Inspirimin per kete post ka ardhur nga nje liber i lexuar kohet e fundit qe i kushtohet Periudhes se Rilindjes ne Itali. Por te mos humbasim interes tema, qe do te diskutohet nuk ka lidhje me Italine. Gjate shekullit te pesembedhjete nje nga sekretaret qe i sherbente Pape se Vatikanit te asaj kohe quhej Poggio Bracciolini. Ai ishte me origjine nga Firence ku fliste Latinisht dhe shkrimi i dores se tije ishte, i shkelqyer. Poggio ishte teper i interesuar per literaturen me origjine pagane Romake, dhe nje nga qellimet ei tije ishte te gjente librat e shkruajtur ne Latinisht nga shkrimtaret Romake dhe te ti kopjonte  ato.

Ne kerkim te librave, Poggio shkonte nder manastire ku ishte mundesia, qe kjo lloje literature te ishte mbajtur. Ai shkon ne Gjermani nje vite, dhe do patjeter ne kohen qe eshte atje te vizitoje Llixhat qe ishin ne Baden.

Cfare atij i ben pershtypje dhe i shkruan nje mikut te tije ishte : ne keto ujera kishte si gra te reja dhe te moshuara te cilat shkonin ne uje, pa rroba ne trupe ne prezencen e burrave, dhe nxjerrin pjeset private te tyre si edhe vithet ne sy te  panjohurve. Ai vazhdon te shkruaje qe: midis burrave dhe grave ishte nje ndarje e vogel. Atje kishte dritare shume te vogla ku njerezit qe shkojne atje, bisedojne, pijne dhe prekin njeri tjetrin ashtu si e lejon tradita e tyre.

Poggio vete refusoj te hynte ne llixha sepse mendonte qe: nje burre nga Italia, injorant rreth gjuhes se tyre, te hynte ne uje dhe te ishte rrethuar nga grate do te thoshte qe nuk kishte se cfare te bisedonte. Ai vazhdon qe te jete i befasuar, se si burra te huaj ndihmonin grate qe nuk ishit te tyret, dhe keta te fundit nuk shqetesoheshin per kete. Dhe ai vazhdon te komentoje, duke qene nje njohes i mire i filozofise se Platos( ne librin Republika),   thote duke bere shaka:  E gjithe pasuria ishte e perbashket.

Poggio ishte impresionuar duke pare se cfare pikerishte ndodhte ne pishine. Disa nga vajzat ai thote, te cilat ishin me te edukuara , kur muzika dhe kercimi kishte filluar, ato hynin ne uje ne formen e nje hyjnie. Ato hiqnin rrobat e tyre si pak fshehtaz dhe dukeshin si Hyjnia Venus. Kur burrat donin te luanin me vajzat me te bukura, kishin lojera te vecanta.

Poggio ishte kaq i impresionuar per cfare pa ne keto Llixha saqe , hkruan se si Italianet e asaj kohe jetonin jeten e tyre dhe thote: Ne jemi te tmerruar nga te katastrofite e se ardhmes dhe ne gjithmone jemi ne ankth dhe deshperim, dhe nga frika qe kemi qe do te jemi te pushtuar nga ndjenja e deshperimit, ne kurre nuk ndalojme te mos jemi me, dhe gjithmon punojme per te pasurit, dhe nuk i japim qetesi shpirtrave dhe trupit si edhe per nje moment. Por, keta njerez ne keto vise, ai vazhdon te komentoje : jane te kenaqur me pak, nga dite ne dite dhe trajtojne, cdo dite si nje dite qe duhet te festohet.

Te ndjekesh lumturine dhe kenaqsite e jetes eshte dicka fisnike. Shume filozofe te tjere nisur qe nga Greket e Lashte, kane shkruajtur se nje njeri duhet te jetoje cdo dite duke shijuar gezimet e jetes. Te jeshe i lumtur nuk eshte vetem rreth se si ndjehesh per momentin. Me shume eshte, se si te veprosh ne jete duke ndermarre veprime te tilla te cilat te sjellin gezim. Te ndjekesh lumturine eshte nje sere veprimesh, ku nder me kryesoret eshte te shpallosesh virtute. Te ndjekesh kenaqesite e jetes eshte forma me e persosur e lumturise.

Ne kohete tona moderne, duhet te mos e ngarkosh jeten me probleme te cilat, nuk  lene hapesire dhe kohe per te gjetur ate.Shembuje te tille jane,  si te mos jeshe materialistike dhe te rrishe larg emocinove te forta si urrejtja. Nje nga shembujte ne te cilen, kenaqsia e nje personi eshte te njohesh virtutet e tua dhe te besh te pamunduren qe te shfaqesh ato ne momentin kur ato jane te domosdoshme, me te cilat mund te te ndryshojne jeten e nje njeriu tjeter.

Ndonjehere duhet te provosh qe te shamngesh influencen e  mentaliteteve qe te ndrydhin emocionet qe te ndjekesh ndjenjen e te qenit i/e lumtur! Vetem atehere e sheh frutin e te qenit e lire! Vetem atehere mund te jeshe ne pozicionin te njohesh veten tende me mire, virtutet tuaja. Nese nuk ke qene ne pozicionin te kuptosh, perjetosh dhe te influencosh te tjeret rreth teje se si te jeshe ndjekes i kenaqsive edhe te vogla te jetes, jeta eshte e zymte dhe pa shprese.

Aristoteli thote: gezimi i jets eshte pasqyre e veprimeve te tua te vullnetshme te cilat nuk  jane gje tjeter vec shembuje te virtuteve.

Perandoria Romake gjate eres sone udhehiqej nga Senati. Elita e Ilireve u integrua ne rangje te larta te ushtrise romake. Iliret u rekrutuan ne ushtrine Romake dhe rezulatti i kesaje ishte te njiheshin si qytetare romake.  Nga ana civile disa komunitete Ilire u bene qytete romake. Me perjashtim te Liburnians nuk pate komunitete te tjera te organizuara ne qytete romake me pare se vitet 69-96 gjate eres sone ( Flavian epoke).

Romaket shfrytezuan aftesite e Ilireve dhe anijet  ku disa nga to kane dhane, nje kontribute te madh ne fitoren perfundimtare ne Actium ( Veri te Greqise) ku anijet detare te Kleopatres u shkaterruan me  vitin 31 te eres sone. Ne Ravena te Italise me, 68 pas vdekjes se Perandorit Nero ushtria romake ka pasur regjimente qe ushtaret ishin vetem me origjine Ilire nga Pannonia dhe Dalmacia. Rekrutimi i Ilireve ne ushtrine Romake u shtri jo vetem gjate bregut te Adriatikut por edhe ne territore tokesore deri lumin Danube. Megjithese oficeret romake po rekrutonin dhe nga vende te tjera ne ate kohe nuk perjashtohet mundesia qe mernin ushtare nga Iliria. Ka shume mundesi qe disa nga emrat ne varrezat te romakeve jane Ilire me origjine kur oficeret nuk mund te mbushnin kuaotat, rekrutonin nga Iliret. Patjeter qe ka evidence qe te qenit ne ushtrine romake nuk ishte aq e kendshme per Iliret ( Tacitus Histories, Marvin 1977 Illyrians in Italy). Iliret u shquan ne perandorine Romake menjehere pas vdekjes se Commandos me 192 te eres sone. Me 9 Pril 193  qeveritari i Pannonis se Siperme ( fise Iliresh ne  bregun e siperm te Adriatikut ne kufije me Dalmacine) L. Septimus. Severus u shpall Perandor nga regjimenti i tije dhe brenda dy muajsh ishte ne krye te Romes. Menjehere sa shkoj ne Rome largoj Gardianet e Perandorise existuese dhe i zevendsoj ata kryesisht me Iliriane dhe dy here me shume ne number ( mbi 10.000). Brenda disa vjeteve nje regjiment i ri u krijua nga Iliret dhe u stacionua ne  qytetin Albanum disa kilometra larg Romes. Historiani Cassius Dio Roman Senator, ka qene deshmitare okulare dhe ka thene ‘ Severus mbushi qytetin me ushtare me fytyra te ashpra, te frikshem ne fjalimet e tyre dhe jo shume interesante ne biseda’.

Romaket nuk ishin shume sipmatizante te ushtareve Ilire. Mbas 30 vjetesh ne Rome filluan pasigurite. Cassius Dio, vete pati probleme dhe u largua nga qyteti i Romes sepse nuk ishte shume i pelqyer nga nje qeveritar Ilir ne Iliri. Romaket e shtresave te mesme dhe te larta, Danubianet ( fiset Ilire ishin shtrire deri ne Danube ne ato kohe) thoshin qe nuk jane shume te talentuar, jo te zgjuar, pa kulture dhe jo shume njerezore por nga ana tjeter Severus ishte teper i vemendshem per problemet e ushtrise.

Iliria pati paqe dhe prosperitet per me shume se 50 vjete ne shekullin e dyte te eres sone. Ne fillim te shekullit te trete ushtria e Ilireve ishte teper e kujdesshme te luftonet per te tjeret, kurse ne anen tjeter insistonte qe te kishte mbeshtetje nga zona te tjera te Perandorise Romake te mbronte kufijet e exposuar pergjate lumit Danube. Nese mbeshtetja e tyre rrezikohej Iliret, nuk hesitonin te formonin Perandorine e tyre te vecante, per te marre suporte nga Perandoria ne Rome. Iliret arriten pozicione te larta ne ushtrine romake dhe vinin nga origjine e thjeshte ose nga fshatra.

Nja nga keta, eshte Valeruis Maximanus qe u ngrit ne rank te larte gjate regjimit te Marcus Aurelius. Ai ishte shquar si njeri i aksionit dhe fitonte ne beteje duke luftuar balle per ball. Nje tjeter Perandor me origjine Ilire eshte Aurelius Claudius me 286 te eres sone ku fitoje mbi Gothet ne Naissus dhe Perandoria Romake ra nen kontrollin e Ilireve me residence ne Sirmium. Aurelius vinte nga Iliria e jugut Dalmacia ose Dardania por vdiq shpejt nga nje epidemi.

Nje tjeter me emrin Domitius Aurelianus arriti te bashkonte Perandorine Romake te Lindjes me te Perendimit  dhe kjo ishte pika me a larte e pushtetit te Ilireve. Ne kete kohe ushtria e largua nga qendra kryesore Sirmium, ku u bashkua me grupe te ushtrise tjera me tituje Ilire,  por humben thuajse lidhjen e ngushte me vendin e tyre Ilirine.

Probus ishte nje tjeter Perandor me origjine Ilire gjate viteve 276-282. Thuhet qe eshte vrare nga trupat e tije pasi ai donte qe te eliminonte ushtrine, duke deklaruar ‘ qe  ushtria nuk eshte me e nevojshme, dhe se shpejti nuk do te kete me ushtare, gjithe bota nuk do te prodhoje me arme, dhe buajte duhen per te pluguar token,  kuajte per mbareshtrim si edhe per paqe. Jo me lufte, dhe te burgosur ( Augustian Histori, Jeta e Probus). Pasardhsi i tije ishte Carus me origjine nga Dalmacia ku vdiq ne nje beteje ne Persi.

Nje tjeter emer qe i dha Perandorise Romake  nje periudhe te re ishte Valeruis Diocles i njohur  me emrin Diocletian qe po ashtu vinte nga nje origjine e thjeshte nga bregu i Dalmacise. Ai ne kualicion me nje mikun e tije Maximanuis, me origjine Ilire. Kjo marreveshje resultoj teper e sukseshme dhe per kete arsye ata emeruan dy Perandor te rinje ose te quajtur Ceaser me origjine Ilire Galerius dhe Constantius. Keta te kater qene teper te suksesshem por kishin paragjykime per Kristianet dhe  persekutuan keta te fundit.

Ne lidhje me menyren se sa e sukseshme ishte qeverisja e ketyre perandoreve eshte permbledhur ne nje paragraf te shkurter nga nje historiane i atyre koheve, Aurelius Victor qe shkruan mbas 50 vjeteve keshtu : vendi i tyre ishte Iliria, vendi dhe femijria e tyre ishte e veshtire, por kariera e tyre ishte me e suksesshmja nga te gjithe per shtetin. Ndersa njerezit e edukuar dhe rritur mire, jane gati per te gjetur gabime tek te tjeret, kurse ata qe vijne nga nje bakgraund i veshtire gjykojne te tjeret rreth arritjeve dhe meritave dhe nuk perqendrohen ne gjera te vogla’( Liber De Caesavibus, 39,26-28).

Diocletian doli ne pension me 305. Constantin qe ishte djali i Constantious Cesar fitoj mbi Maxentuis ne nje beteje jashte Romes me 312. Origjina e tije prape e thjeshte ishte nga Dardania. Perandori Constantin u be simbol i Krishterimit me 324. Dinastia e tije udhehoqi deri me 363. Keta te fundit ne pergjithesi nuk i kushtuan me vemendje Ilirise. Megjithate kur vinte momenti qe Perandoret do te zgjidheshin,  ushtria emeronte perandor me origjine nga Iliria si Jovionus nga Beogradi, Valentinian nga Cibala ( Vinkovci). Valentinian nuk u perqendrua ne problemet e Ilireve, dhe  nuk jetoje ne seline ne Sirminium. Nuk u pergjigje ose pak fare peticioneve te bashke atdhetareve nga Iliria.

Iliria Romake perfundoj me 9 Gusht 378 ku Perandori Valens dhe ushtria e tije u shkaterrrua nga Gothet ne betejen e Adrianoplit ne juglindje te Thrakes.

Kjo permbledhje e shkurter eshte marre nga libri qe titullohet,  The Illyrians, Autor John Wilkes. John Wilkes eshte Profesor  Aerkologjie per Greket dhe Romaket ne Institutin e Aerkologjise, Universiteti Kolegjit te Londres.