Geen idee of dit een ‘canonieke’ Chesterton-quote is, maar ik vond ‘em wel grappig:

‘Agnostic’ is the Greek word for the Latin word for ‘ignorant’.

Hoe dan ook, een interessante (gedramatiseerde) discussie, ook in het licht van mijn vertaling op dit blog van De eeuwige mens. Overigens, het stukje dat over evolutie versus schepping gaat vind ik niet erg sterk; het eenzijdige ‘design’-argument doet niet echt recht aan de veel fijnzinnigere opvattingen van Chesterton op dat vlak. Maar goed.

Wie fijnzinnigheid in precies die discussie zoekt, kan ik nog wel een ander debat aanraden — niet in New York anno 1931, maar in Nijmegen anno 2009: op 16 december vindt daar het symposium God en Darwin plaats, met onder meer Palmyre Oomen en Taede Smedes. Op het weblog van die laatste vind je alle info.

Het vijfde hoofdstuk (in zes stukken vertaald: 1, 2, 3, 4, 5, 6) van De eeuwige mens kun je als een lofzang op de heidense mythologieën lezen: G.K. Chesterton beschrijft daar de innerlijke logica en grootsheid van het heidendom. In het zesde hoofdstuk, waarvan hieronder de eerste alinea’s zijn vertaald, beschrijft hij de keerzijde van de medaille: hoe het heidendom degenereerde tot iets minderwaardigs, ja zelfs iets satanisch…

Hoofdstuk 6
Denkers en demonen

Ik heb vrij lang stilgestaan bij het fantasierijke heidendom dat de wereld met tempels beplant heeft en dat overal de vader van de volksfeesten is. De hoofdlijn van de geschiedenis van de beschaving kent, zo ik het zie, nog twee fasen voor de uiteindelijke fase van het christendom. De eerste fase was de strijd tussen het genoemde heidendom en iets dat daar minderwaardig aan is, en de tweede was een proces waarbij het heidendom zelf in iets minderwaardigs veranderde. In dit gevarieerde en vaak erg vage polytheïsme schuilde de zwakheid van de erfzonde. Heidense goden werden afgebeeld als figuren die mensen als dobbelstenen rondwierpen, en mensen zijn inderdaad met lood verzwaarde dobbelstenen. Vooral op het gebied van seksualiteit is de mens onevenwichtig geboren; we kunnen bijna zeggen krankzinnig. Genezing is zeldzaam, en slechts via de heiligheid te bereiken. Deze onevenwichtigheid trok de gevleugelde fantasieën naar de grond, en besmeurde het einde van het heidendom met de vuiligheid en vunzigheid van perverse goden. Maar eerst moeten wij ons realiseren dat deze vorm van heidendom al vroeg botste met weer een andere vorm van heidendom, en dat die in wezen geestelijke strijd werkelijk de loop van de geschiedenis bepaalde. Om dat te begrijpen moeten we eerst iets over dat andere heidendom weten. We kunnen daar veel korter bij stil staan – dat er minder over te zeggen valt is inderdaad des te beter. Noemden we de eerste vorm de mythologie van de dagdroom, dan kunnen we deze tweede soort de mythologie van de nachtmerrie noemen.

Bijgeloof steekt in alle tijdperken de kop op, en vooral in rationalistische tijdperken. Ik herinner mij dat ik eens op de bres sprong voor de religieuze traditie tegenover een heel gezelschap van voorname agnosten. Vóór het einde van onze discussie had ieder van hen een of andere amulet op talisman uit zijn zakken gevist, waarvan hij toegaf dat hij het altijd bij zich droeg. Ik was de enige onder de aanwezigen die het had nagelaten zich van een fetisj te voorzien. Bijgeloof steekt in rationalistische tijden de kop op omdat het berust op op iets dat verwant is aan scepticisme, zo het al niet identiek is aan het rationalisme zelf. In ieder geval is het zeer nauw verwant aan agnosticisme. Het berust op een zeer menselijk en begrijpelijk sentiment, vergelijkbaar met het aanroepen van plaatselijke numina[1] in het volkse heidendom. Maar het is een agnostisch sentiment omdat het berust op twee gevoelens: ten eerste dat wij de wetten van het universum niet werkelijk kennen, en ten tweede dat die wetten misschien wel niets te maken hebben met alles wat wij rede noemen. Zulke mensen zijn zich bewust van de wezenlijke waarheid dat enorme dingen vaak afhangen van heel kleine dingen. Wanneer het gerucht gaat, vanuit een traditie of wat dan ook, dat één specifiek klein ding de sleutel is tot al het grote, dan vertelt een diep en zeker niet geheel zinloos menselijk instinct hen dat dit gerucht wel eens waar kan zijn. Dit gevoel bestaat in de beide vormen van heidendom waarover wij hier spreken. Maar als wij naar de tweede vorm kijken, dan zien we dat deze intuïtie getransformeerd is en doordrenkt van een gruwelijkere geest.

Toen ik schreef over het lichtere deel van de mythologie, heb ik weinig gezegd over het meer discutabele aspect ervan: namelijk de mate waarin het aanroepen van de geesten van de zee of de elementen daadwerkelijk geesten op kan roepen uit de donkere diepten; of sterker nog, zoals de spotter van Shakespeare het uit zou drukken, of de geesten komen wanneer zij geroepen worden[2]. Volgens mij veronderstel ik terecht dat dit probleem, hoe praktisch het ook klinkt, niet zo’n belangrijke rol heeft gespeeld in de poëtische onderneming van de mythologie. Ik denk echter dat het zeker zo duidelijk is, dat alles er op wijst dat dergelijke dingen aan mensen verschenen zijn, zelfs al waren ze maar schijn. Maar als we het bijgeloof in een meer subtiele zin bezien, ontdekken we een net iets andere accent – een dieper en donkerder accent. Ongetwijfeld is het meeste volkse bijgeloof zo frivool als iedere volkse mythologie. Er is geen mens die in alle dogmatische ernst gelooft dat God een bliksemschicht op hem afschiet wanneer hij onder een ladder doorloopt. Meestal zal hij slechts toegeven aan de niet bijzonder vermoeiende neiging om er omheen te lopen. Je moet er niet meer achter zoeken dan wat ik reeds geschetst hebt: een soort luchtig agnosticisme over de mogelijkheden binnen een zo vreemde wereld. Maar er bestaat een ander soort bijgeloof dat wel degelijk naar resultaten zoekt. We kunnen dat een realistisch bijgeloof noemen. En in dat bijgeloof wordt de vraag of de geesten antwoorden of verschijnen plots een stuk ernstiger. Zoals ik al zei, lijkt het mij zeer waarschijnlijk dat ze dat soms doen; maar er bestaat hierin een onderscheid dat al veel kwaad de wereld in heeft gebracht. Ik weet niet of het komt doordat de zondeval de mensen dichter bij minder gewenste buren in de geestelijke wereld heeft gebracht, of gewoon omdat de onrustige en hebzuchtige mens zich beter in het kwaad kan inleven, maar in ieder geval geloof ik dat de zwarte magie van de hekserij veel praktischer en veel minder poëtisch was dan de witte magie van de mythologie. Ik stel me zo voor dat de tuin van de heks veel zorgvuldiger onderhouden is dan de bossen van de nimf. Ik stel me voor dat de akkers van het kwaad vruchtbaarder zijn geweest dan die van het goede. Om te beginnen dreef een impuls, wellicht een wanhopige impuls, de mensen naar de duisterdere machten wanneer zij met praktische problemen te maken kregen. Er bestond een soort verholen en pervers gevoel dat de duistere machten echt zouden werken, dat hun benadering meer no-nonsense was. Die populaire zegswijze slaat de spijker inderdaad precies op de kop. Aan de goden van de normale mythologie kleefde net een heleboel nonsens; in de vrolijke en lachwekkende zin waarin wij spreken van de nonsens van de Koeterwaal[3] of het land waar de Jumblies[4] zijn. Maar wie een demon aanzocht voelde zich zoals velen zich voelen wanneer zij een detective aanzoeken, vooral wanneer het een privé-detective is: dat het om een vuil klusje gaat dat desalniettemin geklaard moet worden. Een mens ging nooit echt het bos in om een nimf te ontmoeten; hooguit hoopte hij er een te ontmoeten. Het was een avontuur, niet zozeer een opdracht. De duivel echter hield zich aan zijn afspraken en zelfs in zekere zin aan zijn beloften – zelfs als de mens, zoals Macbeth, achteraf had gewild dat hij ze had gebroken.

Uit de studies van talloze primitieve of wilde volken komt duidelijk naar voren dat de verering van demonen veelal volgt op de verering van goden, en zelfs op de verering van een enkele almachtige godheid. Men kan vermoeden dat in al die gevallen de hogere godheid als te hoog verheven werd gezien om lastig te vallen met onbeduidende verzoeken, en dat mensen zich tot de geesten keerden omdat die hen vrij letterlijk meer nabij waren. Maar met het idee om demonen aan te roepen om dingen voor elkaar te krijgen, ontstond ook een nieuw idee dat de demonen meer waardig was. Het kan heel terecht beschreven worden als het idee van de demonen waardig zijn; van het zichzelf geschikt maken voor hun strenge en veeleisende samenleving. Het lichtere type bijgeloof speelt met het idee dat een of andere trivialiteit, een of ander klein gebaar zoals het strooien van zout, de mysterieuze machinerie van de wereld in gang kan zetten. En er valt wel iets te zeggen voor dat Sesam-open-u. Maar in het beroep op lagere geesten schuilt de vreselijke notie dat het gebaar niet enkel klein, maar ook laag bij de grond moet zijn; dat een een vuil trucje moet zijn van een lelijk en laag kaliber. Vroeg of laat dwingt een mens zichzelf om opzettelijk het walgelijkste te doen wat hij kan bedenken. Men denkt dat het diepste dieptepunt een soort aandacht of antwoord kan afdwingen van de kwaadaardige krachten onder het aardoppervlak. Daarin schuilt de betekenis van de meeste vormen van kannibalisme. Want kannibalisme is meestal helemaal geen primitief of beestachtig gebruik. Het is kunstmatig en zelfs kunstzinnig, een soort kunst omwille van de kunst. Mensen doen het niet omdat ze het niet als iets afgrijselijks zien, integendeel, ze doen het omdat ze het wél als iets afgrijselijks zien. Zij willen zich letterlijk voeden aan verschrikkingen. Dat verklaart waarom wilde volkeren zoals de Australische Aboriginals geen kannibalen blijken te zijn, terwijl veel verfijndere en intelligentere stammen zoals de Maori dat soms wel zijn. Ze zijn verfijnd en intelligent genoeg om zich soms uit te leven in zelfbewuste duivelskunst. Maar als we hun geestesgesteldheid konden begrijpen, als we zelfs hun taal echt konden begrijpen, dan zouden we waarschijnlijk ontdekken dat zij zich niet voordeden als onwetende, onschuldige kannibalen. Ze doen het niet omdat ze het niet verkeerd vinden, maar precies omdat ze het wel verkeerd vinden. Ze gedragen zich als een decadente Parijse intellectueel bij een Zwarte Mis. Maar de Zwarte Mis moet zich ondergronds verschuilen voor de aanwezigheid van de echte Mis. Met andere woorden, de demonen hebben zich daadwerkelijk schuilgehouden sinds de komst van Christus op aarde. Het kannibalisme van de hogere barbaren verschuilt zich voor de beschaving van de blanke man. Maar dat was lang niet altijd het geval voor de opkomst van het christendom, zeker buiten Europa. In de oude wereld paradeerden de demonen vaak openlijk rond als draken. Ze konden publiekelijk op een goddelijke troon gezet worden. Hun enorme afbeeldingen konden aanbeden worden in openbare tempels in het centrum van dichtbevolkte steden. En over de hele wereld kunnen sporen worden gevonden van dit treffende en tastbare feit, dat vreemd genoeg totaal over het hoofd wordt gezien door de modernen die een dergelijk kwaad beschouwen als primitief en weinig geëvolueerd; het feit namelijk dat sommige van de verst ontwikkelde beschavingen ter wereld precies de plekken zijn waar de hoorns van Satan worden opgeheven, niet enkel naar de sterren, maar recht in het gezicht van de zon. Neem nu bijvoorbeeld de Azteken en de Amerikaanse Indianen van de eeuwenoude tempels van Mexico en Peru. Zij waren zeker zo ver ontwikkeld als het oude Egypte of China en maar amper minder levendig dan die belangrijke beschaving die de onze is. Maar zij die die belangrijke beschaving bekritiseren (die altijd hun eigen beschaving is), hebben de vreemde gewoonte om niet alleen de zeer gerechtvaardigde taak uit te voeren van het veroordelen van haar misdaden, maar zichzelf tevens te verliezen in het idealiseren van haar slachtoffers. Ze gaan er altijd maar vanuit dat voor de komst van de Europeanen de gehele wereld Eden was. Swinburne[5] bezigde in zijn geestdriftige litanie der naties in Songs before Sunrise enkele opmerkingen over de Spaanse verovering van Zuid-Amerika die ik altijd uiterst vreemd heb gevonden. Hij zei iets over hoe de zonden en zonen van Spanje zich over de zondeloze landen verspreidden, en hoe zij zo de naam van de mensen vervloekten en de naam van God zelfs driewerf vervloekten[6]. Het kan dan heel terecht zijn dat hij zei dat de Spanjaarden zondig waren, maar waarom zou hij in hemelsnaam beweren dat de Zuid-Amerikanen zonder zonden waren? Waarom ging hij er toch van uit dat dat continent uitsluitend door aartsengelen en heiligen bewoond werd? Het zou al sterk zijn om dat van de meest respectabele buurt te zeggen, maar als we dan denken aan wat wij daadwerkelijk weten over die samenlevingen, is zijn opmerking tamelijk hilarisch. We weten dat de zondeloze priesters van dit zondeloze volk zondeloze goden aanbad, die als de nectar en het ambrozijn van dat zonnige paradijs niets anders aannam dan onophoudelijke mensenoffers vergezeld van gruwelijke martelingen. Ook vinden wij in de mythologie van deze Amerikaanse beschaving dat element van omkering of geweld tegen het instinct waarover Dante schreef, en dat als een rode draad door alle onnatuurlijke demonische religies loopt. Het toont zich niet enkel in de ethiek, maar ook in de esthetiek. Een Zuid-Amerikaans afgodsbeeld werd zo lelijk mogelijk gemaakt, zoals een Grieks beeld zo mooi mogelijk werd gemaakt. Zij zochten naar het geheim van de macht, door hun eigen natuur en de natuur van alle dingen tegen te werken. Altijd bestond er een verlangen om ten slotte, in goud of graniet of het donkerrode hardhout, een gezicht uit te houwen dat de hemel zelf zou doen barsten als een spiegel.

[1] Numina zijn vroege, niet-antropomorfe goden of machten uit het Romeinse heidendom, vaak geassocieerd met één bepaalde (woon-)plaats.
[2] De bedoelde spotter is Hotspur (gebaseerd op de historische figuur Sir Henry Percy), uit Shakespeares Henry IV, eerste deel, derde akte:

Glendower: I can call spirits from the vasty deep.
Hotspur: Why, so can I, or so can any man;
But will they come when you do call for them?

[3] De Koeterwaal (origineel: Jabberwocky) is het onderwerp van een nonsensgedicht van Lewis Caroll, in het beroemde boek Through the Looking Glass uit 1871. Een fragment uit dit gedicht, in de briljante vertaling van Nicolaas Matsier:

‘Hoed voor de Koeterwaal je, zoon!
Zijn scherp gebit, zijn reuzenzwaai!
Vermijd het Dubdubdier, verschoon
De glurieuze Beffesnaai!’

[4] In ons land wellicht iets minder bekend, het gedicht The Jumblies van de Engelse kunstenaar en dichter Edward Lear (1812-1888). In een Nederlandse vertaling van J.A. Waterman luidt de eerste strofe:

Zij gingen naar zee in een Zeef. Hoezee!
Per Zeef gingen zij naar de zee.
Hun moeders goede raad ten spijt,
Op een winterdag in de koudste tijd,
Gingen zij in een Zeef over zee.
En toen hun Zeef draaid’ als een tol
En iedereen riep: ‘Kijk uit, hij loopt vol!’
Riepen zij terug: ‘Geen nood, geen nood!’
‘Het water is diep en de Zeef is niet groot’
‘In een Zeef gaan wij over de zee!’
Ver en klein, ver en klein
Is het land, waar de ‘Jumblies’ zijn,
Hun hoofdjes zijn groen en hun oogjes scheef
En zij gingen naar zee in een Zeef.

[5] A.C. Swinburne (1837-1909) was een in de 19e eeuw erg populaire Engelse dichter.
[6]De precieze strofe waarnaar Chesterton verwijst gaat zo:

SPAIN
I am she that set my seal upon the nameless
West worlds of seas;
And my sons as brides took unto them the tameless
Hesperides.
Till my sins and sons through sinless lands dispersèd,
With red flame shod,
Made accurst the name of man, and thrice accursèd
The name of God.
Lest for those past fires the fires of my repentance
Hell’s fume yet smother,
Now my blood would buy remission of my sentence;
Hear us, O mother.
(A.C. Swinburne, The Litany of Nations, uit Songs before Sunrise (1871).)

Uit: G.K. Chesterton, The Everlasting Man, deel 1, hoofdstuk 6. Vertaling & noten: moi. Waarom? Daarom!

“It is terrible to contemplate how few politicians are hanged.”

G K Chesterton

Nog altijd zijn er opgewonden atheïsten en neo-paganen die hele internetpagina’s vullen met uitgebreide beschouwingen over de ‘heidense wortels’ van het christendom. Een wirwar van plaatjes en feitjes moet dan aantonen dat het christelijke verhaal niet origineel is, dat er tal van heidense goden bestonden, die ook uit een maagd geboren waren, zieken genazen, uit de dood waren opgestaan, enzovoort. Mithras, Dionysus, Adonis, Osiris — allemaal proto-Jezussen, dus het christendom brengt eigenlijk niets nieuws, zo is de triomfantelijke suggestie. Maar wat zegt het nou werkelijk? Is een regenboog minder bijzonder en betoverend, omdat de afzonderlijke kleuren ervan elders in de natuur ook te vinden zijn? Kun je het genie van Rembrandt ontkennen door erop te wijzen dat schilders voor hem ook verf gebruikten? Natuurlijk niet. Ook in de tijd van G.K. Chesterton klonk dit onnozele riedeltje over de ‘heidense Christussen’ al volop, en in dit prachtige slot van het vijfde hoofdstuk van De eeuwige mens (volgend op dit fragment) veegt hij er de vloer mee aan. De mensen die spreken over een heidense Christus, aldus Chesterton, hebben niet alleen het christendom verkeerd begrepen, maar vooral ook het heidendom.

De hereniging van Demeter en Persephone

Op dit punt verschillen alle mythologieën van religie of de realiteit waarin deze verschillende dimensies samenkwamen in iets concreets. Zij verschillen van de werkelijkheid, niet in waar zij op lijken, maar in wat zij zijn. Een foto kan op een landschap lijken tot in het kleinste detail – het enige detail waarin de foto verschilt van een landschap, is dat zij geen landschap is. Het verschil is precies datgene wat een portret van koningin Elizabeth onderscheidt van koningin Elizabeth. Enkel in deze mythische en mystieke wereld kon het portret bestaan voordat de persoon bestond, en het portret was daarom vager en twijfelachtiger. Maar iedereen die van de atmosfeer van deze mythen heeft geproefd en zich eraan heeft gevoed, zal begrijpen wat ik bedoel als ik zeg dat ze in zekere zin niet eens doen alsof ze werkelijkheden zijn. De heidenen hadden dromen over werkelijkheden; en zij zouden de eersten zijn om, in hun eigen woorden, toe te geven dat sommige door de poort van ivoor en andere door de poort van hoorn kwamen[1]. Dromen zijn inderdaad vaak erg levendig wanneer ze raken aan die tedere of tragische dingen, die je bij het ontwaken werkelijk het gevoel geven dat in je slaap je hart gebroken is. Ze raken steeds aan bepaalde gepassioneerde gevoelens van ontmoeting en afscheid, van een leven dat eindigt in sterven of een sterven waarmee het leven aanvangt. Demeter zwerft over de verschroeide aarde op zoek naar een gestolen kind; Isis strekt zich vergeefs uit over de wereld om de ledematen van Osiris te verzamelen; op de heuvel klinkt gejammer voor Attis en in de bossen voor Adonis. Er sluimert in dergelijke rouwklachten het mystieke en ingrijpende gevoel dat de dood verlossing en verzoening brengt, dat het goddelijke bloed dat vloeit een rivier vormt waarin wij ons kunnen reinigen, en dat alles wat goed is gevonden wordt in het bijeenrapen van het gebroken lichaam van de god. We kunnen dit terecht een voorafschaduwing noemen – zo lang we ons maar goed bewust blijven van het feit dat een voorafschaduwing een schaduw is. En de metafoor van de schaduw slaat de spijker op de kop: want het is cruciaal om je te beseffen dat een schaduw een omtrek is, iets dat de vorm reproduceert, maar niet de materie zelf. Deze mythen lijken het echte werk, maar door te zeggen dat ze erop lijken, zeg je impliciet dat ze het niet zijn. Zeggen dat iets op een hond lijkt is een andere manier om te zeggen dat het geen hond is. En in deze zin is de mythe geen mens. Niemand zag Isis als een mens, niemand dacht dat Demeter een historisch figuur was, niemand zag Adonis als de stichter van een Kerk. Niemand kwam op het idee dat een van deze figuren de wereld veranderd had; veeleer bestond de notie dat hun herhaalde dood en leven de droevige en beeldschone tragiek in zich droegen van de onveranderlijkheid van de wereld. Geen enkele god zorgde voor een omwenteling, behalve dan wellicht de wenteling van de zon en de maan. We missen hun hele betekenis als we niet inzien dat zij onze schaduwen zijn, en de schaduwen die wij najagen. In bepaalde rituele of sociale gebruiken lijken zij weliswaar te wijzen naar een soort van God die hen bevredigen kan; maar zij pretenderen niet bevredigd te zijn. Wie zegt dat ze dat wel doen, begrijpt geen snars van poëzie.

De dode Adonis

Zij die spreken over ‘heidense Christus-figuren’[2] hebben minder sympathie met het heidendom dan met het christendom. Zij die deze culten ‘religies’ noemen en hen ‘vergelijken’ met de zekerheden en uitdagingen van de Kerk, hebben veel minder waardering voor datgene wat het heidendom menselijk maakte dan wij, en snappen ook minder goed waarom klassieke literatuur nog altijd in de lucht hangt als een lied. Het getuigt niet van veel menselijk mededogen voor de hongerigen om aan te tonen dat honger hetzelfde is als voedsel. Het getuigt niet van een briljant inzicht in de jeugd om te beweren dat hoop de behoefte aan geluk doodt. En het is ronduit absurd om te stellen dat deze geestelijke beelden, die volledig in het abstracte bewonderd werden, zelfs nog maar van dezelfde orde waren als een levende mens en een levende gemeenschap die aanbeden werden omdat zij concreet waren. Je zou net zo goed kunnen beweren dat een kind dat met een waterpistooltje speelt hetzelfde is als een man op zijn eerste dag in de loopgraven; of dat een jongetje dat voor het eerst kriebels krijgt bij de gedachte aan het andere geslacht, hetzelfde is als het sacrament van het huwelijk. Precies daar waar ze oppervlakkig op elkaar lijken, zijn ze fundamenteel anders – wellicht kun je zeggen dat ze anders zijn, zelfs waar ze hetzelfde zijn. Ze verschillen enkel van elkaar in het feit dat de ene echt is en de andere niet. Ik bedoel niet louter te zeggen dat ik persoonlijk denk dat de ene echt is en de andere niet. Ik bedoel dat de ene nooit echt moest lijken, en de andere echt is. In welke zin de eerste toch echt is, heb ik hier op tamelijk ondoorzichtige wijze willen demonstreren, maar ongetwijfeld is het uiterst subtiel en haast onbeschrijfelijk. Het is zo subtiel dat de geleerden die het als een rivaal van onze religie voorstellen, het hele punt en de hele strekking van hun vakgebied missen. Wij weten beter dan de deskundigen, zelfs wanneer wij er nooit voor doorgeleerd hebben, wat die holle schreeuw te betekenen had die klonk boven de dode Adonis en waarom de Grote Moeder een dochter had die getrouwd was met de dood. Dieper dan de deskundigen zijn wij doorgedrongen in de Mysteriën van Eleusis en verder zijn we doorgestoten waar poort na poort de wijsheid van Orpheus beschermt. Wij kennen de betekenis van alle mythen. Wij kennen de laatste geheimen die onthuld worden aan de volmaakte ingewijden. En het is niet de stem van een priester of profeet die zegt: “Zo is het!” Het is de stem van een dromer en idealist die uitroept: “Waarom kan het niet zo zijn?”

[1] Een klassiek beeld voor bedrieglijke en waarachtige dromen. Het komt voor het eerst voor in Homerus’ Odyssee:

‘Dromen’, zo sprak de wijze Penelope, ‘zijn onontwarbaar en duister en gaan niet alle voor de mens in vervulling. Want er zijn twee poorten van de ijle dromen, de ene gemaakt van hoorn, de andere van ivoor. De dromen die komen door gezaagd ivoor, bedriegen en brengen onvervulbare boodschap; maar die door het gepolijste hoorn naar buiten komen, voorspellen de waarheid aan het menselijke oog, dat hen ziet. (…)’ (Boek XIX, vers 560 ev., vertaling M.A. Schwartz, Querido, Amsterdam, 1999)

[2] Waarschijnlijk refereert Chesterton hier met name aan zijn tijd- en vakgenoot John M. Robertson (1856-1933), die tal van boeken schreef over de ‘ware’ Jezus. In 1903 had Robertson een boek gepubliceerd dat Pagan Christs heet.

Uit: G.K. Chesterton, The Everlasting Man, deel 1, hoofdstuk 5. Vertaling & noten: moi. Waarom? Daarom!

I’m planning a sermon series on heresy. I was inspired by the Haurewas edited book Heresies and How to Avoid Them. The Hendrickson site has a free chapter download on Arianism & Intro to book along with TOC. In that book (which I’m yet to receive from The Book Depository) the following are tackled:

What don’t Christians believe?
Is Jesus really divine?
Is Jesus really human?
Can God suffer?
Can people be saved by their own efforts?

Adoptionism–did Jesus become the Son of God at his baptism?
Docetism–was Jesus really human or did he just appear to be so?
Nestorianism–was Christ one Person or a hybrid with a divine dimension and a human dimension?
Arianism–was Christ divine and eternal or was there a time when he did not exist?
Marcionism–is the God of the New Testament the same as the God of the Old?
Theopaschitism–is it possible for God to suffer in His divine nature?
Destroying the Trinity–does God have a simple or a complex nature?
Pelagianism–can people save themselves by their own efforts?
`The Free Spirit’–are there two kinds of Church membership, one for the elite and one for the rest?
Donatism–do Christian ministers need to be faultless for their ministrations to be effective?

Help me! What heresy would you pick? (No defamation or nastiness please)

I’m after 4 or 5 heresies – what they are? who taught/teaches them? why they are attractive? why they are wrong? what is the truth? what modern guise do they come in?

It is too easy to be naiive about heresy – imagine it could never here and think it is only of arcane interest to theological interest. Most heresy seems to spring out of a desire to simplify something the bible holds in tension – asserting one truth against another.

Conor (who has just had a son – congratulations Conor & Sarah!) wants to do Pelagius – the 5th Century British theologian who denied original sin – “sin really isn’t as serious as that dour Augustine teaches, just pull up your bootstraps and be good”

G.K. Chesteron reminds us here why heresy matters:

It is foolish, generally speaking, for a philosopher to set fire to another philosopher in Smithfield Market because they do not agree in their theory of the universe.  That was done very frequently in the last decadence of the Middle Ages, and it failed altogether in its object.  But there is one thing that is infinitely more absurd and unpractical than burning a man for his philosophy. This is the habit of saying that his philosophy does not matter, and this is done universally in the twentieth century, in the decadence of the great revolutionary period… We will have no generalizations.  Mr. Bernard Shaw has put the view in a perfect epigram:  “The golden rule is that there is no golden rule.” We are more and more to discuss details in art,politics, literature. A man’s opinion on tramcars matters; his opinion on Botticelli matters; his opinion on all things does not matter.  He may turn over and explore a million objects, but he must not find that strange object, the universe; for if he does he will have a religion, and be lost. Everything matters–except everything.

In recent years Halloween has gone from a primarily child-oriented holiday to an occasion of commercial importance comparable to Christmas or Easter. National retail sales figures indicate that Halloween is the 6th biggest holiday for retailers — behind Christmas, Valentine’s Day, Easter, Mother’s Day and Father’s Day — and rapidly gaining ground, particularly among young adults.

The trend has now sparked a movement of sorts — led by the Spirit Halloween retail chain — to move Halloween permanently to the last Saturday in October. Their online petition at this link (http://www.spirithalloweekend.com/ ) asks Congress to lend its official endorsement to the change, although that would not be strictly necessary since Halloween is not a federal or national holiday.

The main arguments in favor of the switch are that 1) it would make life easier for kids and parents if Halloween did not fall on a school or work day, and 2) it would mean more income for costume shops, candy stores, bars, movie theaters, and other establishments that make money from the holiday.

Not addressed is the effect such a move would have upon the religious significance of Halloween, which by definition is the “eve of All Hallows” or All Saints Day on Nov. 1.

Some Christians argue that with the emphasis that the modern Halloween places on partying, ghost and horror stories, paganism, witchcraft, and other forms of evil, it would be better to separate Halloween completely from All Saints Day or any Christian observance. Others, including myself, would argue that the occult/evil character of the modern Halloween is all the more reason for the Church NOT to cede any ground, and to use it as a ready-made occasion for reflection upon our beliefs concerning death and the hereafter, the communion of saints, and praying for the departed.

After all, wasn’t that the original idea behind the Church “baptizing” the ancient Celtic feast of Samhain and turning it into All Saints Day in the first place? As G. K. Chesterton wrote in “The Catholic Church and Conversion”:

“I think I am the sort of man who came to Christ from Pan and Dionysus and not from Luther and Laud; that the conversion I understand is that of the Pagan and not the Puritan; and upon that antique conversion is founded the whole world that we know…. On the height of that ancient empire and that international experience humanity had a vision. It has not had another; but only quarrels about that one. Paganism was the largest thing in the world and Christianity was larger; and everything else has been comparatively small.”

Also, attempts to reschedule holidays for convenience or for commercial reasons are nothing new and have always sparked opposition from those who felt a change would desecrate or dishonor the occasion it was meant to commemorate. Most recently this occurred about 40 years ago when the Federal government moved several established holidays such as Washington’s and Lincoln’s birthdays, Memorial Day, and Columbus Day to Mondays.

Another notable holiday controversy occurred in 1939, when President Franklin D. Roosevelt, in response to appeals from retailers who wanted to extend the holiday shopping season, moved Thanksgiving Day from the last Thursday in November – the date originally set by Abraham Lincoln in 1863 – to the previous (third or fourth) Thursday. Acceptance of or opposition to the change tended to fall along partisan lines, with the earlier date dubbed “Democrat Thanksgiving” or “Franksgiving” and the later date “Republican Thanksgiving.” The dispute was not finally resolved until 1944, when FDR and Congress agreed on the current fourth Thursday in November observance. However, some states continued to observe the later date until the mid-1950s.

Even religious holidays are not “sacred” in the sense of being unchangeable or universal. Eastern and Western Christians observe Christmas on different dates (Dec. 25 in the West, Jan. 6 in the East) and usually have different dates for Easter or Pascha (as much as five weeks apart).

In the U.S. solemnities such as Corpus Christi, the Feast of the Holy Family, Epiphany, and (in some dioceses) the Ascension have been moved to Sunday. The U.S. bishops have also removed the obligation to attend Mass on All Saints Day and some other holy days of obligation if they fall on a Saturday or Monday –- primarily for the convenience of priests so they do not have a back to back full Mass schedule, and to avoid confusion among the faithful as to which Mass “counts” for what solemnity.

If a Saturday Halloween observance were to become established in the U.S., I presume there would be nothing preventing the USCCB from deciding to observe the Solemnity of All Saints on the following Sunday regardless of the actual date. Although that would take some getting used to, and would be regarded by some as sacrilegious, I would not be opposed to this for the reason mentioned above – I think Halloween and All Saints should remain linked, and Halloween need not be surrendered to pagans, Satanists, or to commercial interests alone.

What do you think of these changes? Is moving religious, popular, or civic holidays around for the sake of convenience a good pastoral move, a concession to worldliness and indifference, or does it make that much difference?

G.K. Chesterton lived in the early 1900’s in England.  He dabbled in the occult and other types of spirituality before converting to Roman Catholicism.  Many consider him one of the greatest Christian writers of the 20th century; certainly, he’s one of the most quotable!  Personally, I haven’t read as much of what he’s written as I wish I have, but here are some of my favorite quotes of his:

“The point of an open mind, like having an open mouth, is to close it on something solid.”

“The Christian ideal has not been tried and found wanting; it has been found difficult and left untried.”

“If there were no God, there would be no atheists.”

“A dead thing can go with the stream, but only a living thing can go against it.”

“Fallacies do not cease to be fallacies because they become fashions.”

“I agree with the realistic Irishman who said he preferred to prophesy after the event.”

“The modern world is a crowd of very rapid racing cars all brought to a standstill and stuck in a block of traffic.”

“When a politician is in opposition he is an expert on the means to some end; and when he is in office he is an expert on the obstacles to it.”

“I think the oddest thing about the advanced people is that, while they are always talking about things as problems, they have hardly any notion of what a real problem is.”

“The Christian ideal has not been tried and found wanting; it has been found difficult and left untried.” – GK Chesterton

“Defining and analyzing humor is a pastime of humorless people.”

“My toughest fight was with my first wife.”

“The easiest way for your children to learn about money is for you not to have any.”

“It matters not whether you win or lose; what matters is whether I win or lose.”

“Friends may come and go, but enemies accumulate.”

“Silence is the virtue of fools.”

“Men who never get carried away should be.”

“An adventure is only an inconvenience rightly considered. An inconvenience is an adventure wrongly considered.”

Before the gods that made the gods
Had seen their sunrise pass,
The White Horse of the White Horse Vale
Was cut out of the grass.

Before the gods that made the gods
Had drunk at dawn their fill,
The White Horse of the White Horse Vale
Was hoary on the hill.

Age beyond age on British land,
Aeons on aeons gone,
Was peace and war in western hills,
And the White Horse looked on.

For the White Horse knew England
When there was none to know;
He saw the first oar break or bend,
He saw heaven fall and the world end,
O God, how long ago.

For the end of the world was long ago,
And all we dwell to-day
As children of some second birth,
Like a strange people left on earth
After a judgment day.

For the end of the world was long ago,
When the ends of the world waxed free,
When Rome was sunk in a waste of slaves,
And the sun drowned in the sea.

Apparently St. Alfred the Great is a saint in the Catholic church, and a Great one at that? Well, okay, on second glance, it seems that he is not a Great saint, but rather a Great king, and also a saint. I couldn’t ever hope to be either so I’m not exactly disappointed. How awesome is that, and who knew? I tend to miss these things a lot because, well, I’m not so good at being Catholic yet, but thanks to Francis’ job as a historical researcher, he has all kinds of nifty internetty widgets that alert him to Important Historical Anniversaries.

So I think tonight we’re a-gonna celebrate belatedly by reading aloud part of Chesterton’s The Ballad of the White Horse, or, rather, listen to Francis recite it aloud, because he’s got about twenty minutes of that thing in his head. I have always love love love loved that poem, and it special to me not only because it is beautiful in the way that the best of Chesterton is beautiful, but also because hearing Francis recite it is the first thing I remember about him, and what might have also clued me in to the fact that he was an interesting fellow.

We’re both big on trying to keep a lot of these little feast days, I think because in a way as converts it’s been just crazy to see how much of history and tradition has been lost through the ages and equally crazy to see how much trying to remember and celebrate these things has enriched us both spiritually and culturally.

It’s amazing to think how much the day-to-day life of Christians has changed over the past few hundred years – no huge cycles of mystery plays that the whole freaking town of York went out to watch and eat turkey legs over and laugh at Bard the Fat playing the man pushing the elephant onto the ark for the twentieth year in a row and Eggesbreath the Ladies’ Man starring as Chastity in what must have been some kind of crazy corporate joke, no real reasons to rejoice or weep as a community, no real reason to get work off for such celebrations, barely any holy-days or holidays to keep any more.

It’s gotten to the extent that Alberta (which as a province desires to have one holiday a month to get people off work for mental health reasons) has to invent things like “Family Day” in February (because Valentine’s Day doesn’t count?), and sometimes they can’t even think of what to celebrate and then you just have “August Long Weekend” where you get Monday off for no apparent reason. Can a culture possibly be more fragmented than going through the motions of a celebration for the hell of it due to the precise reason of having so few things to celebrate that the government decides you need more days off work?

Keeping and remembering these feast days has done so much for me – I’m pretty amazed I ever lived without it, and that I ever thought that Western culture as a whole didn’t have the kinds of ritual community celebrations that a lot of eastern and tribal cultures have, when in reality, it was there all along. Learning about inspiring figures of the past that blend spiritual and cultural heritage, celebrating them as a liturgical rite with the tens of thousands of people who celebrated them before me, seeing the tapestry of western Church history filled in thread by thread on the ever-turning wheel of the calendar (wow, mixed metaphor, yes, I teach writing), having a living and active culture to partake in… sipping a little chartreuse and reading a poem aloud, or eating a croissant on Lepanto Day. It’s celebrating the existence of the tradition and the existence of the communion of the saints, both militant and triumphant, as much as it is celebrating the day.

Also and unrelatedly, when we were in England we tried to get a bus to go and see the White Horse, which isn’t actually all that related to Alfred the Great as far as I can tell, and is really hard to get to! Apparently it is not a very popular tourist site and buses do not even very frequently run to the nearest town? We bumped into a guy at the bus station in Oxford who said he lived there and could see it out the window of his house and trust him, it was boring. It might be boring to look at, but when injected with the kind of symbolic meaning literature gives things – well, as far as I can tell, that’s a large part of what remembering and celebrating and feast days are all about anyway!

This ballad needs no historical notes, for the simple reason that it does not profess to be historical. All of it that is not frankly fictitious, as in any prose romance about the past, is meant to emphasize tradition rather than history. King Alfred is not a legend in the sense that King Arthur may be a legend; that is, in the sense that he may possibly be a lie. But King Alfred is a legend in this broader and more human sense, that the legends are the most important things about him…

Alfred has come down to us in the best way (that is, by national legends) solely for the same reason as Arthur and Roland and the other giants of that darkness, because he fought for the Christian civilization against the heathen nihilism. But since this work was really done by generation after generation, by the Romans before they withdrew, and by the Britons while they remained, I have summarised this first crusade in a triple symbol, and given to a fictitious Roman, Celt, and Saxon, a part in the glory of Ethandune. I fancy that in fact Alfred’s Wessex was of very mixed bloods; but in any case, it is the chief value of legend to mix up the centuries while preserving the sentiment; to see all ages in a sort of splendid foreshortening. That is the use of tradition: it telescopes history….

“The men of the East may spell the stars,
And times and triumphs mark,
But the men signed of the cross of Christ
Go gaily in the dark.

“The men of the East may search the scrolls
For sure fates and fame,
But the men that drink the blood of God
Go singing to their shame.

“The wise men know what wicked things
Are written on the sky,
They trim sad lamps, they touch sad strings,
Hearing the heavy purple wings,
Where the forgotten seraph kings
Still plot how God shall die.

“The wise men know all evil things
Under the twisted trees,
Where the perverse in pleasure pine
And men are weary of green wine
And sick of crimson seas.

“But you and all the kind of Christ
Are ignorant and brave,
And you have wars you hardly win
And souls you hardly save.

“I tell you naught for your comfort,
Yea, naught for your desire,
Save that the sky grows darker yet
And the sea rises higher.

“Night shall be thrice night over you,
And heaven an iron cope.
Do you have joy without a cause,
Yea, faith without a hope?”

Christendom en heidendom — wat ze gemeen hebben, is volgens G.K. Chesterton een diep-menselijk instinct voor verbeelding. Maar al in het vorige fragment begonnen zich de contouren van een verschil af te tekenen, dat hij hier verder expliciteert. Ik vind dit persoonlijk een van de mooiste fragmenten uit het vijfde hoofdstuk van De eeuwige mens, door de fraaie frasen en ronkende stellingen die ook in het huidige debat over de redelijkheid van religie gehoord mogen worden.

Het gehele heidendom komt in wezen hier op neer. Het is een poging om de goddelijke werkelijkheid te bereiken via louter de verbeelding; de rede heeft er in z’n geheel geen vat op. Het is cruciaal voor een goed begrip van de geschiedenis om te zien dat de rede zelfs in de meest rationele van deze beschavingen niets met religie had uit te staan. Slechts in retrospectief, wanneer dergelijke culten in verval raakten of in het defensief werden gedwongen, probeerden een paar neoplatonisten of brahmanen ze te rationaliseren, en zelfs toen nog enkel door ze als allegorie voor te stellen.

Maar in werkelijkheid stromen de rivieren van de mythologie en de filosofie parallel, en ze kruisen elkaar nergens tot ze elkaar ontmoeten in de zee van het christendom. Simpele secularisten doen nog steeds alsof de Kerk een soort scheiding tussen rede en religie heeft aangebracht. De waarheid is dat de Kerk de eerste was die ooit gepoogd heeft om rede en religie bijeen te brengen. Nooit eerder bestond er een dergelijke eenheid van priesters en filosofen. Mythologie zocht god via de verbeelding; of de waarheid via de schoonheid, in de zin waarin schoonheid zelfs de meest groteske lelijkheid in zich herbergt. Maar de verbeelding heeft haar eigen wetten en daarom ook haar eigen triomfen, die noch filosofen noch wetenschappers kunnen begrijpen. Zij bleef trouw aan dat fantasierijke instinct, in duizenden buitensporigheden, in iedere kosmische klucht waarin een varken de maan opeet of de wereld uit een koe wordt gesneden, in iedere duizelingwekkende draaiing en mystieke misvorming van de Aziatische kunst, in al de starre en starende stroefheid van de Egyptische en Assyrische schilderkunst, in iedere gebarsten spiegel van dwaze kunst die de aarde vervormde en de hemel vertekende – in dat alles bleef zij trouw aan iets waarover niet te twisten valt, iets dat het mogelijk maakt dat de een of andere kunstenaar van de een of andere school plots halt houdt voor zo’n misbaksel en zegt: “Mijn droom is uitgekomen.” Vandaar dat we allemaal feilloos aanvoelen dat heidense of primitieve mythen oneindig suggestief zijn, zolang we maar wijs genoeg zijn om ons niet af te vragen wat ze suggereren. Vandaar dat we allemaal haarfijn snappen wat het betekent dat Prometheus het vuur uit de hemel steelt, totdat de een of andere pedante pessimist of progressieveling komt uitleggen wat het betekent. Vandaar dat we allemaal de betekenis kennen van Japie en de Bonenstaak, totdat die betekenis ons medegedeeld wordt. In deze zin is het waar dat het de eenvoudige mens is die de mythen aanvaardt, maar alleen omdat het de eenvoudige mens is die poëzie waardeert. Verbeelding heeft haar eigen wetten en triomfen, en een ontzagwekkende macht begon haar beelden te bekleden, of het nu beelden in de geest of in de modder waren, beelden van oriëntaal bamboe of van Helleens marmer. Maar de zege was nooit zorgeloos – ik heb de zorgen op deze bladzijden vergeefs geprobeerd te ontleden; maar wellicht kan ik ze als volgt samenvatten.

Het punt is dat de mens het natuurlijk vond om te aanbidden; het zelfs natuurlijk vond om onnatuurlijke dingen te aanbidden. De houding van het afgodsbeeld kan stijf en vreemd zijn, maar het gebaar van de aanbidder was genereus en sierlijk. Niet alleen voelde hij zich vrijer wanneer hij knielde, hij voelde zich zelfs groter door te buigen. Voortaan zou alles wat het gebaar van aanbidding verhinderde hem klein houden en zelf blijvend verminken. Voortaan zou het louter wereldse gelijk staan aan slavernij en beperking. Als een mens niet kan bidden is hij gemuilkorfd; als hij niet kan knielen is hij gekneveld. Daarom is in het gehele heidendom een curieuze ambivalentie voelbaar, een vertrouwen en wantrouwen. Als de mens de goden aanroept of hen een offer brengt, als hij het plengoffer uitgiet of het zwaard opheft, weet hij dat hij iets waardigs en vruchtbaars doet. Hij weet dat hij iets doet waarvoor de mens gemaakt is. Zijn experiment in verbeelding is daarom gerechtvaardigd. Maar juist omdat het begon met verbeelding, schuilt er ten slotte ook iets van spot in, vooral in het object ervan. In de meer gespannen ogenblikken van het intellect verwordt deze spot tot de haast onuitstaanbare ironie van de Griekse tragedie. De verhoudingen tussen de priester en het altaar, of tussen het altaar en de god, lijken volledig zoek te zijn. De priester lijkt plechtiger en bijna heiliger te zijn dan de god. De gehele orde van de tempel is gegrond en gezond en bevredigend voor bepaalde aspecten van onze natuur, behalve juist het hart van die tempel, dat veranderlijk en vreemd lijkt, als een dansende vlam. Rond deze eerste gedachte is het geheel opgebouwd en de eerste gedachte is nog altijd een illusie en haast een frivole gril. Op die vreemde ontmoetingsplek, lijkt de mens meer gebeeldhouwd dan het beeld. Hijzelf kan eeuwig in de verheven en natuurlijke houding staan van het beeld van de biddende jongen [1]. Maar welke naam er ook op het voetstuk wordt geschreven – Zeus of Ammon of Apollo – de God die hij aanbidt is Proteus [2].

De biddende jongen

Je kunt wellicht stellen dat de biddende jongen niet zozeer een behoefte bevredigt, maar veeleer een behoefte uitdrukt. Dat zijn handen opgeheven zijn is niet meer dan normaal en noodzakelijk; maar even veelzeggend is het dat zijn handen leeg zijn. Over de aard van deze behoefte zal meer te zeggen zijn. Voor nu volstaat het te zeggen dat deze ware intuïtie, dat gebed en offer vrijheid en verheffing betekenen, dan misschien toch terugverwijst naar dat enorme en halfvergeten begrip van universeel vaderschap, waarvan we eerder zagen dat het overal vervaagde aan de ochtendhemel. Dit is waar, maar toch is het niet de hele waarheid. Het onverwoestbare instinct blijft bestaan, in de door het heidendom voortgebrachte dichter, dat hij het niet geheel bij het verkeerde eind heeft wanneer hij zijn god lokaliseert. Dit komt voort uit de ziel van de dichtkunst, of misschien zelfs uit de ziel van de vroomheid. En de grootste van alle dichters zei niet, toen hij de definitie van een dichter gaf, dat die ons het universum of het absolute of het oneindige gaf, maar juist, in zijn eigen meeromvattende taalgebruik, een woonplaats en een naam. Geen enkele dichter is louter een pantheïst; die meest pantheïstisch georiënteerde dichters, zoals Shelley, beginnen net als de heidenen bij een of ander plaatselijk en particulier beeld. Shelley schreef immers over de leeuwerik omdat het een leeuwerik was. Je kunt er geen internationale vertaling van maken voor Zuid-Amerika waarin je er een struisvogel van maakt. Zo beweegt de mythologische verbeelding zich als het ware in cirkels, om een plek te vinden of daarin terug te keren. Kortom, mythologie is een zoektocht; zij combineert een terugkerend verlangen met een terugkerende twijfel, koppelt een smachtende ernst over het zoeken naar een plaats aan een duistere en diepe en mysterieuze lichtzinnigheid over alle gevonden plaatsen. Tot zover bracht de eenzame verbeelding ons, en later moeten we het nog over de eenzame rede hebben. Nergens op deze weg hebben die twee ooit samen gereisd.

[1] De ‘biddende jongen’ is een beroemd bronzen beeld, gemaakt in Griekenland, circa 300 voor Christus. Na veel omzwervingen (Napoleon ging er bijvoorbeeld mee aan de haal) is het inmiddels in een museum in Berlijn terecht gekomen.
[2] Proteus is een oude Griekse zeegod die van gedaante kon veranderen. Het Engels kent een van zijn naam afgeleid bijvoeglijk naamwoord, protean, dat zoiets als ‘veranderlijk’ of ‘inconsistent’ betekent.

Uit: G.K. Chesterton, The Everlasting Man, deel 1, hoofdstuk 5. Vertaling & noten: moi. Waarom? Daarom!

To enlarge these images, just right click and press view image or download them on the Media section of the blog (or from the email entry we will send). Below is a very short poetry reading clip by Chesterton himself acquired from Youtube. Enjoy!