Het vijfde hoofdstuk (in zes stukken vertaald: 1, 2, 3, 4, 5, 6) van De eeuwige mens kun je als een lofzang op de heidense mythologieën lezen: G.K. Chesterton beschrijft daar de innerlijke logica en grootsheid van het heidendom. In het zesde hoofdstuk, waarvan hieronder de eerste alinea’s zijn vertaald, beschrijft hij de keerzijde van de medaille: hoe het heidendom degenereerde tot iets minderwaardigs, ja zelfs iets satanisch…

Hoofdstuk 6
Denkers en demonen

Ik heb vrij lang stilgestaan bij het fantasierijke heidendom dat de wereld met tempels beplant heeft en dat overal de vader van de volksfeesten is. De hoofdlijn van de geschiedenis van de beschaving kent, zo ik het zie, nog twee fasen voor de uiteindelijke fase van het christendom. De eerste fase was de strijd tussen het genoemde heidendom en iets dat daar minderwaardig aan is, en de tweede was een proces waarbij het heidendom zelf in iets minderwaardigs veranderde. In dit gevarieerde en vaak erg vage polytheïsme schuilde de zwakheid van de erfzonde. Heidense goden werden afgebeeld als figuren die mensen als dobbelstenen rondwierpen, en mensen zijn inderdaad met lood verzwaarde dobbelstenen. Vooral op het gebied van seksualiteit is de mens onevenwichtig geboren; we kunnen bijna zeggen krankzinnig. Genezing is zeldzaam, en slechts via de heiligheid te bereiken. Deze onevenwichtigheid trok de gevleugelde fantasieën naar de grond, en besmeurde het einde van het heidendom met de vuiligheid en vunzigheid van perverse goden. Maar eerst moeten wij ons realiseren dat deze vorm van heidendom al vroeg botste met weer een andere vorm van heidendom, en dat die in wezen geestelijke strijd werkelijk de loop van de geschiedenis bepaalde. Om dat te begrijpen moeten we eerst iets over dat andere heidendom weten. We kunnen daar veel korter bij stil staan – dat er minder over te zeggen valt is inderdaad des te beter. Noemden we de eerste vorm de mythologie van de dagdroom, dan kunnen we deze tweede soort de mythologie van de nachtmerrie noemen.

Bijgeloof steekt in alle tijdperken de kop op, en vooral in rationalistische tijdperken. Ik herinner mij dat ik eens op de bres sprong voor de religieuze traditie tegenover een heel gezelschap van voorname agnosten. Vóór het einde van onze discussie had ieder van hen een of andere amulet op talisman uit zijn zakken gevist, waarvan hij toegaf dat hij het altijd bij zich droeg. Ik was de enige onder de aanwezigen die het had nagelaten zich van een fetisj te voorzien. Bijgeloof steekt in rationalistische tijden de kop op omdat het berust op op iets dat verwant is aan scepticisme, zo het al niet identiek is aan het rationalisme zelf. In ieder geval is het zeer nauw verwant aan agnosticisme. Het berust op een zeer menselijk en begrijpelijk sentiment, vergelijkbaar met het aanroepen van plaatselijke numina[1] in het volkse heidendom. Maar het is een agnostisch sentiment omdat het berust op twee gevoelens: ten eerste dat wij de wetten van het universum niet werkelijk kennen, en ten tweede dat die wetten misschien wel niets te maken hebben met alles wat wij rede noemen. Zulke mensen zijn zich bewust van de wezenlijke waarheid dat enorme dingen vaak afhangen van heel kleine dingen. Wanneer het gerucht gaat, vanuit een traditie of wat dan ook, dat één specifiek klein ding de sleutel is tot al het grote, dan vertelt een diep en zeker niet geheel zinloos menselijk instinct hen dat dit gerucht wel eens waar kan zijn. Dit gevoel bestaat in de beide vormen van heidendom waarover wij hier spreken. Maar als wij naar de tweede vorm kijken, dan zien we dat deze intuïtie getransformeerd is en doordrenkt van een gruwelijkere geest.

Toen ik schreef over het lichtere deel van de mythologie, heb ik weinig gezegd over het meer discutabele aspect ervan: namelijk de mate waarin het aanroepen van de geesten van de zee of de elementen daadwerkelijk geesten op kan roepen uit de donkere diepten; of sterker nog, zoals de spotter van Shakespeare het uit zou drukken, of de geesten komen wanneer zij geroepen worden[2]. Volgens mij veronderstel ik terecht dat dit probleem, hoe praktisch het ook klinkt, niet zo’n belangrijke rol heeft gespeeld in de poëtische onderneming van de mythologie. Ik denk echter dat het zeker zo duidelijk is, dat alles er op wijst dat dergelijke dingen aan mensen verschenen zijn, zelfs al waren ze maar schijn. Maar als we het bijgeloof in een meer subtiele zin bezien, ontdekken we een net iets andere accent – een dieper en donkerder accent. Ongetwijfeld is het meeste volkse bijgeloof zo frivool als iedere volkse mythologie. Er is geen mens die in alle dogmatische ernst gelooft dat God een bliksemschicht op hem afschiet wanneer hij onder een ladder doorloopt. Meestal zal hij slechts toegeven aan de niet bijzonder vermoeiende neiging om er omheen te lopen. Je moet er niet meer achter zoeken dan wat ik reeds geschetst hebt: een soort luchtig agnosticisme over de mogelijkheden binnen een zo vreemde wereld. Maar er bestaat een ander soort bijgeloof dat wel degelijk naar resultaten zoekt. We kunnen dat een realistisch bijgeloof noemen. En in dat bijgeloof wordt de vraag of de geesten antwoorden of verschijnen plots een stuk ernstiger. Zoals ik al zei, lijkt het mij zeer waarschijnlijk dat ze dat soms doen; maar er bestaat hierin een onderscheid dat al veel kwaad de wereld in heeft gebracht. Ik weet niet of het komt doordat de zondeval de mensen dichter bij minder gewenste buren in de geestelijke wereld heeft gebracht, of gewoon omdat de onrustige en hebzuchtige mens zich beter in het kwaad kan inleven, maar in ieder geval geloof ik dat de zwarte magie van de hekserij veel praktischer en veel minder poëtisch was dan de witte magie van de mythologie. Ik stel me zo voor dat de tuin van de heks veel zorgvuldiger onderhouden is dan de bossen van de nimf. Ik stel me voor dat de akkers van het kwaad vruchtbaarder zijn geweest dan die van het goede. Om te beginnen dreef een impuls, wellicht een wanhopige impuls, de mensen naar de duisterdere machten wanneer zij met praktische problemen te maken kregen. Er bestond een soort verholen en pervers gevoel dat de duistere machten echt zouden werken, dat hun benadering meer no-nonsense was. Die populaire zegswijze slaat de spijker inderdaad precies op de kop. Aan de goden van de normale mythologie kleefde net een heleboel nonsens; in de vrolijke en lachwekkende zin waarin wij spreken van de nonsens van de Koeterwaal[3] of het land waar de Jumblies[4] zijn. Maar wie een demon aanzocht voelde zich zoals velen zich voelen wanneer zij een detective aanzoeken, vooral wanneer het een privé-detective is: dat het om een vuil klusje gaat dat desalniettemin geklaard moet worden. Een mens ging nooit echt het bos in om een nimf te ontmoeten; hooguit hoopte hij er een te ontmoeten. Het was een avontuur, niet zozeer een opdracht. De duivel echter hield zich aan zijn afspraken en zelfs in zekere zin aan zijn beloften – zelfs als de mens, zoals Macbeth, achteraf had gewild dat hij ze had gebroken.

Uit de studies van talloze primitieve of wilde volken komt duidelijk naar voren dat de verering van demonen veelal volgt op de verering van goden, en zelfs op de verering van een enkele almachtige godheid. Men kan vermoeden dat in al die gevallen de hogere godheid als te hoog verheven werd gezien om lastig te vallen met onbeduidende verzoeken, en dat mensen zich tot de geesten keerden omdat die hen vrij letterlijk meer nabij waren. Maar met het idee om demonen aan te roepen om dingen voor elkaar te krijgen, ontstond ook een nieuw idee dat de demonen meer waardig was. Het kan heel terecht beschreven worden als het idee van de demonen waardig zijn; van het zichzelf geschikt maken voor hun strenge en veeleisende samenleving. Het lichtere type bijgeloof speelt met het idee dat een of andere trivialiteit, een of ander klein gebaar zoals het strooien van zout, de mysterieuze machinerie van de wereld in gang kan zetten. En er valt wel iets te zeggen voor dat Sesam-open-u. Maar in het beroep op lagere geesten schuilt de vreselijke notie dat het gebaar niet enkel klein, maar ook laag bij de grond moet zijn; dat een een vuil trucje moet zijn van een lelijk en laag kaliber. Vroeg of laat dwingt een mens zichzelf om opzettelijk het walgelijkste te doen wat hij kan bedenken. Men denkt dat het diepste dieptepunt een soort aandacht of antwoord kan afdwingen van de kwaadaardige krachten onder het aardoppervlak. Daarin schuilt de betekenis van de meeste vormen van kannibalisme. Want kannibalisme is meestal helemaal geen primitief of beestachtig gebruik. Het is kunstmatig en zelfs kunstzinnig, een soort kunst omwille van de kunst. Mensen doen het niet omdat ze het niet als iets afgrijselijks zien, integendeel, ze doen het omdat ze het wél als iets afgrijselijks zien. Zij willen zich letterlijk voeden aan verschrikkingen. Dat verklaart waarom wilde volkeren zoals de Australische Aboriginals geen kannibalen blijken te zijn, terwijl veel verfijndere en intelligentere stammen zoals de Maori dat soms wel zijn. Ze zijn verfijnd en intelligent genoeg om zich soms uit te leven in zelfbewuste duivelskunst. Maar als we hun geestesgesteldheid konden begrijpen, als we zelfs hun taal echt konden begrijpen, dan zouden we waarschijnlijk ontdekken dat zij zich niet voordeden als onwetende, onschuldige kannibalen. Ze doen het niet omdat ze het niet verkeerd vinden, maar precies omdat ze het wel verkeerd vinden. Ze gedragen zich als een decadente Parijse intellectueel bij een Zwarte Mis. Maar de Zwarte Mis moet zich ondergronds verschuilen voor de aanwezigheid van de echte Mis. Met andere woorden, de demonen hebben zich daadwerkelijk schuilgehouden sinds de komst van Christus op aarde. Het kannibalisme van de hogere barbaren verschuilt zich voor de beschaving van de blanke man. Maar dat was lang niet altijd het geval voor de opkomst van het christendom, zeker buiten Europa. In de oude wereld paradeerden de demonen vaak openlijk rond als draken. Ze konden publiekelijk op een goddelijke troon gezet worden. Hun enorme afbeeldingen konden aanbeden worden in openbare tempels in het centrum van dichtbevolkte steden. En over de hele wereld kunnen sporen worden gevonden van dit treffende en tastbare feit, dat vreemd genoeg totaal over het hoofd wordt gezien door de modernen die een dergelijk kwaad beschouwen als primitief en weinig geëvolueerd; het feit namelijk dat sommige van de verst ontwikkelde beschavingen ter wereld precies de plekken zijn waar de hoorns van Satan worden opgeheven, niet enkel naar de sterren, maar recht in het gezicht van de zon. Neem nu bijvoorbeeld de Azteken en de Amerikaanse Indianen van de eeuwenoude tempels van Mexico en Peru. Zij waren zeker zo ver ontwikkeld als het oude Egypte of China en maar amper minder levendig dan die belangrijke beschaving die de onze is. Maar zij die die belangrijke beschaving bekritiseren (die altijd hun eigen beschaving is), hebben de vreemde gewoonte om niet alleen de zeer gerechtvaardigde taak uit te voeren van het veroordelen van haar misdaden, maar zichzelf tevens te verliezen in het idealiseren van haar slachtoffers. Ze gaan er altijd maar vanuit dat voor de komst van de Europeanen de gehele wereld Eden was. Swinburne[5] bezigde in zijn geestdriftige litanie der naties in Songs before Sunrise enkele opmerkingen over de Spaanse verovering van Zuid-Amerika die ik altijd uiterst vreemd heb gevonden. Hij zei iets over hoe de zonden en zonen van Spanje zich over de zondeloze landen verspreidden, en hoe zij zo de naam van de mensen vervloekten en de naam van God zelfs driewerf vervloekten[6]. Het kan dan heel terecht zijn dat hij zei dat de Spanjaarden zondig waren, maar waarom zou hij in hemelsnaam beweren dat de Zuid-Amerikanen zonder zonden waren? Waarom ging hij er toch van uit dat dat continent uitsluitend door aartsengelen en heiligen bewoond werd? Het zou al sterk zijn om dat van de meest respectabele buurt te zeggen, maar als we dan denken aan wat wij daadwerkelijk weten over die samenlevingen, is zijn opmerking tamelijk hilarisch. We weten dat de zondeloze priesters van dit zondeloze volk zondeloze goden aanbad, die als de nectar en het ambrozijn van dat zonnige paradijs niets anders aannam dan onophoudelijke mensenoffers vergezeld van gruwelijke martelingen. Ook vinden wij in de mythologie van deze Amerikaanse beschaving dat element van omkering of geweld tegen het instinct waarover Dante schreef, en dat als een rode draad door alle onnatuurlijke demonische religies loopt. Het toont zich niet enkel in de ethiek, maar ook in de esthetiek. Een Zuid-Amerikaans afgodsbeeld werd zo lelijk mogelijk gemaakt, zoals een Grieks beeld zo mooi mogelijk werd gemaakt. Zij zochten naar het geheim van de macht, door hun eigen natuur en de natuur van alle dingen tegen te werken. Altijd bestond er een verlangen om ten slotte, in goud of graniet of het donkerrode hardhout, een gezicht uit te houwen dat de hemel zelf zou doen barsten als een spiegel.

[1] Numina zijn vroege, niet-antropomorfe goden of machten uit het Romeinse heidendom, vaak geassocieerd met één bepaalde (woon-)plaats.
[2] De bedoelde spotter is Hotspur (gebaseerd op de historische figuur Sir Henry Percy), uit Shakespeares Henry IV, eerste deel, derde akte:

Glendower: I can call spirits from the vasty deep.
Hotspur: Why, so can I, or so can any man;
But will they come when you do call for them?

[3] De Koeterwaal (origineel: Jabberwocky) is het onderwerp van een nonsensgedicht van Lewis Caroll, in het beroemde boek Through the Looking Glass uit 1871. Een fragment uit dit gedicht, in de briljante vertaling van Nicolaas Matsier:

‘Hoed voor de Koeterwaal je, zoon!
Zijn scherp gebit, zijn reuzenzwaai!
Vermijd het Dubdubdier, verschoon
De glurieuze Beffesnaai!’

[4] In ons land wellicht iets minder bekend, het gedicht The Jumblies van de Engelse kunstenaar en dichter Edward Lear (1812-1888). In een Nederlandse vertaling van J.A. Waterman luidt de eerste strofe:

Zij gingen naar zee in een Zeef. Hoezee!
Per Zeef gingen zij naar de zee.
Hun moeders goede raad ten spijt,
Op een winterdag in de koudste tijd,
Gingen zij in een Zeef over zee.
En toen hun Zeef draaid’ als een tol
En iedereen riep: ‘Kijk uit, hij loopt vol!’
Riepen zij terug: ‘Geen nood, geen nood!’
‘Het water is diep en de Zeef is niet groot’
‘In een Zeef gaan wij over de zee!’
Ver en klein, ver en klein
Is het land, waar de ‘Jumblies’ zijn,
Hun hoofdjes zijn groen en hun oogjes scheef
En zij gingen naar zee in een Zeef.

[5] A.C. Swinburne (1837-1909) was een in de 19e eeuw erg populaire Engelse dichter.
[6]De precieze strofe waarnaar Chesterton verwijst gaat zo:

SPAIN
I am she that set my seal upon the nameless
West worlds of seas;
And my sons as brides took unto them the tameless
Hesperides.
Till my sins and sons through sinless lands dispersèd,
With red flame shod,
Made accurst the name of man, and thrice accursèd
The name of God.
Lest for those past fires the fires of my repentance
Hell’s fume yet smother,
Now my blood would buy remission of my sentence;
Hear us, O mother.
(A.C. Swinburne, The Litany of Nations, uit Songs before Sunrise (1871).)

Uit: G.K. Chesterton, The Everlasting Man, deel 1, hoofdstuk 6. Vertaling & noten: moi. Waarom? Daarom!

Door F. von Zeikhoven

Hadden we 400 jaar eerder geleefd, dan zouden “Hel en Verdoemenis”-predikers een niet onaanzienlijk aantal onder ons aan hun voeten gekregen hebben door een opmerkelijk verschijnsel aan het zwerk. Afgelopen maandagavond 28 september stonden de maan en Jupiter vanaf de aarde gezien behoorlijk dicht bij elkaar. Optisch bedrog natuurlijk, maar bijzonder genoeg voor Spaceweather om er vooraf melding van te maken, zodat de gebeurtenis wereldwijd door ruimteweerfotografen kon worden vastgelegd. En dat leverde aardige plaatjes op zoals die hieronder, genomen bij het viaduct van Veszprém in Hongarije.

Nou spreken Oost-Europese regionen toch al wel tot de verbeelding, de ultieme streek is natuurlijk Transsylvanië, alwaar in de buurt van het kasteel van Vlad Dracul nog steeds een ware volkscultus aan bijgeloven bestaat. Zo wordt gefluisterd dat het zéér aan te raden is tijdens vollemaansnachten bepaalde wegenkruisingen te mijden, omdat de kans dan groot is dat je daar een -inderdaad- bloeddorstige ondode tegen het lijf loopt waar je dan vervolgens nooit meer vanaf komt. Het is altijd wel weer leuk om stil te staan bij het bestaan van zulk hardnekkig bijgeloof in dergelijke primitieve streken, niet eens zo heel ver hier vandaan, terwijl je op hetzelfde moment net maar weer eens wat op Piquanterieën zit te lezen achter je dubbele dualquadcore superpc.

U zegt: primitieve streken, hier niet eens zo heel ver vandaan? Mensen die beweren dat de wereld een dorp is geworden, vergeten voor het gemak even dat er nog genoeg uithoeken van Europa zijn waar men amper van elektriciteit heeft gehoord en met paard en wagen door het leven sjokt, inplaats van rondjes scheurt in een DB 7.

Alhoewel, uithoeken… Misschien zijn wij wel de uithoeken, en is Transsylvanië het èchte kruispunt in plaats, ruimte en tijd. Daar, waar de plaatselijke, eeuwenoude adel onverklaarbare dingen laat passeren met wereldwijde gevolgen. Zoals komende 26 oktober 2009 bijvoorbeeld, de achtentwintigste dag na de vorige zeldzame nacht waarin Jupiter bijna op de maan botste. De bijna collisie zal zich naar verluidt dan herhalen terwijl duist’re lieden en donk’re zaken elkaar op Transylvaanse wegen kruisen. Dingen die geen levende ziel zou mogen aanschouwen, behalve zij die daar via een vergeten route over een schier onbekend viaduct bij het Hongaarse Veszprém weten te geraken.

Er zouden vanuit de Karpaten, al dan niet aan zogenaamde bijgelovigen, zelfs via de Internets berichten, beeldtenissen en reisaanwijzingen over de aanstaande manupulatieve constellatie verstuurd worden. Hoe dat lukt zonder elektriciteit is vooralsnog een raadsel…

Schijnt dat er trouwens ook verborgen informatie zit in dit filmpje: Tip: neem de tekst van de recensent op en draai die achterstevoren af terwijl je nog een keer naar het filmpje kijkt…

Foto uit de krant La Razón van 5 juli 2009

De recherche in La Paz, Bolivia, was niet verbaasd toen ze in het kamertje van een bende moorddadige misdadigers een tweetal schedels aantrof op een soort altaartje. De schedels droegen wollen mutsen, waren omringd door bloemen en cocablaadjes, en er stak een sigaret tussen hun vergeelde en onregelmatige gebit. De mensen van de recherche wisten ook onmiddellijk wat te doen: ze plasten eerst op de schedels en sloegen ze daarna in stukken. Daarmee, zo wisten ze, wendden ze mogelijk ongeluk af, dat zou kunnen worden berokkend door de bovennatuurlijke krachten die aan de kant van de criminelen stonden. Voor alle zekerheid zouden ze bovendien geen gebruik maken van mogelijke bewijsstukken die in dat kamertje werden gevonden.

Wie zou denken dat misdadigers en politie beide altijd zo sluw, rationeel en klinisch mogelijk opereren in hun onderlinge strijd, komt in Bolivia bedrogen uit. De misdaad en de misdaadbestrijding zijn er verzadigd van ceremonieel en ritueel.

Concreter: tussen de steden La Paz en de aangrenzende, hooggelegen en jonge stad El Alto ligt een korte snelweg. In één van de vele bochten van die weg bevond zich ooit, in de berm, een steen die, naar verluid, het aangezicht van de duivel weerspiegelde. Drie jaar geleden is op hoger gezag die steen daar weggehaald en vernietigd. Maar de plek verloor haar functie niet: misdadigers van allerlei kaliber komen erheen om, vóór ze op pad gaan, aan de boze geesten die daar heersen te vragen om een flinke buit, en te verzoeken hen uit handen van de politie te houden. Daartoe worden alcohol en cocabladeren gestrooid, offerandetableau’s verbrand, en soms bloed gesprenkeld.

Het repertoire van rituele handelingen is daarmee nog lang niet uitgeput: de politie is ermee vertrouwd in de kofferbak van de auto’s van delinquenten bloeiende bremtakken aan te treffen (die maken het voertuig betrouwbaarder tijdens de vlucht), en in hun huizen schedels omringd door offerandes te vinden. Ook weet de politie dat de as die om een beroofd huis wordt gevonden van de delinquenten afkomstig is: het is menselijke as die bewerkstelligt dat de bewoners tijdens de inbraak niet ontwaken. Na een straatroof wordt soms een foto van het slachtoffer (afkomstig van identiteitskaart of rijbewijs) tussen de tanden van het ‘huis-schedeltje’ geklemd. Dat zorgt ervoor dat het slachtoffer tijdens de ondervraging door de politie verward raakt en inconsistente getuigenissen aflegt.`

De misdadigers die voor moord niet terugdeinzen kennen ook hun rites: van een gevangen muis hakken ze de staart af, en daarmee wrijven ze hun handen vóór ze de straat opgaan. Dat geeft ze moed en het wakkert de angst van de slachtoffers aan. Indien ze het lijk zelf begraven, doen ze dat met het gezicht naar beneden. Daarmee wordt bereikt dat, mócht de dood niet zijn ingetreden, het slachtoffer na ontwaken zich dieper zal ingraven in plaats van naar boven te reiken, en er wordt mee bereikt dat de geest van de overledene niet de hemel kan inkijken om gerechtigheid te vragen. Verder wordt, voor de zekerheid, de broek tot op de enkels naar beneden gestroopt: de geesten van de overledene kunnen dan de achtervolging niet inzetten.

Gelukkig zijn ook politie en familieleden van het slachtoffer niet voor één gat gevangen. De politie weet dat het urineren over de rituele voorwerpen van de delinquenten een adequaat middel is tegen mogelijk onheil. Voor de zekerheid zullen ze deze voorwerpen ook nooit gebruiken in het onderzoek. Verder wordt er verteld dat ook de recherche een schedeltje heeft staan….

De familieleden van het slachtoffer zullen vier rondjes rondom het gedolven graf lopen, om zo de geest van de overledene op het spoor van de dader te zetten. Vóór ze de dode in de kist leggen, zullen ze vaak aarde van de plaats waar deze werd gevonden in de kist strooien. Het gewicht van de dode op deze aarde brengt de dader in het nauw, waardoor deze zich gemakkelijker zal laten arresteren. Daarnaast gebeurt het vaak dat de begrafenis pas na zes dagen plaatsvindt: op de zesde dag ‘spreekt de dode’, via een yatiri, een shamaan, die met alcohol en speciale voorwerpen de dode daartoe uitnodigt. Tenslotte wordt de dode gedurende het eerste halfuur met het gezicht omlaag in de kist gelegd: zijn of haar gewicht ‘verplettert’ op deze manier de dader.

Statistieken over de effectiviteit van al deze ceremoniële handelingen en rituelen zijn niet beschikbaar. We weten alleen dat het niet ongewoon is een Boliviaan op de vraag of hij bijgelovig is te horen antwoorden: “nee zeg, dat brengt ongeluk!”. Overigens is Bolivia nog steeds een relatief veilig land, voor toeristen, Bolivianen en ook voor antropologen.

Door Ton Salman, universitair hoofddocent bij de afdeling Sociale en Culturele Antropologie (VU). Salman verblijft de helft van het jaar in Bolivia. Hij houdt zich onder andere bezig met sociale bewegingen en burgerschap. Zijn regionale specialisatie is Latijns-Amerika.

Salmans vorige bericht vanuit Bolivia ging over heikele politieke vraagstukken rondom burgerrechten versus gemeenschapsrechten.

I’m not superstitious and I don’t believe Friday the 13th means bad luck. Hey, on Fridays it’s almost W.E.E.K.E.N.D.! But Monday the 13th… Yaiks, that’s something else indeed! I don’t like Mondays… And now both July and August bring us that black day

Today I hoped to balance things out a bit by bringing bento #61 to work: 6 + 1 = lucky number 7!

First tier:

• bed of romaine lettuce
• pesto egg with sundried tomato
• carrot
• hot pepper (from the balcony) with houmous
• slice of cucumber
• cauliflower florets
• black olives
• pine nuts

I also added some walnut after making the picture.

Second tier:

• mexican nut mix (‘pepita mix‘)
• carrot sticks
• seedless grapes
• pasta salad (corn, hot pepper, (fresh & sundried) tomato, pine nuts, pesto, basil, red tofu)

This bento really helped me get through my busy day!

Of course macaroni rigate is a bit too large for a real pasta salad but I am not small-minded when it comes to using leftovers!

BTW: did you spot the 3 song titles in this post???

W.E.E.K.E.N.D. (Arling & Cameron)

I don’t like Mondays (Boomtown Rats, one of my all-time favourites!)

Black Day (Depeche Mode)

“Religie blijft ongrijpbaar, wetenschap past bescheidenheid.” Een mooie kop boven een mooi artikel over het afscheid van de godsdienstpsycholoog Jacques Janssen aan de Nijmeegse universiteit. Toen ik het stukje las, herinnerde ik mij dat ik Janssen enige jaren geleden ook geïnterviewd heb, over vergelijkbare thematiek, voor de nieuwsbrief van de Radboudstichting (niet te verwarren met de Radboud Universiteit). Dat interview vond ik het (her-)lezen waard, al zeg ik het zelf. Ook met het oog op huidige debatten over geloof, ongeloof, bijgeloof en wetenschap. Nou ja, beter goed gekoppiepeest dan slecht geparafraseerd, dus hier komt-ie:

Godsdienstpsycholoog Jacques Janssen:
“Om intellectuele integriteit kan niemand heen”

Menselijke waardigheid heeft niet alleen met lichamelijke, maar ook met intellectuele integriteit te maken. Dat zal Jacques Janssen betogen in zijn lezing bij het jubileum van de Radboudstichting op 12 november 2005 in Rotterdam. “Je moet blijven nadenken. Om het met Montaigne te zeggen: hoe kun je katholiek zijn en toch je verstand bewaren?” Een interview met een ‘prakkiserend katholiek’.

Door Anton de Wit

Het is hoog zomer, Jacques Janssen komt in zijn kantoor aan de Radboud Universiteit Nijmegen bij van een lange dag hard werken. Ondanks de hitte en de vermoeidheid – en ondanks het feit dat het evenement nog maanden in het verschiet ligt – denkt de socioloog en godsdienstpsycholoog hardop na over de lezing die hij tijdens de jubileumbijeenkomst van de Radboudstichting op 12 november zal geven. Aan hem de eer om de keynote lecture te verzorgen over menselijke waardigheid.

Een breed begrip – dus wat is dat nou? Wat valt er onder? Janssen: “Er wordt veel gesproken over lichamelijke integriteit. Dat maakt onlosmakelijk deel uit van de menselijke waardigheid. Maar ik wil het in mijn lezing graag hebben over een ander onderdeel van die waardigheid, namelijk intellectuele integriteit. Daarmee bedoel ik: wat mag je gezien de huidige stand van de wetenschap nog denken met betrekking tot allerhande ultieme vragen? Hoe gek mag je nog zijn?”

Als voorbeeld noemt hij het televisieprogramma Wonderen bestaan van de KRO, waarin mensen over bovennatuurlijke gebeurtenissen vertellen. Op het eerste gezicht onschuldig amusement, ware het niet dat de makers hun onderwerp een “air van feitelijkheid” meegeven, aldus Janssen. “Ik heb er niks op tegen als mensen vertellen over wonderlijke dingen die hun overkomen zijn. Maar als er een religieuze claim bij komt kijken, wordt het gevaarlijk. Want hoe ver mag je gaan in het naar jezelf toerekenen van de wereld om je heen? Hoe ver mag je gaan in het materialiseren van allerlei vage fantasieën, waar ligt de grens?”

Verwachting
Het antwoord wil hij ook wel geven: de grens ligt daar waar realisme overgaat in illusie. Janssen: “Ik heb me altijd bezig gehouden met die problematiek. Jarenlang gaf ik cursussen in de psychologie van de magie. Dat deed ik in eerste instantie omdat ik het interessant vond. Waarom trappen mensen in astrologie, terwijl je kunt aantonen dat dat geen reële kennis is? Toen new age in de belangstelling raakte, merkte ik dat mijn colleges steeds meer weerstand opriepen bij studenten. Ik kreeg op een gegeven moment huilende mensen aan mijn kantoor, die het shockerend vonden dat ik hun het geloof in astrologie probeerde af te nemen. Ik heb toen de teneur van die cursus aangepast door niet meer voortdurend aan te tonen dat het niet werkt, want dat houdt nooit op. Je kunt in een experiment aantonen dat een wichelroede niet werkt. Maar je draait je om en de mensen zijn er al weer mee bezig. Het helpt niks. Ik heb de vraag veranderd en gezegd: hoe is het toch mogelijk dat zulke weldenkende mensen in zulke gekke dingen geloven? Dan kom je een stapje verder. Dan zie je dat hoop en verwachting een belangrijke rol spelen.”

Ook in de grote godsdiensten, waaronder het katholicisme, spelen die zaken een rol. Tasten die religies de intellectuele integriteit daarom ook aan? Nee, dat ligt anders, volgens Janssen. Het grote verschil is dat die religies er voorzichtiger mee omgaan. “Men giet hoop en verwachting in een rituele vorm”, licht hij toe. “Veel mensen lijken dat niet te begrijpen. Dat bleek wel toen paus Johannes Paulus II een aantal jaren terug op de eerste zondag van de advent predikte dat God Zijn gelaat had afgekeerd van de mens. Als zanger in een Gregoriaans koor wist ik dat hij letterlijk voorlas uit het Rorate Caeli: ‘abscondisti faciem tuam a nobis’. Hier in Nederland werd het echter een mediahype: de paus geeft het op, hij gelooft er niet meer in. Maar het was een ritueel spel van hoop en verwachting, waarin ook de angst ontstaat dat het niet zal gebeuren. Vergelijk het met Sinterklaas, daarbij zingt men ook: zal de goede Sint wel komen? En even later: hij komt, hij komt! Dat is een klassieke angst die in die viering is ingebouwd. Het totaal verwarren van het journalistieke met het rituele niveau vond ik ronduit stuitend. We kunnen blijkbaar alleen nog maar denken in termen van de werkelijkheid, en daar wordt religie dan op afgerekend. Zo zit het voor mij niet in elkaar.”

Worsteling
Desalniettemin ligt de inbreuk op de intellectuele integriteit ook bij het katholicisme voortdurend op de loer. De stap van het rituele spel naar een waarheidsclaim is immers niet zo heel groot. Zelf heeft Janssen daarom ook de nodige worstelingen met zijn geloof gekend. “Ik was een jaar of dertien, toen ik een priester te spreken vroeg, omdat ik een groot probleem had. Namelijk dat ik mij niet kon voorstellen dat wij gelijk hadden. En ‘wij’, dat waren dan de katholieken. Het was natuurlijk niet uit te sluiten, maar het was toch wel heel toevallig dat uitgerekend wij gelijk hadden, en niet die anderen. De priester praatte er wat om heen en zei me dat ik een 9 had voor mijn proefwerk Latijn. Daardoor was ik voor dat moment tevreden, maar de vraag bleef wel hangen.”

Lange tijd was geloof een gesloten boek voor Janssen. Dat boek opende zich weer langzaam toen hij het verschijnsel als wetenschapper ging bestuderen. Hij deed onder meer onderzoek naar bidden bij jongeren en de neuropsychologische aspecten van religieuze ervaringen. Daardoor kijkt hij wel eens “met een timmermansoog” naar religieuze praktijken, maar zijn beleving lijdt daar naar eigen zeggen niet onder. “Er is een heel domein waar de wetenschap geen vat op heeft. Dat is het domein waar de poëzie begint en waar het ritueel begint. Dat is een ander werkelijkheidsniveau.”

Maar voorzichtigheid blijft geboden, meent de hoogleraar. Een ‘prakkiserend katholiek’ noemt Janssen zichzelf daarom. “Je moet wel blijven nadenken. Om het met Montaigne te zeggen: hoe kun je katholiek zijn en toch je verstand bewaren? Dat is een constante strijd. Of ik mij nu op het standpunt stel van een traditioneel katholiek jongetje, een prakkiserend katholiek of een atheïst – en ik ben denk ik alledrie – in elk standpunt overweeg ik de andere weer. Dat zal ik nooit afleren. In elk standpunt moet ik mij verantwoorden. De langste passage die Dante in zijn Divina Comedia wijdt aan het typeren van de mens, gaat over de eigen verantwoordelijkheid. Daar kun je niet omheen. Je kunt je zonden niet op iemand anders afschuiven. In Dantes hel zit ook iemand wiens zonden door de paus vergeven waren.”

Religiekritiek
 “Je stinkt er altijd weer in als mens. De mooiste instinker vind ik nog wel die van Freud. Die heeft een prachtig vertoog tegen religie geschreven. Dat is interessant en relevant, omdat religie natuurlijk altijd het gevaar van het illusoire in zich houdt. Freud zegt: we moeten ophouden met het koesteren van valse hoop, in de hemel zijn alleen maar mussen en verder niks. Wees realistisch, zegt hij. Maar, vraagt hij zich af: zullen mensen religie ooit afzweren? Zij willen immers bedrogen worden. Nou, zucht Freud dan ineens: ‘Wir dürfen es immerhin hoffen’. Ik vind het frappant dat een atheïst in zo’n vooruitgeschoven positie uiteindelijk niets anders kan dan terugvallen in een religieuze grondcategorie, namelijk de hoop. Elke religiekritiek leidt tot religie. Wat kun je anders? Je kunt niet buiten de wereld gaan staan.”

Belangrijker dan de vraag of en wat je gelooft, is volgens Janssen dus hoe integer je geloof of ongeloof is. “Om de intellectuele integriteit kan niemand heen. Ik kan ook heel moeilijk mensen verdragen die zich niet op verschillende standpunten kunnen stellen. Die niet erkennen dat ze meerdere posities in hun hoofd hebben ronddwalen. Een mens is altijd in beweging. Die beweeglijkheid, daar ben je als mens toe geroepen, om dat in stand te houden. Dat hoort ook bij de menselijke waardigheid.”

Bron: Radboud info 65, september 2005.

De getrouwde vrouwen verrassen ons  met hun versierde tressen  ingesmeerd net als hun lichaam met een rode stof gemaakt van klei, fijngemalen rode steen en olie.  Een dozijn of meer koperen armbanden rond hun armen en dikke striemen op hun lichaam die ze zelf aangebracht hebben door in hun lichaam te snijden en de wond te verzorgen met as en houtskool. Naast de kleurige kralen halssnoeren dragen deze vrouwen één of meer dikke koperen ringen dikwijls met een ronde wig van ongeveer 10 cm lang die vooraan aan de keel vooruitsteekt. De uitstekende wig toont aan dat zij vrouw nummer één is. Deze metalen ringen kunnen niet meer verwijderd worden. In hun doorboorde oorlellen dragen ze metalen oorversieringen.

Lederen lappen worden gedragen als een soort rok en worden in hun middel vastgehouden door riemen versierd met Kauri schelpen (porseleinschelpen). De schelpen zijn makkelijk te doorboren en daardoor worden ze overal opgenaaid. Bijgeloof: voor hen zijn het ‘kwaad-afwerende’ schelpen.Niet alleen aan hun armen (polsen en bovenarmen) maar ook vlak onder de knie dragen ze een aantal metalen banden en ringen.

Jonge meisjes dragen meestal een hoofdbandje (bala) waaraan een heel licht metalen klep is vastgemaakt.

De mannen hebben ook lichaam decoraties maar minder pijnlijk. Zij kalken zichzelf met witte kalk pasta voor een dans of een ceremonie. De klei versieringen, een kapje,  op het hoofd van sommige mannen duidt aan dat ze in het laatste jaar een gevaarlijk dier hebben gedood. Het kapje is gemaakt door het insmeren van hun hoofd met verschillende kleuren klei die een prachtig effect heeft nadat de klei opgedroogd is. Andere mannen dragen een kleiner kapje met een struisvogelveer en bewijzen daardoor dat ze een vogel hebben afgeschoten.

De mannen slapen ’s nachts met hun hoofd op een neksteun zodat hun kapsel niet zou breken. Ze behangen zich ook met oorbellen, kettingen, pols en bovenarmbanden. In hun lenden dragen ze als enige kledingstuk een lendendoek.

Je zal bijna nimmer of nooit een Hamar zien zonder neksteun, een mes of een Kalashnikov.

The Hamar hebben een populatie van ongeveer 35.000 mensen en bewonen een groot gedeelte van het oosten van de Omo Rivier tot Lake Chew Bahir. Zij spreken één van de unieke Omotic talen maar zij dragen ook een unieke selectie van lichaamdecoratie die het hele gamma van de Omo specialiteiten omvat behalve de kleiplaten.

Het zijn half-nomadische veetelers, hun leven draait rond het vee. Hun status en hun rijkdom hangt hieraan vast. De koeien worden soms met een scheermes bewerkt om decoratiemotieven te voorzien. Als de Hamar niet rondtrekken houden ze zich voornamelijk bezig met het telen van sorghum. Dit is een gewas dat op mais lijkt maar het heeft geen kolf met mais maar een pluim met zaad. Landbouw speelt nu een grotere rol in hun leven.

Hun woningen zijn spitsvormige hutten gemaakt van gevlochten takken.

Ivan Lendl plukte altijd aan zijn wenkbrauwen, voordat hij ging serveren. Voor zijn eerste en tweede opslag stuitte hij de bal altijd een vast aantal keer. Mary Pierce deed na elk punt haar haar weer even goed, dat toch al piekfijn zat. Zina Garrison schudde met haar billen, als ze zich op een service van haar tegenstandster trachtte te concentreren. Goran Ivanisevic wilde altijd dezelfde bal terug, als hij daarmee een goed punt had gescoord. Pat Cash verruilde na elke wissel van baanhelft zijn welbekende, met NUt-motief geblokte hoofdband.

Pat Cash (met NUt-hoofdband), bron: news.bbc.co.uk

Hedentendage spant Rafael Nadal natuurlijk de kroon met zijn rituelen. Zijn flesjes staan zonder uitzondering in dezelfde volgorde op dezelfde plek. Het is me wel eens opgevallen dat hij zich regelmatig moet haasten voor de toss, omdat hij zijn hele parade nog moet afhandelen. Na elk punt moet hij zijn handdoek hebben om daar weer de nodige verrichtingen mee uit te halen. De beschermheer zal nu wel denken: de secretaris zal gezien zijn uitingen in het verleden ook wel ‘last’ hebben van dergelijke gebruiken?

Jazeker, al meen ik het redelijk binnen de perken te kunnen houden. Ik moet altijd een gevulde bidon bij me hebben, het zweetbandje dient strak om mijn rechterpols te zitten en als ik de tel kan bijhouden, probeer ik bij het inserveren vanaf beide zijden evenveel services te slaan. De grens tussen bijgeloof, routine of neurotisch of dwangmatig gedrag is soms vaag, maar feit blijft dat veel tennissers veel waarde hechten aan deze rituelen. Ze kunnen ook echt helpen: sommigen houden hun concentratie ermee vast, anderen komen onder het ritueel even bij van een inspannende rally en de minst nobelen pogen hun tegenstander flink uit zijn spel te halen!

Mijn lucky pants liggen klaar voor zaterdag. Het kan dus alleen maar een geslaagde avond worden, daar gaan die ongetwijfeld voor zorgen. Want als ik het eerlijk toegeef ben ik wel een beetje bijgelovig. Hoewel bijgelovig misschien een verkeerd woord is.

Laat het me even verduidelijken. In lang vervlogen tijden heb ik ook nog gesport. Een jaar of 8 heb ik volleyball gespeeld en de aanloop naar een wedstrijd verliep steevast volgens hetzelfde stramien. Ik ging nooit als eerste de kleedkamer binnen, dan ging ik zitten en deed eerst mijn linkerschoen uit, dan de rechterschoen en dan ging mijn sporttas pas open. Vervolgens de jas uitdoen, dan eerst alles onder de gorden omkleden alvorens mijn lucky shirt aan te doen. Nooit speelde ik een competitiewedstrijd zonder dat shirtje onder het wedstrijdshirt. Soms een probleem, want mijn laatste seizoen speelde ik bij 3 ploegen (in 3 verschillende sportbonden) en dus was het de 3de wedstrijd van het weekend geen al te fris ruikend shirtje meer.

Als we dan uit de kleedkamer kwamen, liep ik altijd eerst 3 rondjes rond onze helft van het terrein voor ik een bal aanraakte. Tijdens de opwarming kreeg je ook geen woord uit mijn mond. Te geconcentreerd bezig met de eigen opwarming en het scouten van de tegenstander. Zodat ik bij het begin van de wedstrijd nog wat tips kon meegeven over de gevaarlijke spelers, wie er linkshandig was, wie technisch zwak was… Tactiek is nu eenmaal heel belangrijk.

Maar of dat nu allemaal bijgeloof is? Voor mij was het een manier om mijn concentratie te vinden. Tijdens dat hele stramien begon ik me te focussen op de wedstrijd. Toen ik jaren later ging schaken, had ik al snel ook zo’n ritueel gevonden. Uiteraard moet je je daarvoor niet omkleden, daar was het een korte routine. Dan gaf ik mijn tegenstander altijd een hand voor ik ging zitten. Als de stukken nog niet op het bord stonden, zette ik eerst de torens op het bord. Als de stukken er al stonden, raakte ik eerst mijn torens even aan om ze goed te zetten. Vervolgens schreef ik de naam van mijn tegenstander op mijn wedstrijdblad, maar schreef ik daar nooit de mijne bij. Dan ging dat blad rechts van mij met de stylo tegen het schaakbord. Nog even kijken naar de klok en dan de tegenstander terug een hand geven en “goede match” wensen en de wedstrijd kon beginnen.

Of ik nu een wedstrijd won of verloor, dat maakte geen verschil voor de routine. Het was gewoon een ritueel om mijn concentratie op te bouwen zodat ik een goede wedstrijd kon spelen. Doorbrak ik die routine, dan was de rest van de avond mijn concentratie gebroken. Dan lukte niks.

Alleen heb ik dus geen lucky pants natuurlijk. Waarom zou ik geconcentreerd moeten zijn om te daten? Zaterdagavond doe ik mijn kleerkast open, neem iets waar ik me goed in voel en vertrek. Amusement verzekerd

Depending on a given culture’s belief set, its superstitions may relate to things that are not fully understood or understood at all, such as cemeteries, animals, demons, a devil, deceased ancestors, the weather, ripping one’s sock, gambling, sports, food, holidays, occupations, excessive scrupulosity, death, luck, and spirits.

In plaats van dingen die we niet begrijpen toe te schrijven aan het toeval wordt het toegekent aan bijgeloof. Bijvoorbeeld: blazen op dobbelstenen voor goed geluk. <-> toeval

Bijgeloof als tegenhanger van het toeval. Toeval bestaat niet.

Ongeluksgetal 13

Eén van de bekendste voorbeelden van bijgeloof is de betekenis van het getal 13, algemeen bekend als ongeluksgetal. Sommige hotels hebben geen dertiende kamer of dertiende verdieping. Dit laatste zou eens aan een illegale bungeejumper
het leven hebben gekost, toen hij bij de lengte van zijn elastiek de
dertiende verdieping meerekende. Als de dertiende dag van de maand op
een vrijdag valt, wordt dit aangeduid als ongeluksdag (zie Vrijdag de dertiende). In Amerika
is becijferd dat een vrijdag de dertiende de economie miljarden dollars
kostte. In grote steden merkt men aan het openbaar vervoer dat er op
die dag meer mensen thuis blijven.

Een verklaring voor dit getal als ongeluksgetal is het volgende; Aan het Laatste Avondmaal zaten dertien personen, waaronder Judas, de verrader van Jezus.
Een oudere verklaring zegt dat het getal dertien niet in het
twaalftallige stelsel paste. De Romeinen zagen in het getal een symbool
van dood, verwoesting en ongeluk. Heksen zouden graag vergaderen met
zijn dertienen.

Hoefijzers

Hoefijzer

Een hoefijzer
zou beschermen en geluk brengen. Volgens het bijgeloof verdubbelt het
aldus verkregen geluk, als het hoefijzer boven een deur gespijkerd
wordt. Als de opening naar boven wordt gehangen, wordt het geluk als
het ware opgevangen, als de opening echter naar beneden hangt loopt het
geluk uit de opening en trekt het hoefijzer ongeluk aan. Ironisch
genoeg zijn er ook landen waar het hoefijzer juist met de opening naar
beneden moet worden opgehangen, zodat het ongeluk eruit loopt.

Als men een hoefijzer vindt, behoort het over de linkerschouder
gegooid te worden, nadat de betreffende persoon een wens heeft
uitgesproken. Daarna moet men doorlopen zonder om te kijken. Vroeger
hingen mensen vaak hoefijzers boven de deuren om betoveringen af te
weren en te voorkomen dat toverfeeën de pasgeboren baby zou ontvoeren.
Men geloofde dat heksen en feeën bovennatuurlijke overlevenden van lang
geleden waren. In die tijd kende men nog geen ijzer, en daarom zouden
heksen en feeën bang zijn voor het materiaal. De vorm van een hoefijzer
doet denken aan de halve-maanvorm, die bij vele volkeren symbool stond
voor welvaart en geluk. Onder andere Admiraal Nelson spijkerde een hoefijzer aan de mast van zijn vlaggenschip “Victory”.

Het klavertje vier

Het klavertje vier is een teken van voorspoed en geluk, en het symbool van Ierland. Dat heeft te maken met St. Patrick, de heilige van Ierland. Hij kwam naar Ierland om het te kerstenen. De Ieren van toen toonden groot onbegrip over de Heilige Drie-eenheid.
St. Patrick probeerde het uit te leggen, maar faalde. Toen vond St.
Patrick een klavertje drie. Hierin herkende hij wat hij wilde
uitleggen. Het was de natuur die de Heilige Drievuldigheid
symboliseerde in het klavertje drie. Vanaf toen bekeerden de Ieren zich
langzaamaan tot het christendom en het klaverblad werd hun
gelukssymbool. Een klavertje vier was een nóg groter geschenk van de
natuur.

Klaver zou beschermen tegen betoveringen van heksen; vooral het
klavertje vier. Als men dat in bezit heeft, zou men heksen van gewone
mensen kunnen onderscheiden en onzichtbare feeën kunnen waarnemen.
Dromen van een klavertje vier voorspelt een lang en voorspoedig
huwelijk. Als een meisje een klavertje vier in haar rechterschoen doet, zal zij trouwen met de eerste man die zij tegenkomt, of iemand met dezelfde naam.

Een klavertje vijf zou juist ongeluk brengen.

Spiegels

Een spiegel breken zou zeven jaar ongeluk betekenen. Dit geloof is afkomstig uit de tijd van het Romeinse rijk; de weerspiegelingen zouden een reflectie van de ziel
zijn, en een gebroken spiegel tastte de ziel aan. Vroeger
veronderstelde men dat het lichaam elke zeven jaar van fysiologische
samenstelling zou veranderen. Daardoor dacht men dat een periode van
ongeluk automatisch zeven jaar in beslag nam.

Spiegels die niet werden gebruikt, moeten worden afgedekt; ze zouden
de bliksem aantrekken. Ook in het huis van een overledene moest men de
spiegels afdekken, om twee redenen; De dood zou de menselijke ijdelheid
immers toch doorbreken, en de overleden ziel zou andere zielen met zich
kunnen meetrekken. Volgens het Amerikaanse bijgeloof kon een ongehuwde
vrouw haar toekomstige echtgenoot in een spiegel zien. Daar was wel een
bepaald ritueel voor nodig. Het moest op de vooravond van Allerheiligen
gebeuren. Wanneer ze om middernacht met een brandende kaars in de hand
in een spiegel keek zou het gezicht van haar toekomstige partner
(liefde) verschijnen.

Paraplu’s

Het binnenshuis openen van een paraplu
betekent ongeluk. Veel mensen kennen die uitspraak. Maar er bestaan ook
minder bekende varianten. Zo zou het laten vallen van een paraplu
leiden tot acuut verstand- of geheugenverlies. Een gevallen zonne- of
regenscherm zou men nooit zelf mogen oprapen, want dat leidt tot
ongeluk in de toekomst. Wanneer een dame haar paraplu opraapt, zal zij
een oude vrijster worden. Een paraplu cadeau doen of op een tafel of
bed leggen lokt de kwade geesten uit die zich eronder verschuilen. Een
paraplu openen als het mooi weer is, brengt al ongeluk.

Ladders

Volgens het bijgeloof brengt onder een ladder doorlopen ongeluk. Een ladder
die ergens tegenaan leunt vormt een natuurlijke driehoek met de muur en
de grond. Gezien nu de driehoek het symbool is van de heilige
drie-eenheid is, beoordeelden onze voorouders het fenomeen van onder
een ladder door te lopen als een uitermate oneerbiedige daad. Wie dit
wel deed, werd beschuldigd van duivelsverering. Later ontwikkelde men
geleidelijk de overtuiging dat wie onder een ladder durfde door te
gaan, door de dood getroffen kon worden. Een vrouw die het waagde onder
een ladder door te lopen, zou nooit binnen het jaar getrouwd raken. Om
gespaard te blijven van dit onheil, moet men zijn vingers kruisen of
een wens doen. Je kunt ook op je schoenen spuwen en wachten tot dit
opgedroogd is.

Onder een ladder doorlopen is ook zonder bijgeloof niet altijd
veilig. Wanneer er iemand op die ladder staat, kan diegene per ongeluk
een emmer of gereedschap
laten vallen. En degene die onder de ladder doorloopt zou per ongeluk
tegen de ladder aan kunnen stoten. Wellicht is dit bijgeloof wel
ontstaan doordat diegenen die er in geloven een grotere overlevingskans
hebben dan diegenen die dat niet doen. Zie ook Evolutie.

Zout

Met zout
knoeien zou ongeluk brengen. Wanneer men met zout knoeit, moet men
onmiddellijk zout over de linkerschouder gooien; in de ogen van de
slechte geesten. Links is ook de kant waarlangs de duivel mee zou
gluren. Men hoopte op die wijze een ernstige ziekte af te wenden.
Hierdoor ontstonden diverse rituelen rondom het zoutvat op tafel. Bij
het dekken van de tafel moet eerst het zoutvat geplaatst worden, om bij
het afruimen als laatste te verwijderen. Een probleem dat werd
verholpen door het zout altijd op tafel te laten staan; zoals in de
meeste restaurants de gewoonte is. Maar zout kan ook geluk brengen.
Sommige mensen nemen altijd een zakje zout mee om succes in zaken te
hebben. Wanneer iemand in het donker naar buiten gaat, moet hij steeds
zout in zijn hand houden, wil hem niets overkomen. Alleen de eter zelf
mag zout over zijn eigen eten strooien. Een kring van zout zou
beschermen tegen betoveringen van heksen.

Zonsverduisteringen

In de afgelopen eeuwen werd verondersteld dat zonsverduisteringen invloed zouden hebben op het weer. De duur van een zonsverduistering zou verband houden met de duur van het regenseizoen.
Ook het tijdstip van de verduistering zou van belang zijn: een
zonsverduistering in het voorjaar zou gunstig zijn voor de oogsten.
Tegenwoordig weet men dat dit onjuist is.

Bij een eclips in 2136 voor Christus dacht men in China dat de zon aangevallen werd door een grote onzichtbare draak. Door veel kabaal te maken (op trommels slaan, pijlen
in de lucht schieten enz.) kon men de draak verjagen en het daglicht
herstellen. Toen de eclips plaatsvond, was de keizer volledig
onvoorbereid. Alhoewel de zon toch terug te voorschijn kwam, was de
keizer zeer vertoornd en beval de onthoofding van zijn astronomen. Ook
op het Indonesische eiland Java
is het tijdens een eclips gebruikelijk om flink lawaai te maken. Toen
de maan in 1674 voor de zon schoof, begon iedereen intens te bidden en een hels lawaai te maken.

In Zuid-Amerika
hebben de mythen en legenden over de zonsverduistering doorgaans een
seksuele lading. Voor veel inheemse volkeren staat een eclips symbool
voor de (al dan niet incestueuze) geslachtsgemeenschap tussen de zon en
de maan. Volgens de Anus,
het vier na grootste inheemse volk in Venezuela, lopen zwangere vrouwen
tijdens een zonsverduistering kans dat de maan hun ongeborene wegkaapt.
De Wayuu-indianen in Venezuela
geloven ook dat zon en maan tijdens een eclips geslachtsgemeenschap
hebben. Tijdens hun liefdesdaad willen ze niet gestoord worden, en
daarom wordt het zo donker.

Veel Afrikanen zijn bang voor de zonsverduistering. Anders dan hier
is de eclips in Afrika geen fascinerend natuurverschijnsel. Op het
moment dat de zon zich aan het zicht onttrekt, duiken er umnyanma
(kwade geesten) op. De Zoeloes hebben het over de ‘Dag van de dode
maan’. Het is volgens de Afrikaanse stam op zo’n dag onverantwoord
belangrijke beslissingen te nemen. In India wordt geprobeerd de demon
Rahoe tot inkeer te brengen zodra deze begint met ‘het verorberen’ van
de zon.

Volgens diverse onheilsprofeten zou de komende zonsverduistering het
einde van de wereld inluiden. Nostradamus’ voorspelling dat “in het
jaar 1999 en zeven maanden uit de hemel een grote Koning der
Verschrikking zal komen, om de grote Koning van Angoulmois uit de dood
op te wekken”. Dit zou volgens sommige bronnen duiden op “de grootste
eclips van deze eeuw”. Nostradamus hanteerde nog de Juliaanse kalender; hij doelde dus eigenlijk op 11 augustus 1999.

Het getal 7 blijkt populair te zijn als geluksgetal. Zo wordt dit getal regelmatig gebruikt om te bepalen welke lotnummers moeten worden gekocht. Of voor het kiezen van de perfecte huwelijksdatum. Want als je op 7-7-2007 bent getrouwd, dan heb je bij voorbaat al een scheiding afgewend.

Vroeger werd er gedobbeld. Toen waren er dan ook nog veel mensen die nog niet tot zeven konden tellen. Maar sinds we door scholing de zeven hebben leren kennen, willen we hem gebruiken ook. Leve de 7! (en de dood aan de dobbelsteen)
Sommige mensen, de hoogbegaafde gelukszoekers, hebben zelfs het getal 13 verkozen tot geluksbepalende factor. Dat getal staat namelijk met stip op de tweede plaats van geluksgetallen.

Tja, het heeft ook wel wat wanneer je quasi-nonchalant op een gevorderd uurtje van een feestje kunt zeggen: “Mijn geluksgetal is 13”. Dan maak je echt de blits. De gedachten van de geïmponeerde toehoorders zullen variëren van “Zo, die durft!” tot “Ik wist niet dat hij al tot dertien kon tellen.”

Ach, geluksgetallen. Als u een hele dag een dobbelsteen werpt en de scores bijhoudt, dan zult u aan het einde van de dag tot de ontluisterende ontdekking komen dat alle cijfers van 1 tot en met 6 vrijwel evenveel zijn gegooid. En zou u een jaar lang gooien, dan worden de toch al minieme scoringsafwijkingen nog kleiner. Probeer het maar eens.

Het ophangen van geluk aan getallen is gewoon een vorm van zinsbegoocheling. Het wordt ook wel bijgeloof genoemd. Een geloof dat naast het eigenlijke geloof staat. Een geloof dat je erbij neemt. Voor de zekerheid.

Maar wat is dan het hoofdgeloof? Of is bijgeloof inmiddels hoofdgeloof geworden?

Henk van Blijderveen

Gelukkig is degene die bij God bescherming zoekt. (Psalm 34: 9)

Deze maand vieren de Chinezen Allerzielen, of toch iets dat er op lijkt. Ze herdenken in ieder geval de doden en dat doen ze hier niet door een pot chrysanten op een grafzerk te plaatsen. Neen, deze maand komen de doden bij hun nabestaanden op bezoek. En ze zijn welkom want er worden heerlijke maaltijden voor hen klaar gezet. Een beetje zoals de wortel en het klontje suiker voor het paard van Sinterklaas. En wat men nog doet om de doden te behagen is geld verbranden. Enfin, vals geld althans, ge kunt dat hier in de winkel kopen per kilogram. Meer zelfs, ook papieren televisies, kostuums, fietsen, flessen gin, sigaretten, parfum, snoepgoed en  zomerjurkjes gaan hier dezer dagen in snel tempo in rook op. Allemaal voor de doden.  Zelfs huizen! Men gelooft dat die nepgoederen zo in die andere wereld komen en pardoes veranderen in de echte versies. Hocus Pocus Pats. Ze mogen zich daar ook al eens zat drinken in het hiernamaals, nietwaar. En de Olympische Spelen volgen op den teevee en een nieuw jurkje aantrekken of een fietstochtje maken naar een dode in een ander dorp. Om nog te zwijgen over de geneugten van een echte sigaret! Men doet hier werkelijk alles om de doden een comfortabele rust te bieden, maar ook wel uit eigen belang want al die offers zouden geluk en voorspoed brengen.

Er zijn trouwens Chinezen die ervan overtuigd zijn dat de doden, nu de poorten van de hel openstaan, van de gelegenheid gebruik maken om zich te wreken op zij die hen tijdens hun voorbije leven onrecht hebben gedaan en niet alle Hungry Ghosts zijn menslievend. Er zijn slechte geesten die kindertjes tot de verdrinkingsdood willen brengen en daarom zie je maar zelden een Chinees in het water tijdens de Month of the Hungry Ghosts. En de resorts in Bintan zijn Chineesvrij deze maand! Want reizen wordt ook afgeraden, zeker met het vliegtuig, net als trouwen, een nieuwe zaak starten of verhuizen. Voor de niet gelovigen een goedkope reismaand dus want de ticketprijzen duikelen de diepte in. Zelfs de shopping malls zien hun omzet dalen tijdens deze periode.  Kinderen mogen trouwens ook niet in de donkerte de straat op want er zijn geesten met ontvoerneigingen a la Dutroux. Heel griezelig allemaal.  En ge moogt er niet mee lachen. Want het is bittere ernst. Schoon toch? 

(PS. De foto’s zijn van de Nageboorte.)