voorbeeld geven, je kunt dit heel simpel testen, je zegt nu gewoon:

- “Ochja, dat heb ik ook wel eens gehad hoor, dat [je begint een beschrijving te geven van een bepaald ogenblik in je leven waardoor je bijvoorbeeld ook niet kon slapen, wegens stress; of wanneer je ook begon te huilen, omdat het net uit was met je vriendin]…”

Iemand die nu aan het veinzen is zal nu zeer snel toehappen:

“Ja, dat weet ik wel, maar bij mij is het toch heel anders nu.”

Merk je wat ik bedoel? Het is een onweerstaanbare drang om te zeggen “Hey! Het gaat hier over mij, vergelijk mij eens niet met een of ander fait diverstje uit jouw leven. Ik ben veel specialer.” Terwijl iemand die het echt meent eerder zal dichtklappen, of nog meer beschaamd zal zijn. Die mensen stellen zich dan immers oprecht de vraag: “Ben ik nu niet aan het overdrijven, misschien is het inderdaad niets…” Twijfel dus. Doe me een plezier en luister dan eerlijk naar deze mensen, herpak jezelf dan snel en zeg dat je je het natuurlijk moeilijk kunt voorstellen, maar dat hun probleem waarschijnlijk iets heel anders is.

Maar we gaan dus door met onze “fakers”. Even terzijde, ik kan me voorstellen dat mijn lezerspubliek zich al in twee kampen aan het scharen is en al luidruchtig aan het ruziën is. De ene groep is blij dat ik de punten waar zij het ook al zo vaak zo moeilijk mee hebben gehad zo pijnlijk correct beschrijf: “Zo is het, ik haat die mensen ook zo hard!” De tweede groep begint mij te haten en zegt: “Hoe durf je, wie ben jij om zomaar te oordelen over anderen, misschien ben je zelf wel zo’n veinzer, idioot!” Beide groepen hebben gelijk, en straks zal ik beweren dat beide groepen niet helemaal zuiver op de graat zijn, ook ikzelf niet.

Alvorens verder te gaan wil ik even ons gesprekje van daarnet afronden. Na geluisterd te hebben na het weeklaag van de persoon in kwestie besluit je – of beter, besluit ik – om je “two cents” te geven, een beetje advies. Dit alles onder het volste besef dat je geen expert bent, maar gewoon: als vriend of vriendin. Zelfs na deze hele aandachttrekkerij geluisterd te hebben zal ik altijd een aardige jongen blijven, en dus zo goed mogelijk vertellen wat ik denk.

Natuurlijk zijn deze personen niet uit op advies. Zal ik eens een geheim vertellen? Die hele beschrijving die ze net gaven is gewoon een front, een masker. Je kunt niet slapen ’s nachts? Och, je bent gewoon op zoek naar een lief. Je wordt soms agressief? Och, het gaat even slecht op het werk. Och, je staat onder stress. Och, je familie doet vervelend. Och,… Meestal kunnen we dit soort zaken snel intuïtief aanvoelen. Minder voor de hand liggend is dat onze “klagers” dit meestal ook wel weten. Ofwel willen ze het gewoon nog niet toegeven, ofwel willen ze er even gebruik van maken om wat attentie te krijgen van anderen. Hiermee zullen meteen enkele mensen uit groep twee zichzelf herkennen. Niet boos worden a.u.b. Geef gewoon eens heel eerlijk toe: jullie weten toch wat het eigenlijke probleem was?

Het grappige is dat ik niet de moed heb (en ik denk weinig mensen) om gewoon eens recht voor de raap te zeggen: “Zaag eens niet, je hebt het gewoon even lastig op het werk. Dat is heel vervelend, maar doe niet alsof er allerlei andere oorzaken – of gevolgen – zijn… Ik wil best geloven dat dit voor jou een probleem is, maar geef dan eerlijk toe wat het probleem is, en kijk wat je eraan kunt doen.” In dit geval was het echte probleem het volgende: het meisje in kwestie was al enkele maanden single en vroeg zich af of ze iemand anders zou vinden. Ze frustraties staken de kop op. Het punt was voornamelijk dat ze wou terugkeren naar haar ex.

Wanneer we de echte oorzaken herkennen voelen we al snel dat er een naar gevoel de kop opsteekt. In mijn geval was dit het volgende: “Jij zit hier te klagen over weet-ik-wat allemaal, verdomme, je wilt zelfs naar een psycholoog! En voor wat? Gewoon omdat je je ex terug wilt. Gefrustreerd, wat een idioot gedoe, weet je wel hoe lang ik al alleen ben, hoe gefrustreerd denk je niet dat ik ben!” Of: “Denk je dat ik het niet moeilijk heb op mijn werk?” Of ga zo maar door.

Herkent u het? Vast wel. Zeker de mensen uit groep één zijn nu aan het juichen. Sommigen echter beginnen plots stil te vallen. Een attente lezer heeft namelijk een probleempje opgemerkt: hoe moeilijk denk je niet dat ik het heb? Dit begint wel heel hard te lijken op die competitiedrang van daarnet! Correct dames en heren! De meesten van ons zijn gewoon stille, verdoken competitiespelers, hopeloos op zoek naar attentie!

Op dit punt lijkt het wel alsof er geen uitweg meer mogelijk is… Geen enkel standpunt of reactie lijkt de juiste te zijn. En toch zou het zoveel eenvoudiger kunnen. De oplossing schiet me net te binnen. Eerst en vooral: het is niet de competitie an sich die ons stoort. Deze is immers een gevolg van iets anders. Het probleem is echter dat we gehijacket zijn. We zijn op een valse manier een gesprek binnengestapt dat uiteindelijk leek te gaan over dagdagelijkse problemen. De oplossing vergt een inspanning van beide partijen.

Initiator: stop ermee met te beginnen klagen dat je “naar de psycholoog moet”! Stop ermee dingen te vermelden waarvan je zelf weet dat ze een gevolg zijn van een onderliggend probleem (Waarom kun je niet slapen?). Vervolgens begin je gewoon het echte onderwerp van je zorgen aan te snijden. Ja, ik weet het, dit vergt moed! Bovendien is het veel leuker om te doen dat er iets veel pijnlijker aan de hand is dan dat er eigenlijk scheelt. Alsjeblieft, ik smeek je: kweek voldoende relativeringsvermogen. Leer begrijpen dat je bij echte vrienden niet moet komen aanzetten met overdreven scenario’s alvorens ze willen luisteren! Ja, op dit punt wil ik even de nadruk leggen. Ik weet dat dit lastig is, ook zelf heb ik vaak de drang om te doen alsof ik zo speciaal ben en zo veel “verborgen zorgen” heb. Maar leer het volgende: ofwel zeg je volledig wat er op je lever ligt, ofwel niet. Maar geen tussenwegen, geen komedie, en geen drama.

Receptor: leer luisteren! Wanneer je vrienden eerlijk, open en rechttoe rechtaan een probleem aansnijden verdient dit je respect, handel dus correct. Wimpel het nu niet af als een alledaags probleem. Je bent hun aan het trainen, je toont hun dat het helemaal niet erg is dat ze even willen klagen over het feit dat ze onder stress staan. Toon dat het niet altijd problemen moeten zijn die antidepressiva vereisen alvorens ze jouw respect krijgen! Schakel ook je drang naar competitie nu uit. Dus niet: “Denk je dat jij het slecht hebt op je werk? Wat moet ik dan zeggen!” Dit is hier vaak de grote fout van de luisteraars. Het is geen wedstrijd. Als er iets is waarover jij je hart wilt luchten, doe je dit best een volgende keer als je onzeker bent hoe te handelen. Het gaat nu over de andere. Wat je ook kan doen is vertellen dat je er kan inkomen hoe de andere zich voelt, omdat je zelf ook dit en dat hebt meegemaakt. Maar zorg dat het een gevoel van begrip en troost is dat je dan geeft, niet een gevoel van “jij moet nog niet klagen”.

Dus: beide partijen moeten enerzijds begrijpen dat jouw problemen geen groots opgezet drama nodig hebben om belangrijk te zijn. Het feit dat dit probleem je parten speelt, hoe banaal het probleem zelf ook moge wezen, moet voldoende zijn om ook belangrijk te zijn in de ogen van je vrienden. Ik denk echt dat ik hier op een goed spoor zit. Aan de andere kant: iedereen die het nodig vindt om zichzelf op te hemelen door te allerlei bij-problemen te vermelden, of te verzinnen (!), die niets met de zaak te maken hebben verliezen mijn volledige respect. Zeker wanneer ze je pogingen tot bezorgdheid vervolgens afwimpelen als een “Ach, het is niets.” of een “Je zou het toch niet begrijpen.” Wanneer je dat doet sol je met de andere, en persoonlijk zal ik je een zwak en vals mens vinden, dat gewoon uit is op attentie. Ook anderzijds: luisteraars die niet de moeite doen om oprecht te luisteren wanneer jij de moed aan de dag hebt gelegd om open kaart te spelen verdienen het niet langer om je vriend of vriendin te zijn. Mensen die het niet kunnen opbrengen om naar je te luisteren zonder er even tussen te gooien dat jij nog niet te klagen hebt omdat ze zelf het zoveel erger hebben verdienen jouw respect niet. Iemand die niet even op zijn tanden kan bijten om te bewijzen dat hij het ook zo slecht heeft is een idioot, zielig persoontje. Hiermee kom ik even terug bij het collectieve lijden, waarover ik het dus jaren geleden al had. Het is de hele drang naar het “het er om ter slechtst voor staan” die de hele situatie zo verziekt en vervormt. Ik vraag me af of het iets is van deze tijd, of dat het altijd iets is dat menselijk heeft geweest.

In ieder geval heb ik, heel kort samengevat nu, de volgende uitspraak:

Een wijs iemand is iemand die zowel open, menselijk en eerlijk over zijn problemen kan praten, zonder franjes zoals het zoeken naar aandacht, bevestiging of competitie, alsmede iemand die hiernaar kan luisteren, zonder zelf deze fouten te maken.

Anderen zouden dit waarschijnlijk veel mooier en krachtiger kunnen formuleren. In de geval: hoed[1] u voor de “zieligheidskampioenen” (ik heb veel zelfverzonnen woorden blijkbaar).

Normaal gezien zou ik hier stoppen. We hebben een pittig probleem besproken, en we zijn zelfs tot een oplossing gekomen. Een hele mooie prestatie lijkt me zo. Ik hoop dat mensen die dit lezen er wijzer van geworden zijn, en liefst van al zoiets hebben van “Zo simpel is het gewoon, ik heb me zelf misschien ook niet telkens helemaal correct gedragen maar besef nu wat er aan de hand is.” Nu nog de anderen overtuigen van dit probleem en bijhorende oplossing. Ik vrees dat sommigen nooit in staat zullen zijn de extra inspanning of moed op te brengen. Maar hoop doet leven.

Maar helaas komt er nu nog een persoonlijk deel. Tot hiertoe heb ik mijn persoonlijke ervaringen nog netjes gescheiden kunnen houden, waarover ik tevreden ben. Jammer genoeg liep mijn voorval niet zo prettig af. Ik durfde niet te zeggen dat ik wel wist wat het eigenlijke probleem was, zeker toen het volgende gebeurde. Het gesprek kwam weer even bij mij terecht, en over het feit dat ik ook niet vaak dingen over mezelf vertelde. Klopt natuurlijk, maar ik begin dan ook niet met dingen te zeggen zoals “Och, ik heb het toch zo lastig de laatste tijd.” Ik krop immers alles op. Natuurlijk onder de eeuwige hoop dat er ooit eens iemand zal vragen wat er allemaal aan de hand is, waarna ik uitgebreid en vrolijk zal beginnen zeveren over alles wat er op mijn lever ligt, en uiteindelijk zelf net even hard spinnen van genot onder alle aandacht die ik krijg als alle anderen waaraan ik me ze erger. Met dat verschil dat ik wel degelijk open zal praten over mijn werkelijke problemen of frustraties, en dat ze van mij nooit kunnen zeggen dat ik te koop heb gelopen met mijn zorgen. Misschien wel hypocriet, maar ik beweer niet dat ik geen fouten heb. Deze hele tekst komt uiteindelijk ook gedeeltelijk voort uit het feit dat ik me erger aan mensen die net wel hun problemen inschakelen als attentie-trekkers (en het ergelijke is dat ze daar nog in slagen ook!), en dat ik dat misschien heel stiekem ook zou willen kunnen. Maar mijn hele zienswijze bij de hele zaak, zoals ik hier al uitvoerig heb beschreven, verhindert er mij van dat te doen. Ik probeer dus het vaandel hoog te dragen, maar ik ben dan ook een verstokte idioot.

Waar was ik? Oh ja ik vertel dus niet veel over mezelf. Dat is een oud onderwerp dat iedereen al eens heeft aangeraakt. Ik weet het, zij weten het, so be it. Maar dit keer was ik eens uitzonderlijk zelf in een speciale bui. Ik was bereid om te luisteren naar alles wat ze (mijn vriendin dus) te zeggen had, en wou een serieus gesprek voeren. Ik wou oprecht weten wat ze dacht bij bepaalde punten. En ik wou ook iets over mezelf vertellen.

Om te beginnen, dat hele psycholoog-gedoe. Ik heb er tot hiertoe over gezwegen, maar dat is eigenlijk een heel punt op zichzelf. Dat punt alleen al is genoeg om me te storen. De reden? Laat ik maar eerlijk zijn: ik zou ook dolgraag naar een psycholoog gaan. Omdat ik nieuwsgierig ben, en omdat ik soms wel denk dat ik het kan gebruiken. Kijk, nu klink ik net zoals de mensen die ik verafschuw. Maar er is een verschil: ik wil niet gaan, omdat ik van mezelf vind dat ik geen reden ertoe heb. Mijn probleempjes zijn heus niet zo belangrijk, ik verdien zoiets niet, toch? Er is nog een verschil: ik zal het feit dat ik naar een psycholoog wil nooit opwerpen in een gesprek, ik zal het niet gebruiken als een middel om te tonen hoe speciaal ik wel ben. Aan de andere kant… als ik nadenk bij al hetgene ik hier al heb geschreven vraag ik me soms af… misschien heb ik het wel nodig? En ook buiten dat heb ik wel enkele dingen waar ik me echt zorgen in maak, dus? Misschien heb ik wel een reden?

Uit gesprekken met anderen ben ik trouwens mijn mening gaan veranderen. Tegenwoordig denk ik dat “elk probleem waarvan je zelf vindt dat het belangrijk is op zich een voldoende reden om ermee naar een psycholoog te stappen”. Ieder moet het dus voor zichzelf uitmaken, er is geen waardeschaal, en inderdaad: er is ook geen competitie. Je kiest voor jezelf. Dan resten er mij nog enkele punten: ten eerste: de moed vinden om het daadwerkelijk te doen. Ten tweede: de moed vinden om daadwerkelijk over de dingen te spreken die mij dwars zitten. Dit is moeilijker dan het lijkt. Ik voel namelijk bij het idee alleen al een drang om me anders voor te doen dan ik ben. Een soort test voor de psycholoog. Ik zou me heel anders (overdreven) gedragen, en kijken wat voor reacties ik kan loswekken. Trappen ze erin? Waarom wil ik dat? Geen idee. Of misschien toch: ik wil dat ik geholpen word door iemand die me echt kan helpen, dat wil zeggen iemand die zelfs door mijn gespeelde personages heen kan kijken. Iemand die zegt: “Stop maar met te doen alsof en vertel me nu eens wat er echt scheelt.” Ten derde: ik ben bang dat dit niet zal lukken. Zijn die mensen goed genoeg? En ten vierde: ik ben ongelofelijk bang dat ik het feit dat ik naar een psycholoog ben geweest achteraf zelf zal inzetten als wapen om attentie te verkrijgen.

Is dat niet ongelofelijk hypocriet? Maar het is ook een ongelofelijk makkelijk wapen dat bij de meeste mensen zo goed werkt. Ik besef dus ook wel waarom de mensen waarover ik het eerder had het zo graag gebruiken: het is zo krachtig! (Tenzij je dus met mij te maken krijgt…) Ik vind het geen schande om toe te geven dat ik zelf zou bezwijken onder dingen die ik zo verschrikkelijk vind bij anderen. Ik denk dat veel van onze ergernissen gebouwd zijn op dit gegeven. Zoals Hesse al zei: je ergert je aan dingen bij anderen die je ook in jezelf draagt. Je ergert je niet aan dingen die je niet ergens bij jezelf herkent. Een diepe, ergens vervelende uitspraak. Maar wel terecht, denk ik.

Ik ben weer enorm aan het afwijken. Terug naar ons verhaal dus. Ik wou het hebben over de problemen die ik daarnet opsomde, en hoe ik er zelf bij denk. Ik wou vragen “Vraag je je soms niet af of anderen niet dezelfde problemen als jij hebben, en voel je je dan niet idioot om van mening te zijn dat je ermee naar een psycholoog wilt?” Dit was geen test- of onderzoeksvraag. Maar ik wou echt een mening te weten komen, om er zelf wat wijzer uit te worden, aangezien ik zelf met die vragen zat. Verder dan “anderen” raakte ik echter niet. Ik kreeg het deksel op mijn neus:

“Je moet je niet gaan gedragen als mijn psycholoog hoor nu.”

Gevangen door mijn eigen reputatie! Mensen denken namelijk dat ik altijd druk bezig ben met “onderzoek”. Al mijn vragen zijn netjes voorbereid. Over alles wat ik zeg is nagedacht. Ik ben continue bezig met je te testen. En hoewel ik best wil toegeven dat ik interesse heb in dit soort dingen (dit zal wel al duidelijk zijn nu denk ik) ben ik ook geen monster. Bovendien valt het allemaal wel mee, in tegenstelling tot wat velen denken lig ik echt niet ’s avonds in mijn bed te overlopen wat je allemaal hebt gezegd.

Ik was dus enorm geschokt, en enorm bedroefd, en heel erg kwaad. Dan wil je eens een serieus gesprek beginnen dat, nota bene, oorspronkelijk begonnen was uit een idiote drama-uitspraak van haar kant. Ik was niet eens begonnen over psychologen en bijhorende zaken; en dan krijg je dat te horen. Geen wonder dat ik nooit iets over mezelf vertel. Ik krijg er blijkbaar de kans niet toe, en zo hoeft het voor mij ook niet. Het is duidelijk dat ik gedegouteerd was (en nog steeds ben). Het was er aan te merken ook. Ik vrees dat de vonken van mijn gezicht afsprongen. Al snel kreeg ik sorry hier en sorry daar te horen en ik had het niet mogen zeggen en ik wist niet dat je iets anders wou zeggen. Ik hield het been stijf en de lippen dicht. Zoals ik al zei: het hoefde voor mij niet meer.

Wel maakte ik duidelijk dat ik niet ambitie had om eender wie zijn of haar psycholoog te spelen. Dat mensen dat misschien wel denken maar dat dit niet zo is. Dan kreeg ik te horen dat ze het niet zo bedoelde (daarover later meer), en dat ik dat ook niet zou kunnen.

Nu nog mooier! Een tweede belediging. Ik ben een zeer ijdel persoon. Ik lees bijzonder veel over psychologie en hoewel ik er nooit mijn studie van zou maken (die ligt ergens anders) denk ik dat ik toch met recht mag zeggen dat ik er aardig wat over weet. Ik besef dat ik geen expert ben, en geneesmiddelen ga ik ook nooit aanraden of afkeuren, maar ik meen toch aardig wat te weten over hoe mensen denken. Zeker het feit dat ons hele gesprek eigenlijk gesteund was op een brakke fundering speelde mij parten. Ik wist immers wat er aan de hand was!

Ik vroeg waarom ze dat dacht. Anders dan dat ik had verwacht kreeg ik niet te horen dat ik er niet genoeg van wist (alhoewel ze dat waarschijnlijk wel dacht). In plaats daarvan kreeg ik als eerste reden te horen dat je als psycholoog zelf in staat moet zijn om je gevoelens te tonen. Nog beter. Ik zei haar dat ik toch weinig psychologen ken die over hun eigen probleempjes zitten te klagen. Neen, niet bij de klanten, maar bij anderen, in het algemeen. Weer dat oude praatje. Ik toon mijn gevoelens niet. Ik weet niet meer wat ik moet doen om het tegendeel te bewijzen. En wat dan nog, teken dat ik er geen behoefte aan heb. Liever van ze niet te tonen dan ze te moeten tonen op de manier zoals ik die net had gezien dacht ik zo. Ik zei dat ik dat wel kon als het nodig was.

Reden twee: ze dacht dat je zelf heel stabiel moet zijn, want anders ga er onderdoor. Geeuw. Ik kan het aantal mensen die met die uitspraak zijn komen aankloppen al niet meer tellen. Ja, dat is belangrijk. Ja, iedereen weet dat. Nu goed, wat dat betrof gaf ik haar gelijk – dat zou inderdaad niet zo makkelijk zijn.

Maar even terug naar de eerste reden nu. Normaal gezien zou ik het niet zo erg gevonden hebben wanneer men mij zegt dat ik zelf een gesloten boek ben. Wat kan ik er op zeggen als het inderdaad zo is? Maar nu stoorde het me enorm, namelijk omdat ik juist net iets van mezelf wou tonen, om vervolgens niet eens de kans te krijgen mijn zin af te maken. Dit, samen met de elementen die ik eerder besprak (niet willen praten over het eigenlijke achterliggende onderwerp), zorgden ervoor dat de maat voor mij vol was. Ik zei dus: “Luister eens, het is niet mijn bedoeling om je psycholoog te spelen. Geloof me, dat zou ik niet eens willen. Wat ik wel wou doen was het eens serieus hebben over enkele dingen, en ik wou eigenlijk net iets over mezelf vertellen, wat ik dus blijkbaar niet genoeg doe. Ik heb wel niet de kans gekregen om zelfs maar te zeggen wat ik voelde of dacht, zonder onderbroken te worden en dit te horen te krijgen…” Ik wou opstappen. Mijn hele natuur, mijn hele karakter, al deze dingen die ik hier heb verteld moeten duidelijk maken dat ik enorm gekwetst was. Natuurlijk kreeg ik dan wel te horen: “Maar toe zeg dan wat je wou zeggen.”, “Ik bedoelde het zo niet.”, “Maar ik dacht gewoon, omdat je zo lang nadacht vooraleer je sprak…”, en weet ik wat allemaal. Ik had me gestoord aan de hele idiote situatie vol met drama. Desalniettemin had ik willen luisteren en adviseren. Vervolgens kreeg ik te horen dat ik niet open genoeg was. Desalniettemin had ik open willen zijn. Vervolgens krijg ik te horen dat ik geen psycholoog moet spelen. Kom zeg, drie keer is meer dan genoeg.

Een van mijn fouten is dat ik nogal zwart-wit denk. Ze kreeg dus niets meer over mezelf te horen. Ze zal ook nooit meer iets persoonlijk of gevoelig te horen krijgen voor zover ik het kan helpen. En daarmee basta. Ik nam mijn jas. Ondertussen speet het haar, maar het was gewoon (hier gaan we weer, nog een excuus) dat al zoveel mensen hadden gezien dat er iets scheelde dat ze al zo vaak had moeten uitleggen hoe ze zich voelde. “Mensen vragen zo vaak of er iets scheelt met mij, en ik weet het zelf niet eens.” Weer twee fouten. Mensen vragen zo vaak dit of dat. Weer een drang om zichzelf te bewijzen, weer die hele wedstrijd. Ik weet het zelf niet, jij weet het, ik weet het. Ik weet dat jij het weet. Jij weet waarschijnlijk niet dat ik het weet. Ik weet wel niet of jij het weet dat je het zelf weet, maar wat maakt mij dat uit? Zoals ik al zei: leer open zijn, als je wilt praten over jezelf. Meer vraag ik niet. Als je dit niet kunt, of niet kunt tegen mij, zwijg dan gewoon (dat doe ik tenminste ook), of verwacht niet te veel (ik zal natuurlijk wel vriendelijk blijven tot op het punt dat tegen mij onvriendelijk wordt gedaan). Ik ging de deur uit en was weg.

Dit is zeker een van mijn langere teksten, en ook één van mijn betere vind ik persoonlijk. Ik denk dat ik onderwerpen heb beschreven die ons allemaal wel eens storen. Wanneer mensen er zichzelf of hun eigen situatie konden in herkennen ben ik al heel gelukkig. Wanneer er mensen geholpen zijn door mijn mening ben ik natuurlijk nog blijer. Wanneer niemand dit zou lezen ben ik ook tevreden: ik heb het kunnen opschrijven voor mezelf, en het is goed dat ik het probleem stap voor stap heb aangepakt, want natuurlijk zijn al de eerder beschreven elementen sterk onderling verweven.

Ook ben ik er in geslaagd om het geheel vrij zakelijk te houden. Naar het einde toe werd het wat vuriger, maar het komt de algemene opbouw wel ten goede. De algemene sfeer is zelfs luchtig op bepaalde momenten, waar ik wel van hou (als er iets is dat ik wou aantonen is het wel dat een gezonde dosis zelfrelativering en zelfspot zo hard nodig zijn). Wel denk ik dat er nog een groot aantal taalfouten in deze post staan, deze zullen verbeterd worden naargelang ik ze opmerk. Ik vind het altijd vervelend om spel- of grammatica-fouten te ontdekken achteraf, want het maakt dat je hele tekst plots klinkt alsof hij geschreven is door een elfjarige. Maar het is dan ook al verschrikkelijk laat (bijna halfvier ’s ochtends momenteel), wat maakt dat mijn aandacht hiervoor wat verslapt.

Ook blijft de kans bestaan dat iemand deze tekst zou lezen die mij kent. Maar dat is een risico dat ik, zoals altijd hier, bereid ben te nemen. In dit geval zou ik er nog niet zo rouwig om zijn. Ik heb grondig kunnen sleutelen aan deze tekst, en ik denk dat hij helder duidelijk maakt hoe ik over de dingen denk.

Tenslotte helpt het om je gevoelens neer te schrijven, maar blijf ik wel bijzonder droef. Begrijp me niet verkeerd, natuurlijk valt de ene droefheid niet te vergelijken met de andere. Neem bijvoorbeeld een sterfgeval: een heel andere situatie. De hier beschreven zaken zijn dan weer één van de dingen die je raken op een heel ander niveau, of beter: op hetzelfde niveau, maar een ander gebied. Het is een verlies van het geloof in vriendschap en menselijkheid, althans voor mij.

—

[1] Hoed u of hoedt u? Grappig genoeg heeft VRTtaal hier al uitleg over gegeven: http://taal.vrt.be/taaldatabanken_master/juist/980925.shtml.

God is het volmaaktst denkbare, iets dat niet bestaat kan niet volmaakt zijn, ergo: God bestaat. In a nutshell is dat het ‘ontologische Godsbewijs’. Al vlak nadat het bedacht werd, werd het fel bekritiseerd — onder meer door de benedictijner monnik Gaunilo van Marmoutier, die het een ongeoorloofde sprong van het logische naar het ontologische vond. Maar bijna een millennium later wordt er opmerkelijk genoeg nog steeds druk over dit godsbewijs gediscussieerd, nu voornamelijk door atheïsten, in vele verhitte video responses op YouTube. Vandaag is het precies 900 jaar geleden dat de bedenker van dit argument, Anselmus van Canterbury, stierf.

Ik heb niets formeel-logisch aan de discussie toe te voegen. Wel een gedachte… ik heb de indruk dat wij een belangrijk punt missen wanneer wij het tegenwoordig hebben over de Godsbewijzen van de middeleeuwse scholastici als Anselmus en ook bijvoorbeeld Thomas van Aquino. Tegen wie moesten deze denkers het godsidee verdedigen? Er waren toen immers nog geen atheïstische billboards langs de kant van de bospaden of slogans op de zijkant van paardenkoetsen. Praktisch iedereen geloofde in die tijd in God. Lang niet iedereen geloofde echter in de rede. Is het dus niet veeleer zo, dat Anselmus niet zozeer via de rede God wilde verdedigen, maar juist via God de rede wilde verdedigen? Een rede waarmee je het destijds door niemand betwiste bestaan van God kunt aantonen, móet immers wel een goddelijke gave zijn…

Steevast wanneer een engel zich in de Bijbel aan een mens openbaart, zegt die engel: “Wees niet bang!” Blijkbaar kloppen onze mierzoete verbeeldingen van engelen dus niet, blijkbaar jagen ze ons angst aan met hun verschijning. Waarom? Wat hebben wij te vrezen van deze boodschappers van God? Maken zij wellicht een einde aan onze veilige illusies van beheersbaarheid en voorspelbaarheid? Maken zij een oude onrust in ons wakker, een verlangen waarvan we dachten dat het sliep, of gestorven was, of zich anderszins koest hield? Hoe overzichtelijk onze wereld ook lijkt, er is iets van een andere wereld, dat ons steeds ontsnapt.

Ik ben te vinden op Hyves, op MySpace, op LinkedIn, en misschien nog wel op een aantal andere sociale netwerksites waarvan ik het bestaan en/of mijn wachtwoord vergeten ben. Daarnaast heb ik MSN op mijn computer, maar dat gebruik ik zelden tot nooit, en sinds kort ook Skype – dat had ik toevallig voor mijn werk nodig, maar ik vermoed dat ik dat verder ook niet vaak gebruiken zal. Verbetert dit alles de kwaliteit van mijn leven? Nou en of! En de wetenschap kan dat van ganser harte beamen…

Binnenkort promoveert communicatiewetenschapper Marjolijn Antheunis aan de UvA op een onderzoek naar online en offline vriendschappen. Ze heeft vooral de dynamiek van vriendschappen via Hyves onderzocht. Ik vind de resultaten van het onderzoek, voor zover die nu in de berichtgeving gepresenteerd worden, erg boeiend. 

In elk geval logenstraft het onderzoek een al te gemakkelijk pessimisme – laat ik die visie als volgt samenvatten: dergelijke netwerksites bevorderen slechts narcisme, escapisme en schaamteloos exhibitionisme, en corrumperen daarmee de mogelijkheid om echte vriendschappen aan te gaan. Het voelde heerlijk om die zin neer te pennen – niets is immers zo plezierig en stimulerend als pessimisme – maar het is dus niet waar. Als Antheunis gelijk heeft – en mijn intuïtie en gezonde verstand zeggen dat zij best wel eens gelijk kan hebben – dan maakt het voor de kwaliteit van een vriendschap niets uit of die online of offline begonnen is, en kan die online variant zelfs een stimulans zijn om elkaar op een fundamenteler niveau te leren kennen. 

Het is ook zo, ik merk het zelf ook: zelfs over vrienden die ik al jaren ken leer ik telkens wat nieuws als ik hun Hyves-profiel bekijk; al is het maar dat ze graag boterhammen met pindakaas en chocoladepasta eten, of dat ze Titanic stiekem best een goede film vinden.  Zo leer je nog eens wat. De communicatie via internet is kortom directer, je komt meteen veel fundamentelere zaken te weten. Je kunt jarenlang een collega op je werk hebben met wie je dagelijks praat, en met wie je het prima kunt vinden, zonder dat jullie van elkaar weten dat jullie eigenlijk Titanic stiekem een goede film vinden. (Nogal wiedes, zoiets hou je liever voor je.) Via Hyves kom je er zo achter.

Maar wat het onderzoek ook laat zien, is dat louter virtuele vriendschappen niet standhouden. Ik citeer uit een van de gelinkte artikelen:

Puur virtuele vriendschappen, die er trouwens maar heel weinig zijn, worden makkelijker afgebroken of verwaarloosd. Online voelen mensen zich vrijer om te doen wat ze voelen, en spelen fatsoensnormen een kleinere rol.

Je zou kunnen zeggen: mensen zijn op internet eerlijker. Als jij iemand die je alleen via internet kent eigenlijk maar een saaie drol vindt, zal je die persoon makkelijker laten vallen dan wanneer je die persoon ook in levende lijve kent, en je dus door conventies en goed fatsoen verplicht wordt om het toch met die saaie drol uit te houden. Persoonlijk vind ik ‘eerlijker’ dan trouwens niet het juiste woord. Want je kunt je afvragen of die conventies en dat fatsoen niet juist veel eerlijker zijn, of in elk geval rechtvaardiger, omdat zij ervoor zorgen dat je die persoon die jij toevallig niet zo mag toch correct blijft behandelen. Beter zou het dus zijn te zeggen: mensen voelen zich op internet ongebondener, tot minder verplicht, minder verantwoordelijk. Zo bezien rechtvaardigt dit onderzoek dus toch wel een milde vorm van pessimisme.

Maar ik ontwaar nog een diepzinniger punt in deze observatie. Zoals gezegd kunnen online vriendschappen juist een verdieping van de vriendschap veroorzaken. Je leert immers meteen dingen van iemand die je in het normale sociale verkeer niet zo snel zou leren. Je komt eerder to the point, je laat paradoxaal genoeg achter die digitale façade van de virtuele wereld makkelijker de façades die je in het werkelijke leven hebt opgetrokken vallen. Maar, en nu komt het diepzinnigere punt: blijkbaar heeft dat diepere, zogenaamd eerlijkere contact in een virtuele omgeving geen enkele stabiliteit of duurzaamheid of blijvende betekenis, wanneer dat contact niet óók een vervolg krijgt in de fysieke wereld. In zekere zin ontmaskert dit onderzoek het idee van wat wel de ‘platoonse vriendschap’ genoemd wordt – en waarvan de virtuele vriendschap theoretisch gezien het summum zou zijn – als een onhoudbaar waanidee. Door technologie bemiddeld contact streeft altijd naar onbemiddeld, onmiddelijk contact. Het louter geestelijke kan niet bestaan zonder het materiële. Het woord wil vlees worden. Concreet: je hebt er geen klap aan om te weten dat die collega net als jij stiekem van Titanic houdt, als je niet ook een keertje samen Titanic gaat kijken, thuis op de bank, met een grote bak chips.

Tot slot nog iets dat me opviel. Nogmaals een citaat:

Daarbij [bij het verdiepen van virtuele contact, AdW] maakt het niet uit of mensen elkaar kunnen zien via een webcam. Dat is opmerkelijk, want de meeste wetenschappers menen dat het juist wél veel uitmaakt of je iemand ziet.

Met in het achterhoofd wat ik eerder zei over bemiddeling en onmiddelijkheid is het natuurlijk helemaal niet zo opmerkelijk. Die zichtbaarheid vergroot alleen maar het bewustzijn dat het contact bemiddeld is. De bedrijven die webcams verkopen proberen dat feit overigens op slinkse wijze te verdoezelen. Want wat zie je steevast op de dozen waarin die webcams verpakt zijn? Blije gezichten die elkaar recht aankijken, alsof het beeldscherm van de pc niet meer dan een glasplaat is. In werkelijkheid staat die webcam natuurlijk iets boven of naast je beeldscherm. Waardoor je het effect krijgt dat ik op de screenshots boven dit stukje heb vastgelegd: die ander kijkt jou niet recht aan, maar kijkt iets omlaag, naar zijn beeldscherm, waar hij jou ook omlaag ziet kijken naar je beeldscherm. Een webcam maakt dus dat je elkaar alleen maar kunt zien door elkaar niet recht in de ogen te kijken. Een tamelijk eenzame aangelegenheid.

Cammen, chatten, krabbelen – het is leuk, en het kan vriendschappen verdiepen. Maar ze zullen nooit een substituut zijn van daadwerkelijk samen zijn, samen een film kijken, samen een boterham met pindakaas en chocoladepasta eten, bijkletsen in de kroeg, elkaar in de ogen kijken.

Het is 23 juli 1572. Willem van Oranje neemt Roermond in. Zijn soldaten plunderen met grof geweld de stad, waarbij vooral katholieke kerken en kloosters het moeten ontgelden. Paulus van Waelwijck, kapelaan en secretaris van de bisschop van Roermond, haast zich naar het karthuizerklooster. Broeder Stefanus, de portier, opent de poort. Het gezicht van Van Waelwijck is getekend door grimmige berusting. “Hier ben ik om met u te sterven”, zegt hij.

Niet veel later staan de soldaten voor de kloosterpoort. Broeder Stefanus is de eerste die op gruwelijke wijze wordt afgeslacht en verminkt. Nog twaalf broeders en priesters zullen hem volgen in de dood. Paulus van Waelwijck krijgt het als vooraanstaand werelds geestelijke het zwaarst te verduren. Hij wordt wreed mishandeld in de kloostertuin en uiteindelijk vermoord. Zelfs dan is de woede van de soldaten nog niet bekoeld; zij reageren hun agressie af op Van Waelwijcks lijk.

Dit is het weerzinwekkende maar waargebeurde verhaal van de Martelaren van Roermond, aan wie onlangs een boek en een website gewijd zijn. Hoe anders is deze gruwelijke geschiedenis in vergelijking met de verhalen van vroeg-christelijke martelaren. Die zijn ons vaak zo wezensvreemd, dat zij ondanks hun gruwelijkheid soms ook een glimlach op ons gezicht kunnen toveren. Neem het beroemde verhaal van de Heilige Sebastiaan. Toen de Romeinse keizer ontdekte dat hij christen was werd hij aan een paal gebonden en door talloze pijlen doorboord. Hij overleefde dit echter, en toog vervolgens doodleuk naar de keizer om te protesteren tegen diens behandeling van christenen, waarna hij uiteraard alsnog vermoord werd. 

Dit verhaal is bijna komisch, bijna aandoenlijk, en geloofwaardig door ongeloofwaardigheid. Heel anders is dat met het verhaal van de Martelaren van Roermond, of van een ander, nog recenter martelaarschap, waarover ik vandaag in De Standaard las. Dat verhaal speelt zich af in de vroege ochtend van 24 maart 1964, in India. De in Kampen geboren jezuïet Herman Rasschaert springt op zijn fiets en haast zich naar Gerda, waar de spanningen tussen moslims en hindoes hoog opgelopen zijn. Hij is vastbesloten een einde te maken aan het bloedvergieten. In Gerda aangekomen begint hij op een woedende menigte hindoes in te praten. Aanvankelijk lijken zijn sussende woorden effect te hebben, totdat iemand roept: “Dood hem, hij is de leider van de moslims.” Een stenenregen daalt op hem neer. “Binte karna do“, roept hij nog, ”laat me bidden!” Maar een bijlslag op zijn hoofd maakt een einde aan zijn leven.

Dergelijke verhalen zijn in de verste verte niet komisch of aandoenlijk. En erger nog: ze zijn ons niet zo wezensvreemd als dat verhaal van Sint Sebastiaan, aan wiens relaas slechts nog de door vele eeuwen verwaaide geur van Colosseumzand en leeuwenpoep kleeft. Roermond en Gerda zijn zo misselijkmakend actueel als Dendermonde en Winnenden. Het bloed van Van Waelwijck en Rasschaert kleeft ook aan onze handen.

De hele notie van martelaarschap maakt ons daarom zo onrustig. Niet alleen omdat het begrip de laatste jaren zo vervormd is door fundamentalistische idioten met bommenvesten. Nee, de mensen die het christendom martelaars noemt zijn geen krijgers in een zelfgeschapen ‘heilige’ oorlog. Martelaarschap draait niet om de heroïek van religieus gesanctioneerd geweld, eerder om het omgekeerde – het toont ons de gruwelijkheid ervan, de (on-)menselijke treurigheid. Evenmin zijn martelaars echter passieve slachtoffers van andermans gruweldaden. Dat zou de eerbied voor het martelaarschap tot een onuitstaanbare viering van het eigen gelijk maken; zie nou toch eens hoe die wrede protestanten of hindoes of moslims die arme, onschuldige katholieken hebben uitgemoord… Of, van hetzelfde laken en pak: zie nou toch eens hoe die rare gelovigen elkaar altijd uitmoorden. Een dergelijke houding verdoezelt de eigenlijke onrust die het christelijke martelaarschap met zich meebrengt: de onrust die veroorzaakt wordt door het inzicht dat al het onmenselijke steeds mensenwerk is – werk van onze eigen handen dus.

De martelaar is iemand die zichzelf temidden van die onmenselijkheid met open handen en open vizier aanwezig stelt (“Hier ben ik…“) en ondanks alle geweld tussen mensen toch verbonden blijft met zijn medemens (“…om met u…“) en die met hen het onvermijdelijke aanvaardt (“…te sterven.“). Zij zijn geen onschuldige slachtoffers, maar evenmin beantwoorden zij geweld met geweld. Liever beantwoorden zij het met een gebed dat even tragisch én hoopvol is als de kruiswoorden van Christus.

“Binte karna do.”

Als het papier je vingertoppen bevoelt, als de geur van de verse drukinkt je neus binnendringt, als de gedrukte letters langzaam woorden en de woorden nog langzamer zinnen worden, is dat toch bevreemdend. Heb ik dit boek geschreven? Het is je vreemd, en tegelijkertijd een beetje eigen… Precies dat zijn de dingen waar je steeds verantwoordelijkheid voor moet nemen. Je kinderen, je traditie, datgene wat je gemaakt hebt. Het mysterie ligt eindelijk in de boekhandels.

Vandaag wordt mijn boek Het mysterie ‘uitgeleverd’, zoals dat zo mooi heet. Uitleveren, doe je dat niet met oorlogsmisdadigers en andere zware jongens? Jawel, maar in boekenvakjargon betekent het dat het boek de drukkerij verlaat en op weg gaat naar de boekhandels. Daar doet het wel even over, dus een paar dagen lang verkeert mijn boek in niemandsland, de ledigheid, het nietsige Niets – in Nederland heet dat het Centraal Boekhuis. En dan kun je het dus eindelijk in de winkels terugvinden, onder – ja, dat is dus even de vraag… Religie? Spiritualiteit? Esoterie?

Het maakt mij niet veel uit. Het mysterie is immers een boek dat een spiritualiteit uit de traditionele religie plaatst tegenover modieuze esoterie. ‘Een spiritualiteit van alledag’, heet het in de promotiecampagne, en daar is natuurlijk geen woord van gelogen. Ik heb geprobeerd een nuchtere spiritualiteit te schetsen, met beide voeten op de grond, met oog voor alles wat zich in het alledaagse leven voordoet. Je iPod uitzetten is een spirituele handeling, leg ik in mijn boek uit.

Maar als het gaat over de ’spirituele hype’ wordt vaak iets heel anders bedoeld. Het populaire beeld van spiritualiteit is een stuk zweveriger. In een f0etushouding liggen in een bedompt achterzaaltje gevuld met lavendeloliewalmen en klankschaalgezoem. In regressietherapie kijken of je vierendertig levens geleden de oorzaak van de moeizame band met je moeder kunt vinden. Mandala’s schilderen en je aura kietelen. Dat soort dingen.

Nu klinkt het misschien alsof ik een flauwe karikatuur maak van dit type new-agespiritualiteit, om aan te tonen dat het te vaag is. Het tegendeel is waar: ik wil laten zien dat het te concreet, te specifiek is. Ik vind niet dat er te veel dingen onder de noemer van spiritualiteit worden gevat, maar juist te weinig. Of laat ik mij preciezer uitdrukken: ik vind dat de noemer ’spiritualiteit’ te beperkt is om het religieuze onder te vangen. Ik ben dus tegen de spiritualisering van de religie, om het sloganmatig uit te drukken.

Religie richt zich op de gehele mens. Op de mens in verhouding tot zijn Schepper, op de mens als individu, op de mens onder de mensen, dus de mens als sociaal wezen. Religie heeft daarom individuele, rituele, maatschappelijke, politieke, intellectuele, lichamelijke, morele, economische, ecologische, pedagogische en sacramentele aspecten. En dan vergeet ik er vast nog een paar. Eén aspect vergeet ik echter opzettelijk: het spirituele aspect. Waarom? Omdat, wanneer religie inderdaad zo’n integraal onderdeel is van mens en samenleving, de spiritualiteit in zekere zin een afgeleide is. Het woord spiritualiteit krijgt dan vanzelf een andere betekenis. Grofweg: de wijze waarop alle genoemde aspecten van het menszijn met elkaar in samenhang worden gebracht en de accenten die daarbij gelegd worden. Spiritualiteit heeft dan meer te maken met een zekere eigenheid, met een karakteristieke wijze van denken en doen. We gebruiken het woord nog wel in die betekenis wanneer we spreken over de onderscheiden kloosterspiritualiteiten: de franciscaanse spiritualiteit, de benedictijnse spiritualiteit, enzovoort.

Spiritualiteit is in die betekenis een bindmiddel, samenhangend wellicht met die ‘helper in ons midden’ de Heilige Geest. Maar die spiritualiteit is niet los verkrijgbaar: je kunt haar niet losweken van de moraal van een godsdienst, van de dogmatiek, van de liturgie, van de filosofie, enzovoort. Toch is dat precies wat spiritualiteit in die meer populaire zin van het woord probeert te doen. Wel de karakteristieke sfeer van de kloosters willen opsnuiven, maar de radicale zelfopoffering en gehoorzaamheid voor het gemak negeren. Terwijl die sfeer juist voortkomt uit die zelfopoffering en gehoorzaamheid. Dus we kunnen ons best een generatie lang dronken drinken aan die bron, maar dan is de put toch echt droog tot op de bodem. Of vervangen door pure kitsch, dat kan ook – maar ook kitsch doet de werkelijke bron opdrogen.

De moderne mens is verzot op ‘ervaren’, maar steeds van buitenaf, zonder verplichtingen, zonder werkelijke participatie – no strings attached. Maar een levende spiritualiteit kun je slechts van binnenuit ervaren, er bestaat geen ‘ongebonden spiritualiteit’. Spiritualiteit is nu juist precies: binding. Binding tussen alle aspecten van ons menszijn, binding tussen woord en daad, lichaam en geest, esthetiek en ethiek, individu en samenleving. De boekhandelaar die dat als spiritualiteit wil begrijpen, mag mijn boek dus best in die kast zetten.