Niedawno Kolega przesłał mi książkę. „Gotyckie zabytki sakralne na terenie Gminy Miłoradz” ks. Andrzeja Starczewskiego.

Zabrałam się ochoczo do czytania, jako, że to moje ulubione tereny i na dodatek nader często przez mnie odwiedzane. Zwłaszcza, że prowadzę tamtędy wycieczki.

Ciekawa książka, i pożyteczna bardzo. Warto ją kupić, i wziąć ze sobą na wyprawę. Tym bardziej, że niestety zabytki Żuław giną bezpowrotnie.

Ks. Starczewski opisał zabytki sakralne, w tym niezwykłe, bo jedyne w swoim rodzaju ossuarium. Ale ileż domów żuławskich ginie bezpowrotnie!!! Zaiste potrafimy niszczyć – dlaczego nie umiemy zachować tego, co kiedyś stworzono? Nie chcę tu jednak pisać o tym, jak bardzo denerwuje podejście do zabytków, i to nie tylko na Żuławach…

Napiszę o tym, jak bardzo się zdziwiłam czytając wstęp do książki ks. Starczewskiego.

Otóż na wstępie jest strawestowana legenda o tym,  jak to Pan Bóg stworzył Żuławy… w odnośniku zapisano adres internetowy, z którego wzięto legendę.

No i ku mojemu zdziwieniu, okazało się, że to jest legenda, którą niegdyś napisałam do spółki z koleżanką. Siedząc w niezmiernie nudnej pracy nad kolejnym pozbawionym sensu projektem, obie się rozmarzyłyśmy. A że czas był przedurlopowy, każdą z nas ciągnęło na łono natury, tak powstała owa legenda….

Zamieszczam ją poniżej….

Lubię ją, tak jak lubię Żuławy.

Cieszy mnie niezmiernie, że i Wielebnemu przypadła do serca.

“Jak powstały Żuławy, Kociewie i Kaszuby…”

Kiedyś, Pan Bóg bardzo zmęczony tworzeniem świata, przycupnął sobie na chwilkę. Chciał odpocząć przed generalną lustracją swego dzieła. Gdy tak sobie siedział, jego wzrok padł na totalny bałagan na północnym krańcu świata. Tam, gdzie Wielka Rzeka uchodzi do Małego Morza.

Zmarszczył brwi. Czyżby coś zaniedbał? Wyciągnął z przepastnych fałdów szaty swoje notatki, pióro pięknie zaostrzone zza ucha i jął przeszukiwać zapiski – co tam miało być.

Zdumiał się, bowiem własnoręczne zapiski Jego Boskiego Majestatu mówiły wyraźnie:

„Najpiękniejsze 3 miejsce na ziemi. Kojące oko i duszę, ale wzmagające apetyt na przygodę, a także budzące ciekawość i fascynację.”

Zadumał się Pan Bóg.

Jak to pogodzić, trzy tak różne potrzeby…

I nagle, niczym natchniony artysta, porwał się z miejsca.

„Wiem!” – zakrzyknął, aż zadudniło na świecie.

Pochylił się i położył ciężką, spracowaną dłoń na tym bałaganie. Wygładzał, wyrównywał, głaskał tę ziemię z uśmiechem tajemniczym na twarzy, ale i z zadumą…

Powstały z tego Żuławy. Kraina płaska, wygładzona ręką boską, z tajemniczymi mgłami, pogodnymi zachodami słońca, z zadumaniem wśród wierzb płaczących.

Krajobraz żuławski - Jezioro (fot. A.S. - dziękuję)

Ziemię, którą zgarnął stamtąd, Bóg rozsypał następnie po lewej stronie Wielkiej Rzeki. Ale rozsypał nierówno, tu troszkę pozgarniał, tam troszkę wypiętrzył, tu kapnął wodą, tam posypał lasem…

Uniósł brwi i podrapał się po brodzie, poczuł zadowolenie, oto bowiem stworzył coś innego. Nieznanego. Ciekawego…

Tak powstało Kociewie. Kraina nie płaska a nie górzysta, z ogromnymi połaciami pól pofałdowanych z jeziorami – niespodziankami. Zaproszenie do przygody.

Teraz pozostało tylko rozrzucić gdzieś tę pozostałą część ziemi i coś trzeba było zrobić z tym zapasem wody w garściach….

No i zepchnął Pan Bóg ziemię nogą na bok, upchnął ją kawałek dalej. Tak mocno, jak się dało ją poupychał, w tym jedynym wolnym miejscu na świecie. Bawił się, jak dziecko, usypując pagórki, wzniesienia, ba! góry niemal. Strzepnął wodę z rąk, przeciągając ją palcami z miejsca na miejsce, jak nieregularne plamy rozlanego atramentu. Nad brzegiem Małego Morza usypał wydmy z lotnego piasku, wygładził przepiękne plaże, wybielając słońcem pokrywającą je ziemię. W końcu sypnął lasami z rękawa. Czuł radość i niepokój tworzenia.

W końcu zmęczony westchnął w zachwycie: ”Ależ to piękne!”….

I tak powstały Kaszuby.

Pan Bóg, schodząc na odpoczynek, klasnął jeszcze w dłonie i spośród splotów jego brody rozleciały się na te przepiękne tereny skowronki, jaskółki, bociany, i inne ptactwo by zasiedlić i rozśpiewać łąki i lasy.
I w ten sposób mamy 3 najpiękniejsze regiony na ziemi: nostalgiczne, zadumane Żuławy, grzybne Kociewie, wielobarwne Kaszuby. Miejsca pełne maków, chabrów i skowronków.

Do Akademii Rzygaczy napisały: wirt. prof. Kasia i wirt. prof. Pętelka

INTRUZJE – skały plutoniczne, które tworzą wśród innych skał masywy, żyły i inne ciała powstałe przez wciśnięcie magmy.

Dzielimy na:

• zgodne
• niezgodne.

INTRUZJE ZGODNE – charakteryzuje to, że ściany intruzji są zgodne z ułożeniem warstw. Zaliczamy do nich: żyły pokładowe, żyły kominowe, fakolity, lakkolity, lapolity. Żyły pokładowe-utwory intruzywne wciśnięte między dwie ławice w ten sposób, że strop ławicy stanowi podstawę żyły, a spąg górnej jest czołem żyły pokładowej. Lakkolity są ciałami magmowymi, występującymi w kształcie bochenków lub grzyba. Podstawa jest płaska natomiast strop jest kopułowato wygięty. Ściany są zgodne z uwarstwieniem otaczających skał. Tworzą się dość płytko na głębokości 0.5-3 km od powierzchni i występują na obszarach słabo zaburzonych. Lopolity są to drobne soczewkowate, zgodne intruzje, śródwarstwowe umieszczone w przegubach fałdów.
INTRUZJE NIEZGODNE – przecinają płaszczyzny strukturalne nie wykazując żadnego dostosowania się do nich. Zaliczamy:żyły kominowe, dajki, sillki. Dajka-ma dwie ściany równoległe do siebie, biegnące poprzek warstw. Ma ona małą szerokość w stosunku do długości. Magą być krótkie ale często ciągną się kilometrami. Żyły kominowe-tworzą intruzje o kształcie walca. Batolit-olbrzymia intruzja o bezpośrednio nieznanym spągu i zwykle nieregularnych kształtach.

NIEZGODNOŚĆ – jest to kontakt dwóch warstw zalegających pod różnym kątem lub też jest to kontakt dwóch warstw niezgodnych wiekowo. Luka stratygraficzna jest to brak osadów (warstw) w profilu stratygraficznym, spowodowany okresową przerwą w sedymentacji lub erozją.

Rodzaje niezgodności: erozyjna lub równoległa, kątowa, przekraczająca, prawie zgodność.

Kątowa – warstwy zostały wydzwignięte i ustawione ukośnie, a następnie pokryte przez osady wkraczającego morza. Prawie zgodność-wkraczające morze pokryje warstwy leżące poziomo i osadza się na nim nowe warstwy, które niemal zupełnie zgodnie będą leżeć na starszych osadach.

Erozyjna – starsze warstwy zostały wydzwignięte ponad poziom morza bez wyruszenia z położenia poziomego, a następnie zerodowane i ponownie zalane przez morze. Osady starsze są wtedy oddzielone od osadów naniesionych przez morze mniej lub więcej równa powierzchnią wytworzoną przez działanie morza.

Przekraczająca – morze stopniowo zalewa obszar, a powstające na nim młodsze osady dochodzą do kontaktu ze starszymi osadami
Budowa geologiczna obszaru jest to sposób przestrzennego rozmieszczenia skał w skorupieziemskiej.

Struktura geologiczna (tektoniczna) – jest to element budowy geologicznej np. płyta, monoklina, fałd, uskok.

Płyta – obszar poziomo lub prawie poziomo leżących warstw (ich upad nie przekracza 5 st.).

Monoklina – obszar występowania warstw nachylonych w jedną strone i pod mniej więcej tym samym kątem. W monoklinie warstwy nie powtarzają się i zapadają w kierunku warstw młodszych.

Fałd – wygięcie warstw bez przerwania ich ciągłości, jest to takie wygięcie, które składa się z dwu sąsiadujących ze soba form fałdowych: antykliny i synkliny.

Antyklina czyli siodło zawiera warstwy najstarsze w części wewnętrznej, czyli w jądrze i kolejno coraz to młodsze ku częściom zewnętrznym, czyli skrzydłom. W swym normalnym położeniu antyklina jest wygięta ku górze. W wyniku procesów erozyjnychwypuklość antykliny i wklęsłośc synkliny mogą się nie zaznaczyć i dośc może do odwróceniarzeźby (inwersji). Na miejscu atykliny powstaje obniżenie a wzniesienie na miejscu synkliny.

Synklina czyli łęk zawiera w jądrze warstwy najmłodsze, ku skrzydłom zaś kolejno coraz starsze.

Elementy fałdu:

amlituda fałdu – różnica wysokości między przegubem antykliny a przegubem sąsiedniej synkliny.

Przegub czyli skręt – miejsce przegięcia warstw na szczycie antykliny lub na dnie synkliny.

Oś antykliny (synkliny) – linia położona na powierzchni warstwy w miejscu przegubu antykliny(syn) oś nie musi być linią prostą ani też poziomą.

Promień fałdu – odległośc między powierzchnią osiową antykliny a powierzchnią osiową synkliny mieżona w płaszczyźnie poziomej.

Obwiednia fałdu – dwie powierzchnie, między którymi zawierają się wygięcia stropu lub spągu jednej z ławic sfałdowanych.

Jądro antykliny – zawiera warstwy najstarsze.

Jądro synkliny – zawiera warstwy najmłodsze.

Rodzaje fałdów:

Stojący – gdy powierzchnia osiowa jest stojąca.

Pochylony – gdy powierzchnia osiowa jest nieco wychylona od pionu.

Obalony – gdy powierzchnia osiowa mocno wychylona.

Leżący – gdy powierzchnia osiowa jest pozioma.

Przewalony - gdy powierzchnia osiowa tworzy z poziomem kąt większy niż 180st.

Pod względem symetryczności wykształcenia skrzydeł po oby stronach powierzchni osiowych fałdy mogą być symetryczne i asymetryczne.

Antyklinę w obrębie której występuje szereg drobnych antyklin i synklin nazywamy synklinorium. Synklinę w obrębie której występuje szereg drobnych antyklin i synklin nazywamy synklinorium. Szczególna formą antykliny, gdzie warstwy starsze otoczone są ze wszystkich stron młodszymi nazywamy kopułą. Szczególńą formą synkliny, gdzie warstwy młodsze, otoczone są ze wszystkich stron starszymi nazywamy niecką. Uskok jest to przerwanie ciągłości warstw i przesunięcie ich wzdłuż pewnej płaszczyzny.

Elementy uskoku:

Skrzydło wiszące – część terenu do której reszta została obniżona.

Skrzydło zrzucone jest to część terenu zapadnięta.

Ślizg – jest to rzeczywiste przemieszczanie skrzydeł uskoku mierzone wzdłuż powierzchni uskokowej.

Amplituda jest to odległośc między tym samym elementem warstwy (stropu lub spągu) w skrzydle wiszącym i zrzuconym mierzona prostopadle do stropu lub spągu warstw.

Zrzut skoku – jest to składowa pionowa wzajemnego przemieszczania skrzydeł uskoku.

Rodzaje uskoków:

Normalny – gdy powierzchnia uskoku jest nachylona w kierunku skrzydła zrzuconego.

Odwrócony – gdy powierzchnia uskokowa zapada w kierunku skrzydła wiszącego.

Rów tektoniczny – gdy partia ograniczona uskokami ulegnie zapadnięciu.

Zrąb tektoniczny – jest to struktura ograniczona przynajmniej z dwuprzeciwległych stron i wzdłuż nich wypiętrzona względem otoczenia.