När jag undervisar bibelstudiemetodik (biblisk hermeneutik) brukar jag säga att utläggaren av en bibeltext måste leva i två världar samtidigt, den bibliska och den nutida världen för att kunna överbrygga det bibliska budskapet till sin samtid. Videon nedan illustrerar detta på ett roligt sätt, även om jag inte menar det på ett så fullt bokstavligt sätt som när John Walton “Lives the Old Testament.”

En sak till innan ni ser videon, vem har sagt att bibelundervisning behöver vara tråkig.

Tips från John Anderson.

In meinem Bestreben die Lücke in der Dokumentation der inhaltlichen Arbeit des Forums für psychoanalytische Forschung zu schliessen, poste ich ein älteres Thesenpapier von mir zur Traumanalyse: Thesenpapier Traumanalyse . In diesem Thesenpapier versuche ich zu bestimmen, was wohl psychoanalytische Wahrheit in Abgrenzung zum naturwissenschaftlichen Denken und zur Hermeneutik sein könnte, in dem ich das traumanalytische Verfahren, wie es Freud in der Traumdeutung darstellt, untersuche.

Hintergrund dieses Thesenpapiers war die Diskussion einzelner Kapitel der Traumdeutung im Forum für psychoanalytische Forschung. Ich habe bei diesem schnell geschriebenen Thesenpapier auf Literaturangaben verzichtet. Bei Interesse kann ich diese gerne nachreichen – einfach die Kommentarfunktion nutzen, bzw. mich im Forum ansprechen.

Am Wochenende halte ich meine allererste Vorlesung und ihr könnt euch vorstellen, dass ich zunehmend aufgeregt bin. Ich werde an der Pionierakademie Hermeneutik unterrichten. Hermeneutik ist mit Sicherheit eines der spannendsten Felder der Theologie, auch wenn es auf den ersten Blick nicht so klingt. In der Hermeneutik geht es darum, wie wir die Bibel zu verstehen haben. Insofern hat jeder schon seine Hermeneutik, denn wir versuchen die Bibel, wie auch immer, zu verstehen.

Immer wieder haben Theologen versucht den Menschen ihrer Zeit die biblische Botschaft nahe zu bringen. Dabei könnte ihr Ansatz nicht unterschiedlicher sein. Rudolf Bultmann schrieb im Kontext der Moderne noch: „Man kann nicht elektrisches Licht und Radioapparat benutzen, in Krankheitsfällen moderne medizinische und klinische Mittel in Anspruch nehmen und gleichzeitig an die Geister- und Wunderwelt des Neuen Testaments glauben. Und wer meint, es für seine Person tun zu können, muss sich klar machen, dass er, wenn er das für die Haltung des christlichen Glaubens erklärt, damit die christliche Verkündigung in der Gegenwart unverständlich und unmöglich macht.“ Unvorstellbare Gedanken für den postmodernen Weltenbürger. Der nimmt sehr wohl die modernste Medizin in Anspruch und feiert gleichzeitig das Fest des Erzengels Michael oder lässt sich von irgendeinem Heiler behandeln. Warum? Sein Denken hat sich verändert und kommt den Verständnis der Bibel in machen Punkten näher. Und damit wären wir bei der Hermeneutik. Wie will die Bibel verstanden werden? Daraus ergeben sich viele interessante Fragen:

• Die Bibel ist die Wahrheit – doch was bedeutet Wahrheit?
• Gibt es die eine objektive theologische Betrachtungsweise? Wenn ja: Müssten dann nicht alle Theologen zu denselben Ergebnissen kommen?
• Welchen Einfluss hat meine Kultur (Sozialisation, Erfahrung etc.) auf die Art und Weise, wie ich mit der Bibel umgehe?
• Ist der Heilige Geist die notwenige Voraussetzung um die Schrift verstehen und auslegen zu können? Oder: Muss man gläubig sein um die Schrift zu verstehen?
• Ist die Bibel die einzige, schlussendliche Autorität, in Fragen der christlichen Lehre?
• Macht die Bibel klare, eindeutige Aussagen oder bleibt vieles offen?
• Beinhaltet die Bibel Fehler und Widersprüche? Wenn nicht, ist sie dann irrtumslos?
• Inwiefern könnte man sage, dass Jesus zwar Gottes Sohn ist, aber damit doch nicht alles stimmt, was über ihn erzählt wird?
• Wer versteht die Bibel eigentlich besser – die Gelehrten oder die Laien?
• Was ist in der Bibel allgemeingültig und was kulturell bedingt?Und wer darf das entscheiden?

Das sind einige der Fragen, die ich mit den Studenten beleuchten will.

SOSYAL BİLİMİN İMKÂNI

Sosyal Bilim Felsefesi, Ted Benton-Ian Craib, çev. Ümit Tatlıcan-Berivan Binay, Sentez Yayınları, 2008, 256 s.

            Hobsbawm, William Hazlitt’in Bentham’a ilişkin “insanları tornadan geçirebileceğini sanıyor. … Hemen her konuda doğal olan yerine yapay olanı yeğleyenlerden ve insan aklının her şeye yettiğini düşünenlerden” şeklindeki eleştirilerini aktarırken aslında 18. yüzyıldan itibaren oluşan bilimselci yaklaşımın bazı ana hatlarını da çizer. “İnsanların tornadan geçirilebileceğini sanmak” başlangıç dönemi modern biliminin tam tasviri olarak görülebilecek denli özel bir ifadedir. Çünkü 18. yüzyıldan itibaren şekillenen modern bilim, insanın tam anlamıyla pozitivist bir kurguyla ele alınması ve bu kurguyla insana dair her etkinliğin de bilimselleştirilmesi belki de daha uygun bir ifadeyle nicelleştirilmesi amacını taşıyor ve bunu tek mutlak doğru olarak görüyordu. Bilimin teknik boyutta etkili ve dönüştürücü gücü, söz konusu mutlak doğrunun en önemli dayanak noktası olarak insanların gündelik yaşamına önemli bir katkı sağladığından, bu inanç zamanla kutsiyet babında bir sorgulanamazlığı da beraberinde getiriyordu. Bu bağlamda kuşkusuz geçen iki yüzyıl içindeki temel sorun, bilimin önemi ve değerinden ziyade modern bilimin kazandığı kutsiyet ve sorgulanamazlık ile birlikte her yere icra edilmesi gerektiği inancıdır. Aydınlanmacı ve Pozitivist bilimin doğruya dair mutlakıyeti kendinde gören buyurgan perspektifi, insan bilimleri ve sosyal bilimler alanında Alman Romantizmi ve özellikle de Alman Tarih Okulu tarafından 18. ve 19. yüzyılda önemli eleştiriler aldı. Bilimin pozitivist kalıplarına sığmadığı halde kendisini de belirli ölçüde modern bilimsel paradigmanın gördüğü kabul kadar geçerli bir pozisyonda görmek kaygısında olan sosyal bilimlerin bilimsellik imkânını ve bunun yanı sıra sosyal bilimlerin olanaklarını, farklılıklarını ele alan felsefi tartışmalar Sosyal Bilimler Felsefesi başlığı altında bugün önemli bir felsefe ve sosyal bilim disiplinine dönüşmüş bulunmaktadır.

Yakın bir zamanda dilimize Ümit Tatlıcan ve Berivan Binay tarafından kazandırılan Ted Benton ve Ian Craib’in yazdıkları Sosyal Bilim Felsefesi adlı eser yukarıdaki sorunları önemli ölçüde işleyen ve bu problemlere ilişkin farklı düşünceleri ve düşünce geleneklerini ele alan bir eser. Eserin Türkçe baskısı için yazdığı önsözde sosyal bilim probleminin ve dolayısıyla da eserin ana hatlarını ele aldıktan sonra “asla sadece kendisi için düşünmemiş” diye Ted Benton’un bir cümleyle tanıttığı kitabın ortak yazarı Ian Craib, hümanist marksist düşüncenin önde gelen isimlerinden biri olup sosyal teori ile felsefe arasındaki ilişkileri vurgulayan ve Türkçede psikanalizimle ilgili iki eseriyle tanınan bir düşünür. Ted Benton, 60 kuşağının, eleştirel realizmin ve dolayısıyla sosyal teorinin önde gelen isimlerinden biri olup ekolojiden, hayvan haklarına; marksizmden, feminizme pek çok yönden yaptığı katkılarla yaşayan en önemli sosyologlardan.

Benton, Türkçe baskı için kaleme aldığı önsözde sosyal bilim felsefesinin ana tartışması olarak kabul edilebilecek olan pozitivizm ve hermeneutik tartışmasını ele alarak bugün sosyal bilim felsefesi alanındaki farklılaşmaların bu iki ana akımın değişik yetersizliklerine dayandırmakta (s. 9). Benton’un dikkat çektiği yetersizliklerine karşın bu iki ana akımın nihayetinde belirleyici oldukları ve bu nedenle de sosyal bilime ilişkin akım, düşünce ve tartışmaların hemen hemen hepsinde bu akımlarla etkileşimli bir boyut olduğu görülür.

Vico, Herder gibi düşünürlerin etkileriyle ve kendi yaşama felsefesi anlayışı doğrultusunda Wilhelm Dilthey’ın 19. yüzyılda geliştirdiği doğa bilimleri ve tin bilimleri ayırımı sosyal bilim felsefesinin başlangıcı olarak kabul edilebilir. Dilthey, doğa bilimlerinde kullanılan açıklama yönteminin Tarih, İktisat,  Psikoloji vb. alanlara uygulanamayacağını çünkü bu alanların insana özgü kültürel değişkenlere bağlı olduğunu ve bu nedenle de nesnel bir sonuç için elverişli olmadığından hareketle sosyal bilimin kendine özgü doğasına dikkat çekerek bugüne uzanan sosyal bilimlerde bilimsellik problemini ilk olarak tartışmaya açmaktaydı.

Dilthey’ın, bir yönüyle Comte eleştirilerini de içeren bu düşüncesi günümüze kadar devam eden sosyal bilim felsefesindeki iki kutuplu tartışmanın da başlangıcıdır. Benton ve Craib’ın da eser boyunca işledikleri yaklaşımlar sonuçları itibariyle bu iki kutuptan birine, pozitivizme ya da hermeneutik yaklaşıma dayanmaktadırlar. Bu antagonizmanın tarihsel boyutu dikkate alındığında bilimsellik ölçütü olarak Aydınlanma’dan itibaren kabul edilen ilerleme ölçütünün belirleyici bir etkiye sahip olduğu görülür. Sosyal bilimleri bu anlamda bir ilerleme aracı olarak kullanmak amacındaki pozitivist gelenek Carib ve Benton’a göre, toplumsal yönü itibariyle bir tür toplum mühendisliğini amaçladığından bunun gerçekleştirilebilirliğini soruşturan bilimsel yasalar arayışıyla karakterize edilebilir (s. 69).

“İnsanların açık kitaplar olmadığı” tezinden hareketle pozitivizmin önemli çıkmazlarına işaret eden ve alternatif bir sosyal bilim felsefesi geliştirmeye çalışan Max Weber, anti pozitivist ve yorumcu sosyolojik yaklaşımların önemli ölçüde esin kaynağı olmuştur (s. 102). Weberci tezlerden beslenerek çok farklı yönlere ulaşmış olan yorumcu yaklaşımlar yazarların belirttiği gibi fizikalizmi ve toplum mühendisliğini aşmış olmakla ideal ve bütünüyle geçerli bir sosyal bilim oluşturmayı başarabilmiş değillerdir. Bunun en önemli nedeni Craib ve Benton’a göre realitenin ve nesnelliğin önemli ölçüde bu düşünceler tarafından ihmal edilmiş olmasıdır. Aynı zamanda yorumcu yaklaşımlar sosyal yaşam alanlarında göz ardı edilmemesi gereken güç ilişkileri ve toplumsal cinsiyet gibi sorunlara ilişkin de duyarsız kalan yaklaşımlarıyla önemli boşluklar sergilemektedirler.

Benton ve Craib çalışmalarını büyük ölçüde sosyal bilim felsefesindeki temel yaklaşımları,  pozitivizm ve yorumcu yaklaşımlara referansla değerlendirmektedirler. Ve onlara göre sosyal bilim felsefesindeki akımlar çoğunlukla sonuçta bu iki ana yaklaşıma dayanmaktadırlar ve bu nedenle de sosyal bilimlerin çok katmanlı, girift ve kendisine özgü yapısını yansıtamamaktadırlar. Bu anlamda yazarlara göre kendilerinin de içinde bulunduğu eleştirel realizm hali hazırdaki en kapsamlı ve en ideal sosyal bilim anlayışını ortaya koymaktadır. Bu anlamda eser, bir yönüyle eleştirel realizmin niçin en geçerli sosyal bilim anlayışı olduğunu ortaya koymaya odaklanmış görünmektedir. Zira yazarlara göre tarihsel süreç içinde geliştirilmiş olan alternatif sosyal bilim yaklaşımlarının genelinde de çok farklı boyutlarda olmakla birlikte pozitivizm ya da yorumcu geleneğin zaafları veya benzeri yetersizlikler görülmektedir. Söz gelimi Alfred Schutz tarafından geliştirilen fenomenolojik sosyoloji her şeyi bilince indirgeme eğilimiyle somut insanı göz ardı ederken; Mead sosyal bilimi insan eylemlerini anlamaya indirgemektedir. Thomas Kuhn, Ulrich Beck ve Bruno Latour gibi düşünürler tarafından geliştirilen ve sosyal bilimlere özel katkılarda da bulunan yaklaşımlarda ise dünyaya pratik katılımlarımızın ihmali, aşırı şüpheci ve rölativist tavırlar kuramlarındaki büyük yetersizlikler olarak karşımıza çıkmaktadır.

Craib ve Benton, eser boyunca sosyal bilimlerin kendine özgü karakteri(ki bu sosyal bilimleri doğa bilimlerinden ayıran temel yöndür)nin yanı sıra realizmin de önemine (bilimsel bilgi) vurguda bulunmaktadırlar. Onlara göre toplumsal dünyanın kendisinden kaynaklı olarak sosyal bilim oldukça kompleks bir karaktere sahiptir. Bu nedenle ideal bir sosyal bilim anlayışı bireysellikten toplumsallığa; öznel perspektiflerden nesnelliğe; güç ilişkilerinden cinsiyet rollerine bütün yönleriyle bu kompleksli yapıya dikkat etmeli ve sorunlara siyah beyaz ayırımıyla yaklaşmamalıdır (s. 219-221). Yukarıda dile getirilen yetersizliklerin önemli bir kısmı bu kompleks yapının ve dolayısıyla da sosyal bilim problemlerinin altında yatan temel felsefi soruların göz ardı edilmesinden kaynaklanmaktadır. Eser, bu bağlamda alt başlığının belirttiği üzere toplumsal düşüncenin temelinde bulunan felsefi yöne özel bir önem verilmesi gerektiğinin altını çizmektedir. Yazarlara göre sosyal bilim, epistemolojik ve ontolojik öncülleri göz ardı ettiği müddetçe pozitivizme, realiteyi de göz ardı ettiği sürece de öznelliğe yani hermeneutik çıkmazlara düşecektir.

Bu nedenle yazarlar, kendilerinin de içinde bulundukları ve entellektüel arenamızda henüz yeterince bilinmeyen eleştirel realizmi, mevcut sosyal bilim yaklaşımlarının içerisinde sosyal bilimin kompleks yapısına en çok dikkat eden yaklaşım biçimi olarak ve sosyal bilimlerdeki söz konusu sorunların büyük bir bölümüne önemli çözümler getirdiğini kabul etmektedirler. Anti-pozitivist bir yaklaşım olmakla birlikte realizmi de ihmal etmeyerek, yorumcu ve eleştirel yorumcu yaklaşımların sınırlılıklarını aşan bir ara yol girişimi olarak eleştirel realizm, dış dünyayı rölativist ve idealistlerin aksine yanlışlaşmacı bir tutumla kabul ediyor olmakla beraber toplumsal alanı değiştirme eğilimi de taşımaktadır. Eleştirel realistler, bu amaçla bilimsel yaklaşımda refleksiviteye, bilginin süreç yönüne ve yanıltıcı görünüşlerden kurtulabilmek amacıyla da derin bir realist bakışa vurguda bulunurlar. Bilim, ancak bu yaklaşımla dünyanın kompleks yapısını anlamamızı sağlayabilecektir zira bugünkü anlamda bilimde hep ihmal edilen transendental çıkarımlara ve doğanın kaotik boyutuna ilişkin bilgi ancak böylesi bir yaklaşımla mümkün olacaktır. Eleştirel realistler gerçekliği tabakalaşmış bir şekilde işlerken toplumsallığı bireye yer açacak bir perspektifle ele alarak sosyal bilimin imkânına da nesnelliği de göz ardı etmeyen bir kapı açmaktadırlar (s. 153–166).

Benton ve Craib, eleştirel realizmi bu pek çok anlamda işlevsel olan yönleriyle öne çıkarırlarken akıma getirilen eleştirileri ise bütünüyle göz ardı etmektedirler. Öncelikle eleştirel realizm, sosyal bilim alanında çok katmanlı ve kompleks bir çözüm yolu önermekle birlikte, Frank Pearce’ın Bhaskar’ın Eleştirel Realizmi başlıklı eleştirel yazısında dile getirdiği gibi reel, somut (etkin) ve empirik alanlar arasında belirgin bir ayırım yapmamaktadır. Bu ayırımın net olmasının teorinin doğasına uygun olmayacağı savunulabilir ancak eleştirel realist yaklaşımın sosyal alandan doğa alanına nesnel bilgiler ortaya koyma amacında olduğu dikkate alınırsa alanlar arasındaki ayırımın net olmayışının nesnel bilginin sınırlarına ilişkin önemli sorunlara yol açacağı da bir gerçektir.

Bu nedenle olsa gerek eleştirel realistler arasında sosyal bilimin yöntemine ve ortaya koyacağı bilgiye ilişkin önemli fikir ayrılıkları vardır. Andrew Collier sosyal bilimlerin kelimenin tam anlamıyla bilim olamayacağını savunurken,  Bhaskar, temel farklılıklarına rağmen sosyal biliminde doğa bilimlerine benzer bir bilgi ortaya koyabileceğini savunmaktadır (s. 167). Eleştirel realizmdeki bu iki farklı düşüncenin en nihayetinde yüzeysel bir değerlendirmeyle de olsa hermeneutik veya pozitivist bir sonuca ulaştığı söylenebilir ki bu sonuç, eleştirel realizmin amaçladığı sosyal bilime ne denli ulaşmış olduğunu tartışılabilir hale getirmektedir. 

Yazarların eser boyunca, pozitivizmden postmodernizme ele aldıkları düşünceleri bir sosyal bilim yapma imkânı ekseninde, olanakları ve sınırlılıklarını dikkate alarak ortaya koyma çabaları, Türkiye’de, Kuhncu bir ifadeyle, yapılmakta olan olağan sosyal bilim etkinliğinin içinde ne tür sıkıntılar barındırdığını göstermesi bakımından oldukça önemli bir katkı.  Ontolojik ve epistemolojik arka planları hiç oluşturulmadan veya sorgulanmadan üretilmekte olan bilginin felsefi tartışmaları dikkate alması gerekliliğine yapılan vurgu da (s. 219) ülkemizdeki sosyal bilimsel faaliyetin pek çok yönüyle yeniden değerlendirilmesi gerekliliğine işaret edecek kadar can alıcı bir önem taşıyor.

Metin boyunca, sosyolojiden felsefeye, etkileşimleri özel bir dikkatle işleyen Craib ve Benton eleştirel realist perspektifi öne çıkarıyor olmalarına rağmen mümkün olduğunca nesnel bir yaklaşımla her tezin ana hatlarını ortaya koyarak okuyucunun zihninden hangi yaklaşımdan nasıl bir sosyal bilim ortaya konulabilir sorusunu önemli ölçüde aydınlatmaktadırlar. Bu nedenle eser, Türk düşünce hayatında hâlâ yeterince üzerinde durulmayan bir alan olan sosyal bilimler felsefesinin daha önemli açılımlarla tartışılmasına ve çalışılmasına özel bir katkıda bulunacaktır. Yıllardır sosyal bilimler alanında çok önemli çevirilere imza atan Ümit Tatlıcan ve bu yılların deneyiminden her anlamda nasiplenmiş olan Berivan Binay’ın bu eseri verdikleri büyük emekle sadece bir çeviri yapmaktan öteye geçerek tam anlamıyla Türkçeye kazandırdıkları yakaladıkları duru dilden ve terminolojiden rahatlıkla görülebilmektedir. 

Yayınlandığı Yer: Virgül, Nisan 2009.

                                               AŞIRI YORUM (OVERINTERPRETATION)

Aşırı yorum (İng: overinterpretation; Alm: hyperinterpretation; Fr:hyperinterprétation): Bir olayın, nesnenin, ifadenin, metnin, olay örgüsünün anlamının açımlanması olarak tanımlanabilecek yorumun aşırı boyutlara, uç noktalara vardırılması. Yorum, bir nesne veya ifadenin, açık olan anlamlarının dışında bazı anlamları olduğu/olabileceği düşüncesiyle, çeşitli perspektiflerde değerlendirilerek tefsir edilmesi, anlamını açıklığa kavuşturma çabasıdır. Aşırı yorum ise,  bu tefsir girişiminin makul boyutlarından belki de bilimsel boyutlarından öteye yorumlar yapılması girişimidir.

Yorum, klasik bağlamda, herhangi bir biçimde gizil bir anlama sahip olduğuna inanılan her türlü kutsal metnin, kutsal ifadenin gizli mesajlarının anlaşılması için kullanılmış olmakla beraber, insanlar arası iletişimden, metinlere, nesnelere kadar insan zihninin açımlamaya gerek gördüğü her bir noktada kullanılagelen bir etkinliktir. Yorumlama girişimi bu nedenden dolayı “anlama” ve “anlamlandırma”nın var olduğu her konumda mevcuttur.  Buna bağlı olarak, yorumun belirlenmiş bir sınırını olmayışı ve metin ya da olayın potansiyel olarak sonsuzca yoruma açıklığı diğer bir deyimle yorum  ve aşırı yorum eşiğinin bulunmayışı, aşırı yorum sorunun altında yatan temel problemdir.

Daha çok klasik teolojide kutsal metinlerin daha iyi anlaşılması ve mesajlarını daha açık kılınması amacıyla sistematik olarak kullanılmış olan hermeneutik, Felsefede ilk olarak Schleiermacher (1768-1831) tarafından kullanılmış, daha sonra Dilthey (1833-1911) tarafından da  bütün insan bilimlerine yöntem olarak sunulmuştur.   

Yorum ve aşırı yorum hususunda doğrudan yapılmış olan çok az tartışma mevcut olsa da yorumların saptırılması, yorumun nesnel boyutların ötesine taşınması ve radikal boyutlara taşınması şeklindeki her türlü tartışma aşırı yorum tartışması içerisinde değerlendirilebilir, zira aşırı yorum diye adlandırdığımız şey, bir metnin asıl anlatmak istediği anlamlarının ötesine çekilerek yazarın niyetlerinin ötesinde anlamlar yüklenerek okunmasıdır. Bu bağlamda metni kullanmak (R. Rorty), metni yapıbozuma uğratarak yeniden   yapılandırmak/yapılandırmamak (J. Derrida) da bir tür aşırı yorumdur.

Schleiermacher, anlamanın daima önceden bilinene bir başvuruyu gerektiren  dairesel ve diyalektik bir akış içerisindeki yaratıcı bir yeniden yapılandırma olduğunu belirterek hermeneutik  döngüyü öncelemiştir. O, metnin anlaşılması sürecinde yazarın psikolojik halinin dikkate alınması gerektiğini doğru yorumlamanın ancak bu şekilde mümkün olacağını savunmuştur.

 Bugün kullandığımız bağlamda hermeneutiği ilk olarak kullanan Dilthey, insan bilimlerinin olay ve olgularının doğa bilimlerinde kullanılan metotlarla anlaşılamayacağını, ancak bunların kendi özgül konsept ve kavramlarıyla hermeneutik bir çaba ile anlaşılabileceğini dile getirmiştir. Dilthey, bunu Johann Gustav Droysen(1808-1886)’ın  açıklama ve anlama ayırımını benimseyerek  geliştirmiş, doğa bilimlerinde kullanılan yöntemin açıklama olduğunu, insan bilimlerinde de anlama yöntemine başvurulması gerektiğini  savunarak, hermeneutiği insan bilimlerinde geçerli olabilecek tek yöntem olarak kabul etmiştir. 

Dilthey’in anlama yöntemini insan bilimleri için geçerli bir yöntem olarak  kabul eden Emilio Betti(1890-1968) yorumun nesnelliğine odaklanmış  ve ilk olarak bir yorumun nesnelliğinin ne denli önemli olduğunun altını çizmiştir. Bu  bağlamda Betti bir yorumun nesnel olabilmesi için dört kural ortaya koymuştur, bunlar: 1) Hermeneutik kriterin objesi ya da içkinliği bağımsız olmalıdır. Bu kurala göre, temsili formlar kendilerinde objektifleşen düşünceye göre anlaşılmalıdır, yani metnin anlamı ona sorulan sorularla verilen anlamı değildir, bizzat metnin orijinal anlamıdır. Anlam metinden çıkarılmış olmalıdır ve dışarıdan dikte edilmemiş olmalıdır.  Betti, bu kuralla, yazarın düşüncesinin(niyetinin) yorumun ölçüsü olması gerektiğini belirtir. 2) Hermeneutik  uygulamanın bütünlüğü ya da tutarlılığı kuralıdır. Bu kurala göre parçaların birbirini karşılıklı olarak aydınlattığı yerde obje bir bütün olarak yorumlanmalıdır. O, bu kuralla, bütünün parçalardan hareketle, ve parçaların da bütüne bağlanması yoluyla hermeneutik döngüyü de aşmaya girişir. 3) Bu kural, yorumun aktüalitesi kuralıdır. Bu kurala göre, yorumcu, yaratmanın genetik sürecini bizzat kendi içinde, varış noktasından hareketle oluşturmak zorundadır. 4) Yorum, yorumlama fiiline uygun olmalıdır. Bu kural anlamanın tamlığı ya da hermeneutik uygunluk ve doğuştanlık  kuralıdır. Betti’nin ilk iki kuralı yorumun nesnelliği noktasında ölçüt olarak kabul edilebilecek nitelikteki kurallar olmakla beraber son iki kural net olmamalarının yanında yorum nesnelliği bağlamında da tartışılabilecek kurallardır. 

Betti’yle çağdaş olan Heidegger, hermeneutiği çok farklı bir mecraya taşıyarak anlamın ve yorumun  Dasein’ın ontolojik bir boyutu olduğunu belirtir. Heidegger’e göre anlamak Dasein’ın çevresindeki varlıkları anlamlandırarak kendi varoluşunu anlamlandırma şeklidir. Bu yönüyle Heidegger, hermeneutiği bir anlama metodu olmaktan çıkararak  ontolojik hermeneutik olarak kabul edilen hermeneutiği geliştirmiştir.

            Kendisini Heidegger’in bir takipçisi olarak konumlandıran Hans Geoorge Gadamer(1900-2002), anlamayı Heideggerian bir biçimde, insanın hep içerisinde yaşadığı varoluşsal bir eylem olarak tanımlar. Gadamer’e göre modern bilimin en büyük anlam sorunu hakikate yöntemle ulaşmaya çaba göstermesinden kaynaklanan sorundur. Dilthey’in kullandığı anlamda “anlama” Gadamer’e göre bir yöntem değildir, bir varlık biçimidir.

            Gadamer, bilimin bir yöntem olduğunu oysa hermeneutiğin kesintisiz dinlemeye dayalı bir diyalog olduğunu ileri sürerek, hakikate de ancak hermeneutik çabayla varılabileceğini belirtir. Ona göre insanların veya metinlerin doğru anlaşılması sorunu öncelikle bir yöntem sorunu değildir. O, daima bir anlamın ufkuna batmış durumda olduğumuzdan, tüm amaçlarımızın, anlamlandırmalarımızın  önyargılar ve peşin hükümler taşıyacağından can alıcı noktanın meşru ve meşru olmayan önyargıların nasıl ayırt edileceği  tespitini yapar. Gadamer bunun için, önyargılarımızı paranteze alarak bir diyalog sürecine girmemizi  önyargılarımızı ıslah ederek doğru bilgiye ulaşmamızı önerir. Doğru anlamayı gerçekleştirmek ancak  açık bir soruşturmayla olanaklıdır, bu ise kişinin önyargılara sahip olduğunu bilmesi demektir.

            Gadamer’e  göre öyleyse doğru yorum veya doğru anlama  kişinin önyargılarını tam bilincinde olmasıdır, bu, diyalog sürecinde  önyargıların aşılarak aydınlatıcı bir ufuklar kaynaştırmasının oluşması demektir, yoksa önyargıların ortadan kaldırılması manasında değildir, ki bu zaten ona göre mümkün de olamaz, böyle bir çaba içinde olmak önyargıların üstünün örtülmesi manasına gelir.

            Gadamer’in  fikirlerinden hareket edilecek olursa, aşırı yorum, yorumlayıcının  veya okuyucunun kendi önyargılarının farkında olmaması veya önyargıları olmadığını belirtmesi veyahut önyargılarının doğruluğuna diyalog sürecine girilmeden kara verilmesi neticesinde gerçekleştirilen anlama ve yorumlamadır. Aşırı yorum, bu yönüyle Gadamer’de  yorumlama neticesinde oluşan bir sorun olmaktan öte yorumlama  başlangıcında varolan bir sorun niteliğindedir, çünkü okuyucu veya anlamlandıran   kendi önyargılarını kabul etmediği sürece kendi önyargılarıyla mesajı anlamlandıracak, metni veya anlaşılacak öğeyi kendi önyargılarına göre algılayacaktır, böylelikle anlam, metnin vermek istediği anlamın dışına taşırılacaktır.

            Aşırı yorum sorunun merkezine oturtulabilecek, aşırı yorumcu olarak konumlandırılabilecek kişi şüphesiz Jacques Derrida’dır. Derrida, klasik yorum ve anlam teorilerinin tümünü aşarak yeni bir okuma-anlama-yorumlama-yapılandırma teorisi ortaya atar (Deconstruction). O, bir metnin yazarın kaleminden çıktığı andan itibaren yazardan ziyade okuyucunun malı olduğunu, dolayısıyla metnin anlamının da okuyucunun vereceği anlam olduğunu belirtir.  Ona göre bir edebi metne ilişkin bir yorumun niteliği, “doğru” ya da “yanlış”  olması temelinde yargılanamaz. Asıl önemli olan yorumun ortaya konuşundaki teknik ustalık yada ya da sözel açıdan parlak görülebilecek başka yorumlar yaratabilmesidir. Derrida metnin anlaşılmasını veya masajının anlaşılmasını problem edinmez onun için önemli olan metnin yeni anlamlar yüklenerek okunabilmesidir, her okuma  parlaklığıyla ya da ustalığıyla değerlendirilmelidir.

            Derrida, deconstruction adını verdiği yöntemle bir metnin nasıl yapıbozuma uğratılarak ne denli farklılıklarla anlaşılabileceğini, yorumlanabileceğini gösterir.  O, bir metinde çok vurgulanmayan, metnin genel kurgusu içinde kendisine marjinal bir yer biçilmiş olan kavramları, yorumcuların genelde gözardı ettiği metaforları  ve retorik öğeleri o  metin hakkındaki daha geçerli analizin yapılabilmesi için odağa yerleştirir. Derrida, bununla metnin verili  kuruluşundan başka türlü kurulabileceğini gösterdiği gibi metnin merkezine yeni kavramlar yerleştirerek metnin yeni baştan nasıl kurulabileceğini de gösterir. O, bunu yaparken, metni okumayı olanaklı kılmayı amaçlayan yorumcuların tersine onu okumayı olanaksız kılmak istediğini belirtir.

            Metni yapıbozuma uğratırken Derrida, bir yandan da metnin, metnin yazarından daha iyi nasıl anlaşılabileceğini de gösterir,  öncelikle metin merkezini oluşturan kavramsal çatı tespit edildiği gibi metnin nasıl daha başka kurulabileceği de gösterilmiş oluyor. 

            Derrida’nın metnin anlamını bu denli oynak bir zemine oturtmasının sebebi onun anlam anlayışıdır. Ona göre anlam doğrudan göstergede bulunmaz, bir göstergenin anlamı, o göstergenin ne olmadığına bağlı olduğuna göre anlamı da bir bakıma her zaman kendi içinde taşımaz. Anlam, bütün bir gösterenler zincirine dağıtılmış veya yayılmıştır. Kolayca belirlenemediği gibi  hiçbir zaman tümüyle sadece bir göstergede de  bulunmaz.

            Anlamın sabit olmayışının bir diğer sebebi de dilin zaman ilişkin bir süreç olmasıdır. Bir cümleyi okuduğumuzda  cümlenin anlamı her zaman kesin değildir, askıya alınır, ertelenir veya daha sonra kavranır: bir gösteren bizi her zaman bir başka gösterene  gönderir, ilk anlamlar sonraki anlamlar tarafından dönüştürülür ve cümle bitse bile  dil süreci bitmez. Bir cümlenin anlamını  sadece sözcükleri üst üste yığarak kavrayamayız: sözcüklerin görece tutarlı bir anlam oluşturabilmeleri için her birini öncekilerin izlerini taşıması gerekir. Anlam zincirindeki her gösterge karmaşık bir doku oluşturmak için bütün diğerleriyle değerlendirilir veya izlenir ve bu anlamda da hiçbir gösterge bütünüyle katışıksız veya tamamıyla anlamlı değildir. Bunun yanında her göstergede  bilinç dışı da olsa kendisini oluşturmak için dışladığı diğer sözcüklerin izleri de görülebilir.

            Derrida’nın bir metnin anlaşılmasına ilişkin getirdiği bu öneriler ve onun metin anlamına ilişkin bu fikirleri kolayca aşırı yorum olarak nitelendirilebilir: çünkü Derrida, metnin anlaşılmasında yazarın niyetlerinin değil okuyucun niyetlerinin önemli olduğu ifade eder. O, metni  bağımsız bir anlam bütünlüğü olarak görmemizi ve anlamının da sadece metnin kendisinde var olan anlam olduğunu dile getirir. Bu ise sonsuz yorumlamaya müsait olan her metnin istenildiği şekilde anlaşılabileceği, istenildiği şekilde yorumlanabileceği manasına gelir. Oysa yazar ve okuyucun birbiriyle etkileşim içinde olduğu, yazar, okur veya metinden herhangi birinin merkeze oturmadığı ya da bütünüyle merkeze konumlanmadığı okuyucunun okurken yazarın niyetlerini de göz ardı  etmeksizin gerçekleştirdiği anlama edimidir yorumlama.   Derrida, bütünüyle bundan kopuk bir anlama ve yorumlama anlayışı  önerirken aşırı yorumun kapılarını sonuna kadar açar. 

            1990’da düzenlenen Tanner konferansına davet edilen Umberto Eco (1932–),  başlık olarak Yorum ve Aşırı yorumu önermiş, diğer katılımcılarla birlikte bu konuyu değerlendirmişlerdir.

            Umberto Eco, bir metnin veya mesajın anlaşılması için her zaman yoruma gereksinim duyacağımızı  ve bunun uzun bir sürekliliğe sahip olduğunu ancak bunun sonsuza kadar ilerleyecek bir süreçte olamayacağını belirtir. İster uhrevi olsun ister semavi olsun her nesne bir gizi barındırır. Her ne zaman bir giz keşfedilirse, bu giz bir başka gizi işaret edecek ve bu eşzamanlı bir hareket içinde nihai gize doğru ilerleyecektir. Gene de nihai giz yoktur.  Yorumlamanın durması gereken ya da öteye gitmesi halinde aşırı yorum olarak adlandırılacağı bir nokta kesinlikle vardır.

            Eco, yorumun potansiyel olarak sınırsız olmasının, yorumun bir amacının bulunmadığı ve kendi başına buyruk akıp gittiği anlamına gelemeyeceğini belirterek, bir metnin potansiyel olarak  sonunun olmadığını söylemenin her yorum ediminin mutlu sonla biteceği anlamına da gelemeyeceğini ifade eder. Eco’ya göre metnin sonsuz yoruma açık olması onun ihmal edilişini meşru kılamaz,  her ne kadar belirlenmiş bir yorum ve aşırı yorum sınırı bulunmasa bile kötü yorumun tespit edilebileceğini söylemek mümkündür.  O, bunun için çoğunlukla kullanılan “yazarın niyeti”, “okurun niyeti” kavramlarının yanına “yapıtın niyeti” kavramını koyar.

            Bazı çağdaş eleştiri kuramları, bir metnin güvenilir yegâne okumasının yanlış okuma olduğunu, bir metnin yegâne varoluşunun, ortaya çıkardığı tepkiler zincirince belirlendiğini ifade ediyor olsalar bile bu doğru değildir, kaldı ki, doğru olsa bile yazarın kullandığı sözcükler, okurun sessizce ya da gürültüyle görmezlikten gelemeyeceği, oldukça şaşırtıcı bir maddi kanıtlar kümesi oluşturur, dolayısıyla okur bunu görmezlikten gelemez.

            Eco bir metnin çeşitli şekillerde yorumlanabileceğini hatta yorumlanması gerektiğini belirtir, fakat  metnin her manaya gelebileceğini söylemenin ise mümkün olamayacağını ifade eder,  bir yerlerde yorumu sınırlayan ölçütlerin olduğunu ve bunun da metnin kendisi olması gerektiğini dile getiren Eco’ya göre metnin her şeyi ifade ediyor olabileceği bir biçimde yorumlamak aşırı yorum-kötü yorumdur. Okuyucu bir iletiyi çeşitli şekillerde yorumlayabilir fakat, iletinin her şey anlamına gelebileceği biçimde yorumlamak  hakkına sahip değildir. İleti birçok şey anlamına gelebilir, ancak öyle anlamlar vardır ki bunları önermek saçma olur.

            Eco’ya göre  bir metnin yegâne güvenilir okumasının yanlış okuma olduğunu belirten yorum anlayışı kadar  “metni ne yapıp edip kendi amacına hizmet eder şekle sokan”  Richard Rorty’nin savunduğu pragmatist yorum anlayışı da   bir tür aşırı yorumdur. Zira Rorty’e göre yapacağımız tek şey, metinleri kendi amaçlarımız için kullanmakla yetinmektir, hatta ona göre bir metinle yapabileceğimiz tek şey zaten budur.

            Eco ve Rorty ile birlikte aynı konferansa katılan yapıbozumcu  Jonathan Culler ise aşırı yorumun savunmasını yapar. Culler, Eco’nun aşırı yorum olarak adlandırdığı okuma ediminin aşırı yorum olamayacağını hatta eksik yorumlama olduğunu savunur, ona göre bir çok entelektüel etkinlik gibi yorum da ancak en uç noktaya vardırıldığında ilginç olur, yorumun, ne metinle, ne de yazarın niyetiyle bir konsensüse ulaşması gerekli değildir.

            Bir metnin  daha iyi anlaşılması için, vermek istediği mesajın daha net olarak anlamlandırılması için, her zaman yorumlamaya gereksinim olduğu düşüncesiyle oluşmuş olan hermeneutik gelenek içinde yorumun nerede başlayıp nerede duracağı hususu her zaman belirsiz kalan bir konudur, bu nedenle yorumun hangi noktada nesnel-bilimsel, hangi nokta da kişisel ve çarpık olduğu belirlenebilmiş değildir. Fakat bazı yorumlamaların meşru olmayan boyutlara vardırıldığı da her zaman göze çarpan bir olgudur. Aşırı yoruma meşruluk zemini kazandıran düşünürlerin başında Nietzsche gelir, onun perspektivizm anlayışı, farklı hakikatlerin olduğu fikri ve bu hakikatlerin kişiden kişiye değişebileceği düşüncesi hakikatin belirsizliğine yol açar bu bir metnin anlaşılmasında metnin hakikatinin de belirlenmiş bir hakikat olamayacağı şeklinde yorumlanmıştır (Derrida), bu düşünce, yorumun sınırları olamayacağı fikrine zemin hazırlar.

            Aşırı yorum, kısaca özetlemek gerekirse, metinlerin anlamlandırılışının yazarın ve metnin ifade etmek istediklerinden öteye taşınarak metnin anlamsal açıdan kötüye kullanılarak sınırlarının ihlal edilmesidir. Her ne kadar metinler, yorumlanmalarına ilişkin bir sınır koyamamış olsalar bile, U. Eco’nun Horatius’dan aktardığı etik ilke yorumlamada da  bir ölçüt olabilir: “Her şeyde öyle bir sınır vardır ki, bir şey o sınırın bu yanında ve hemen öbür yanında doğru olmaz.”  Bknz: anlam, anlama, hermeneutik, hremeneutik döngü, Dilthey, Derrida, Gadamer, Betti, postyapısalcılık, dekonstriksiyon,      

BİBLİOĞRAFYA:

1)E.Göka, A. Topçuoğlu, Y. Aktay, Önce Söz Vardı, Vadi yay. Ank. 1996

2)U. Eco, Yorum ve Aşırı Yorum, çev. K. Atakay, Can yay. İst. 1997

3)D. West, Kıta Avrupası Felsefesine Giriş, çev. A. Cevizci, Paradigma yay. İst.1998

4)H. Arslan, Hermeneutik ve Hümaniter Disiplinler ( der.ve  çev.), Paradigma yay. İst. 2002

5)D. Özlem, Metinlerle Hermeneutik 1, prospero yay. İzmir,1994

6)Z. Özcan, Din Bilim Yazıları ( der. ve çev. ), Alfa yay. İst. 2001

7)Q. Skinner, Çağdaş Temel Kuramlar, çev. A. Demirhan, Vadi yay. Ank. 1996

Yayınlandığı Yer: Felsefe Ansiklopedisi, 1. Cilt, 2003.

Sebelum lebih jauh menginterpretasikan ayat-ayat al-Qur’an dengan menggunakan berbagai metode yang ditawarkan semiotik dan hermeneutik, kiranya penulis ingin membedakan lebih dahulu antara keduanya agar nantinya lebih tidak membingungkan bagi interpreter selanjutnya saat membaca pendapat penulis ini. Perbedaan yang dianggap penulis di sini adalah bila semiotik lebih menyatakan pada makna lafadz atau kata saja pada suatu ayat. Sedangkan hermeneutik lebih ke makna keseluruhan yang muncul dari susunan kata atau kalimat baik pada suatu ayat atau beberapa ayat.

Dari beberapa tokoh semiotik, kiranya memang Roland Barthes-lah yang terlihat lengkap dalam mengungkapkan apa yang terpancar dari proses pemikiriran tentang suatu petanda dibanding tokoh-tokoh lainnya seperti Saussure yang terkesan hanya memberikan metode dengan menggambarkan tentang keterkaitan antara tiga unsur dalam proses pemikiran dan Pierce yang justru menggambarkan tentang keterkaitan hasil suatu interpretasi dengan interpreter selanjutnya dan iluminasi-iluminasi seterusnya. Oleh karena itulah penulis di sini berusaha ingin mencontohkan lebih dalam tentang teori yang dikembangkan oleh Roland Barthes tersebut.

1. Denotasi

Dari beberapa pemikirannya yang pertama adalah ia mengungkapkan bahwa suatu kata menunjukkan adanya satu artian kata sebagai maksudnya. Hal ini disebut dengan makna denotasi. Menurut hemat penulis kalau dalam al-Qur’an pengambilan makna seperti ini lebih cocok bila digunakan pada kalimat isim atau kata benda, lebih-lebih pada cerita-cerita masa lalu baik yang telah terbukti maupun belum sebagai penggambaran atau tamsil bagi pembacanya. Suatu contoh dari makna ini tergambar pada lafadz الفيل dari surat al-Fiel: 1,

الم تر كيف فعل ربّك باصحاب الفيل (1)

Lafadz al-fil pada ayat di atas memang menunjukkan arti yang sebenarnya, yaitu gajah yang mana ayat tersebut menceritakan pasukan gajah saat-saat penyerbuannya ke kota makkah. Selain itu ada contoh lainnya yaitu lafadz السّماوات dan الارض  pada surat Ibrahim: 19,

الم تر انَّ الله خلق السّماوات والارضَ . ان يشأ يذهبكم و يأت بخلق جديد (19)

“Tidakkah kamu lihat bagaimana Allah telah menciptakan langit dan bumi, apabila Ia berkehendak, Ia menghilangkan kalian dan mendatangkan nya dengan makhluk (ciptaan) baru”.

Lafadz السّماوات  dan الارض pada ayat diatas berarti langit dan bumi sebagai bentuk perumpamaan bagi manusia ataupun pembacanya.

1. Konotasi

Yang dimaksud dengan ungkapan ini adalah suatu lafadz tertentu mempunyai beberapa artian kata. Pada penafsiran ini konten makna lebih luas dari pada ekspresi atau penandanya, seperti penafsiran pada lafadz   عمي  yang terdiri dari tiga huruf pokok  ع- م – ي  .

Adakalanya lafadz tersebut berarti tidak bisa melihat karena gelapnya hari dan tidak adanya pelita. Hal tersebut digambarkan pada surat al-Baqarah: 18,

صمٌّ بكمٌ عميٌ فهم لا يرجعون (18)

“Tuli (tak bisa mendengar), bisu (tak berkata), buta (tak bisa melihat)”

Adakalanya juga menunjukkan arti orang yang buta hatinya meskipun tidak buta matanya, seperti terdapat pada surat Yunus: 43,

ومنهم من ينظر اليك. افأنت تهدى العميَ ولوْ كانوا لايبصرون (43)

“sebagian dari mereka merupakan orang yang memperhatikanmu, apakah engkau mampu memberikan petunjuk meskipun mereka tidak memperhatikanmu”.

Ada juga yang menunjukkan bahwa lafadz tersebut merupakan panggilan untuk orang tersesat yang tidak mengakui bahwa al-qur’an itu suatu yang haq, seperti pada surat Ra’d: 19

افمن يعلمُ انّما انزل اليك مِن ربّك الحقّ كمن هو اعمىَ. انّما يتذكّرُ اولوا الالبابِ (19)

Adakalanya menunjukkan arti orang yang buta matanya, seperti terdapat pada surat al-An’am: 50,

ان اتبع الاّ ما يوحىَ اليّ. قل هل يستوى الاعمىَ والبصير. افلا تتفكّرون (50)

dan juga ‘Abasa: 2,

ان جأه الاعمىَ (2)

1. Metabahasa

Suatu kata selain bermakna konotasi terkadang juga memberikan ekspresi yang lebih luas dari pada kontennya, yang disebut dengan meta bahasa. Suatu contohnya terdapat dalam surat al-Nisa’: 87,

ومَن اصدق مِن الله حديثاً (87)

Yang dimaksud lafadz حديثاً di atas adalah berita atau perkataan yang mana hal tersebut bisa juga menggunakan lafadz lainnya yaitu  قيلاً , yang terdapat pada al-Nisa’: 122,

ومَن اصدقُ مِن الله قيلاً (122)

Contoh dari meta bahasa selanjutnya yaitu lafadz سبيلا yang sama maksudnya dengan طريقا, contoh ini terdapat dalam surat al-Nisa’,

…….ليغفر لهم ولاليهديهم سبيلاً (137)نسا

…… ليغفر لهم ولاليهديهم طريقا (168)

]]> http://lerncomputer.wordpress.com/2009/05/21/wissenschaftstheorie-basics/ Thu, 21 May 2009 12:28:04 +0000 ponyQ http://lerncomputer.wordpress.com/2009/05/21/wissenschaftstheorie-basics/

Download/PDF:  wissenschaftstheorienbasics

Erklären konnte er sich nie so recht, woher diese Freude an explanatorischen Texten kam. Aber etwas an dem Tonfall, das SherlockHolmesartige der Methode, das Moment der Verblüffung – nach seinem Dafürhalten glich kaum etwas dem Effekt von transluzider Trance, den ein gutgeschriebener theoretischer Text hervorrufen konnte. Es war ein Vorgeschmack von etwas Großem, das es gar nicht gab – oder das es doch so selten gab, dass man ruhig von Inexistenz sprechen konnte! Überrumpelung spielte eine Rolle, und in gewissem Sinne ähnelte die Wirkung derjenigen eine Films, den man im Kino sah. Man glaubte einfach alles, was einem vorgesetzt wurde, so haarsträubend es, bei Lichte betrachtet, auch sein mochte – man sah sich der Willkür des Interpreten ausgeliefert, der mit magierhafter Geschicklichkeit sein instrumentelles Besteck arbeiten ließ und einem das Gehirn in feinen Schichten abtrug, um ganz unten, im Kern, zum Vorschein zu bringen, was man doch für ein Kunstwerk gehalten hatte, das weit von einem entfernt in irgendeiner medialen Verfassung – als Bild, Text, Theaterabend – vorlag. Aber nein, wie uns ein Zauberer bei einem Betriebsfest unter dem Gelächter der Kollegen einen roten Ball aus der Nase zieht, so legte der Hermeneutiker als Basis unseres Denkens, Fühlens und Glaubens, als Essenz unserer wahren, wenn auch verborgenen Persönlichkeit ein feingewirktes Kunstwerk frei! Und einem selbst fiel zu dieser Mentalchirurgie nicht mehr ein, als selig dazu zu lächeln und ab und an zu nicken und zu murmeln: “Natürlich, ja, wie dumm von mir … da hätte ich doch selbst drauf kommen können!”

Det er en evig sandhed i humaniora at du ikke kan læse den samme bog to gange. Det vil altid være en ny oplevelse – bogen forbliver den samme, men du forandrer dig. Bogen forandrer dig, det er en del af den hermeneutiske cirkel.

På samme måde synes jeg at mine gamle jumbobøger er lidt anderledes. Som oftest lidt mere kedelige, men også få gange mere forvirrende. Det tyder på, at min logik har ændret sig siden sidste gennemlæsning.

Eksempel

Her refererer jeg til jumbobogen ”De glade 80’ere”, side 166, fra historien ”Guldanden”. Onkel Joakim er trist over aldrig at have vundet en ’Guldand’, hvilket vist svarer til en Oscar for bedste dokumentar. Men Hexia, forklædt som ravn (tror jeg i hvert fald, men nu skal jeg passe på med fuglene), overhører Joakims planer:

Lad os lige for en kort stund dvæle ved omstændeligheden i Hexias plan; hun vil tage en uddannelse som filmfotograf, forklæde sig som samme, rejse med Joakim til Tapagonien, finde kæmpehornbæltedyret (i tilfælde af det overhovedet eksisterer), optage det på en ’guldand’-værdig måde, for så, når Joakim står på vinderpodiet, ”vil alle tro, at han er besvimet af glæde, når jeg smider en puff-bombe og snupper hans lykkemønt!”

Lige i tilfælde af, at Hexia hører til mine (ellers over gennemsnitligt begavede) læsere: Du er et fjols Hexia. Der er måske en grund til at du aldrig får den lykkemønt. Og de absurd mange usikkerhedsmomenter i din ”plan” er ikke engang det mest latterlige – Hvad sker der med den slutning? Alt den snilde for at smide en puff-bombe (hvad det så end er)? Hvis du virkelig ville have lykkemønten, og blive rig (hvilket heller ikke hænger sammen), så vent til Joakim er alene, giv ham et nakkeskud, og smut med mønten på din kost. Nej – Hvis du virkelig vil være rig, hvad så med at investere dit enorme engagement, tusinde talenter og skarpe sind på noget andet indbringende. Det er krisetider, der er behov for arbejde! Find på noget…

Eine schwierige Frage!

“Ist ein rebellisches Kind im Haus?” – so frug, im kryptischen Zusammenhang mit einem Bild von der Arbeit im Weinberg, dereinst ein Titelblatt des “Wachturms“, der bekannten Erweckungszeitung der “Zeugen Jehovas”. Diese Frage ist schwer zu beantworten. Nach meiner persönlichen Erfahrung sind rebellische Kinder selten “im Haus”, weil, sie sind meistens “feiern”, “übernachten bei einer Freundin”, “lernen zusammen für die Klausur”, das heißt also, sie gucken zusammen “Germany’s next Top-Moppel”, haben Sex und/oder nehmen div. Drogen, “machen” also “Party”. Genaugenommen: “In da houze” sind rebellische Kinder eigentlich nur, wenn sie Geld brauchen, oder um den Kühlschrank zu plündern. – Aber wenn nun doch mal? Was mach ich mit dem rebellischen Kind, wenn ichs daheim ausnahmsweise vorfinde? Was empfiehlt der “Wachturm”? Soll ichs vielleicht mal präventiv züchtigen? Also aus Fürsorge gut und derbe durchhauen? Vorbeugend eine schallern? Wegen Rebellentum, Unbotmäßigkeit und unbefugter Widerwortigkeit? Ach, ich weiß nicht…

Ich war auch mal ein rebellisches Kind. Ja, hätte der Herr Vater für mich ebenfalls körbeweise Weintrauben gepflückt, wär es noch angegangen, aber die stattdessen angebotenen Ohrfeigen verschmähte ich regelmäßig und verließ das Haus, während mein Erzeuger mir etwas Unflätiges oder Erzieherisches hinterherbrüllte. Ich hielt ihn damals, ehrlich gesagt, für ein ziemliches Würstchen. Es ist das Vorrecht der rebellischen Jugend, aus dem Überschwang mangelnder Lebenserfahrung arrogante Urteile zu fällen. Heute weiß ich, daß Würstchenhaftigkeit ein Zustand ist, in den ein Mann der heutigen Zeit schneller hineinrutschen kann, als er glaubt. Besser, man akzeptiert eine gewisse Grundlächerlichkeit des gemeinen Gockels, dann ist man später nicht so beschämt. Und ehe sich die Damenwelt jetzt etwas einbildet: Der Weg von der Rosenknospe und Märchenfee zur Schnepfe, Schnalle oder Zicke ist ebenfalls abschüssig und schlüpfrig!

Eine ganz andere Frage, die mich interessiert, weil ich heut schon wieder zum Quengel-Trainer und Denksportwart Reinhard Haneld muß, ins Seminar für Bildästhetik und Hermeneutik, ist ebenfalls von den “Zeugen Jehovas” aufgeworfen worden:

“Ist es richtig, Bilder zur Anbetung zu verwenden?” – so fragt hier bang eine Großmutter, Trümmerfrau oder Mutter Oberin, die, während ihre in einem höchstwahrscheinlich harten, arbeitsreichen Leben abgearbeiteten, knotigen Gichthände einen Rosenkranz befingern, das miniaturisierte Bildnis eines halbnackten jungen Mannes, den man gerade totgemartert hat, weniger betrachtet als argwöhnisch beäugt oder aber, besser, ahnungsvoll seherisch durch ihn hindurch visioniert. Tja, darf man? Die einen sagen so, die anderen so. Ikonoklasten die einen, Ikonodulen die anderen. (Wenn Ihr nicht wißt, was das ist, schlagts halt bei Wikipedia nach!) Die Lösung liegt in einem entschlossenen Es-kommt-darauf-an! Worauf? Nun, was auf dem Bild zu sehen ist. Bei Jesus wird in der Regel ein Auge zugedrückt. Einen gekreuzigten Frosch anzubeten, oder, wie kürzlich in der taz abgebildert, Bayern-Trainer Klinsmann am Kreuz, das ist schon problematischer.

Regelrechter Moralalarm schrillt jedoch, wenn, wie im folgenden zu sehen, eine junge Dame, möglicherweise ein halbes rebellisches Kind, sein Spiegelbild anbetet. Hier hat Satanas das Schminktischchen reich gedeckt! 

Fräulein Kesse Lippe auf dem Weg zur Hölle

Wie man sieht, hat das Fräulein sich eine frivole Schleife ins Haar gemacht und zieht gerade seinen “Schmollmund” mit Lippenstift nach!  Fräulein Kesse Lippe wird daher leider in der Gosse landen! Da nützt dem Backfisch auf dem Weg zum Gefallenen  Mädchen auch nicht das weiße, gestärkte Krägelchen oder der strenge Pferdeschwanz. Tut mir leid! Dieses Girl ist verdammt! Es hat schon vom süßen Gift der Sünde (Parfüm!) genascht! Später wird es mit Adam ausgehen, und bei der Rückkehr vom Kino gibt es Knutschen mit Zungenkuß, und “sie” wird fragen: “Kommst du noch auf einen Apfel mit ‘rauf?” Kehrt bloß um, im Fallen begriffene Mädchen! Meidet den verderbten Schminktisch, verabscheut den Spiegel und den kristalllüsternen Flakon! Es weilt kein Segen drauf!

Segen hingegen bekommt überreich, wer auf Jehova vertraut. Sollte ich je Lust haben, nackt, nur in einen Fransenvorhang gewickelt, in einen vergitterten Keller zu springen, in dem sich drei halbverhungerte männliche Löwen sowie eine wohl kaum weniger gesättigte weibliche Löwin befinden, so werde ich umgehend Jehova anrufen und bitten: “Hol mich hier ‘raus!”

Irgendein Bruder Ephraim oder Hesekiel im Dschungelcamp

Eine sehr kurze Lektüre zu Kafka und zugleich ein Kommentar zu den Kommentaren des Kafka-Beitrages vom 15.3.2009

@ schlieper
Die Lesart, daß Kafka Momente des (ideologischen) Totalitarismus vorweggenommen hat, ist vollkommen richtig. Und auch im „Schloß“ lassen sich solche Aspekte ausmachen. (Wenngleich Kafka die Dimensionen des stalinistischen und faschistischen Terrors – insbesondere die deutsche Variante eines absolut eliminatorischen Antisemitismus – nicht absehen konnte, weil er diese Epoche nicht mehr erlebt hat. Insofern ist es natürlich auch ein Moment der Deutung ex post facto.)

Es kommt in solchen Vorgängen auch die Figur des homo sacer (im Sinne Agambens) zum Vorschein. Dies wäre genauer zu untersuchen: Kafkas „Prozeß“ einmal zu justieren innerhalb einer Lektüre von Agamben und Carl Schmitt.

Dies gerade macht die Faszination am Text Kafkas aus: Daß er für eine vielschichtige, vielstimmige Deutung offen ist. Die komplexe Verschränkung von soziologischen, psychologischen und innerpsychischen Momenten, aber auch Reste des Theologisch-Metaphysischen machen die Deutung Kafkas schwierig.

Das kann man bis zu jenem anderen Prozeß hin treiben, den Kafka in Berlin 1914 im Askanischen Hof über sich ergehen lassen mußte und der ihn wohl schwer getroffen haben muß. [Empfohlen sei hier der Essay von Elias Canetti „Der andere Prozeß“. Er ist interpretatorisch nicht bahnbrechend und reicht natürlich nicht an die Deutungen Adornos, Benjamins, Deleuzes/Guattaris, Politzers und Sokels heran (ja, ja , ein wenig namedroping, doch möchte ich diese Texte wirklich eindringlich empfehlen; sie sind hilfreich), aber Canetti gibt dennoch eine interessante Lesart bezüglich der „Briefe an Felice“.]

Es sind also viele Ansätze der Deutung möglich. Dennoch wirkt der Text Kafkas dabei nicht beliebig, sondern er ist von äußerster Stringenz.

@Hartmut
Nein, beim Faktischen zu verweilen, ist so falsch nicht. Es ist ja ein (teils gestischer) Realismus in der Kafkaschen Szenerie und der Sprache. „Die Autorität Kafkas ist die von Texten. Nur die Treue zum Buchstaben, nicht das orientierte Verständnis wird einmal helfen.“ (Adorno, Aufzeichnungen zu Kafka, in: Prismen, S. 305 f.)

Es ist das von Adorno genannte „Prinzip der Wörtlichkeit“, welches einem den Text vielleicht nicht näher bringt, aber doch ein wenig Beleuchtung in die Szenerie bringen kann. Kafka selbst betreibt dieses Prinzip ja in der Deutung der Gesetzeslegende („Vor dem Gesetz“) durch den Gefängnis-Kaplan. Und es ist immer wieder dieser Einbruch des Realen: Was diese Büroschilderung im Domkapitel (und nicht nur dort) betrifft, die Furcht Josef Ks. vor dem Direktor-Stellvertreter, das ist beklemmend real, das ist – wortwörtlich – genau so wie es dargestellt wird, ohne daß man weiteren Hintersinn hineinpressen müßte, (obwohl man ihn natürlich hineinpressen kann). Fast bin ich geneigt, hier einmal mit Annette Pehnts Buch „Mobbing“ gegenzulesen.

Und während Josef K. in der Bank im Wörterbuch die Sprache Italienisch lernt, entgleitet ihm die Sprache des Alltags.

Leicht kann aber das Domkapitel zu einer theologischen(-metaphysischen) Deutung verführen; insbesondere vermittels der Kirchenszenerie. Es ist dieses Kapitel zwar einerseits hilfreich, dann aber auch wieder nicht, weil es einen auf die falsche Spur lockt. Die Szenerie hat etwas von einem (expressionistischen) Krimi. Und deshalb ist Dein Hinweis, daß da jemand fertiggemacht werden soll (als ein Aspekt von vielen) eben nicht falsch (man denke nur an die Methodik in den Filmen „Gaslicht“ „Mitternachtsspitzen“oder „Bei Anruf Mord“.)

Es ist der Prozeß aber ein Krimi, welcher in seinem Ereignishorizont auch das Totalitäre in sich befaßt, wie schlieper auch geschrieben hat. „¸Ja´, sagte K., er dachte daran, wie offen er früher immer seinen Namen genannt hatte, seit einiger Zeit war er ihm eine Last, auch kannten jetzt seinen Namen Leute, mit denen er zum erstenmal zusammenkam, wie schön war es, sich zuerst vorzustellen und dann erst gekannt zu werden.“ (S. 179, zitiert nach der Ausgabe „Gesammelte Werke“ von 1983)

Die totalitäre Verfügung über den Eigennamen und über das Subjekt, welches von anderen ausgesagt wird, ohne sich noch selber aussagen zu können; es ist dieses Sich-selbst-aussagen nur noch ex negativo möglich: „¸Ich bin aber nicht schuldig´, sagte K., ¸es ist ein Irrtum. Wie kann denn ein Mensch überhaupt schuldig sein. Wir sind hier doch alle Menschen, einer wie der andere.´¸Das ist richtig´, sagte der Geistliche, ¸aber so pflegen alle Schuldigen zu reden.´“ (S. 180)

Ja, Kafka, eine Angelegenheit, die unendlich viel zu denken (auf)gibt. Es ist eine unglaubliche Prosa (und Kafka ist mit Thomas Mann und Proust zusammen das große Dreigestirn der klassischen Moderne, manche würden noch Joyce mit hinzunehmen, ich finde ihn aber so prickelnd nicht; etwas überschätzt; doch trinken konnte der Mann wenigstens), und die Lektüre des Dom-Kapitels, insbesondere der Gang durch den Dom und der Dialog mit dem Gefängnis-Kaplan um 11 Uhr, eine Stunde vor High Noon, nimmt einem den Atem.

Und es ist dieses absolute Beim-Wort-nehmen und das Insistieren bei den dunklen Stellen (die „wolkigen Stellen“ wie Walter Benjamin sie in seinem Kafka-Aufsatz bezeichnet), was schon Adorno anempfiehlt und worauf auch die große Deutung Sokels Bezug nimmt (bei Fischer erschienen, leider vergriffen, so wie Verlage wie Fischer oder Rowohlt immer mehr Autoren aus der Backlist auslaufen lassen. Auch darüber wäre ein Klage-Essay fällig. Man überlege sich das einmal: ein Schriftsteller wie Upton Sinclair ist vergriffen. Ist früher bei Rowohlt erschienen. Na ja, dafür gibt es jetzt eben Kehlmann, und ab Mai das neue Buch von Judith Hermann bei Fischer, da wird dann unmittelbar eine Lektüre und Besprechung folgen.)

Dieses Beim-Wort-Nehmen Kafkas kann ein Moment des Grauens und zugleich der Faszination dafür auslösen. Man denke nur an den genialen Apparat aus der Strafkolonie und das System der Strafe. Zugleich führt das Domkapitel aber auch die Grenze der hermeneutischen Sinn-Kohärenz und der Sinnbildung überhaupt und damit eben auch die Grenzen der Hermeneutik selbst vor. „¸Richtiges Auffassen einer Sache und Mißverstehen der gleichen Sache schließen einander nicht vollständig aus.´“ (S. 185) So sagt es der Kaplan in seiner Deutung der einleitenden Schrift zum Gesetz. Dies spricht nicht für eine radikale Abkehr von der Hermeneutik. Diese ist absolut Notwendig. Bis zu einer Grenze hin. (Ich will dies hier aber nicht weiter ausführen, weil es sonst sehr hin zu Derrida gehen wird, um zu dekonstruieren und eine Lektüre zu unternehmen.)

Auch vermittels dieses Aufbrechens der Sinnkohärenz kann es ratsam sein, den Text beim Wort zu nehmen als Text, denn „¸Die Schrift ist unveränderlich, und die Meinungen sind oft ein Ausdruck der Verzweiflung darüber.´“