IFOR’s Vrouwen Vrede’s Programma

‘De oorlog is van geslacht veranderd’

‘Zeggen dat je spijt hebt is het begin van gerechtigheid, het begin van gezondmakingsproces. Er verandert dadelijk iets in de atmosfeer als je zegt: Het spijt me, ik wist niet dat het je zoveel pijn deed.’

Maria Hadjipavlou-Trigeorgis, Griekse Cypriote, sprak over haar werk toen ze een brug wilde slaan tussen het verdeelde Cyprus. Zij is samen met vele anderen Turkse en Griekse Cyprioten verzeild geraakt in een programma om als activiste vrede te handhaven in het conflict dat dit eiland verdeeld. ‘We proberen in de workshops eerst te beginnen met empathie te ontwikkelen. Je hebt een recht op jou kant van het verhaal, en ik zal daar niemand over beoordelen. Dat is een geweldige ervaring, al de deelnemers waren erg onder de indruk bij deze workshops,’ zegt Uludag, andere deelnemer van het programma. Op het eiland is er al 16 jaar lang een vaste delegatie van de UN van vredesbemiddelaars. Zij hebben niet kunnen verhinderen dat er hier en daar nog geweld heerst, het gevoel van empathie is erg nodig en helpt daadwerkelijk. 

Een verontschuldiging als eerste stap in een verzoeningsproces werd ook door Vesna Terselic van de Anti-oorlog campagne in Croatie gebruikt. ‘Je excuses echt uitspreken is een vorm van waardigheid, een herwinning en terugschenking van respect,’ zegt zij. ‘Als ik denk aan een term zoals publiekelijke gerechtigheid, is het idee van waardigheid heel belangrijk. Nationalisten leerden ons een waardigheid die niet echt is, niet eerlijk voor iedereen. Het ging over een nationale identiteit, niet over waardigheid. Het woord “vrede” in mijn land is leeg, maar mensen luisteren wel als je spreekt over waardigheid en respect.’

Deze vrouwen hier aan het woord, nemen deel aan het IFOR vredesprogramma voor vrouwen en werden geraadpleegd omdat zij midden in het conflict staan. Het is niet de eerste keer dat IFOR en andere vredesbemiddelingsprogramma’s met vrouwen van de regio praten. Het is de bedoeling om de vredesplannen een andere invalshoek te geven, hen meer vrouwelijke macht te geven om zo de vredesonderhandelingen gelijk waar te complementeren. Ook in Zimbabwe is een vast team van vrouwelijke vredesbemiddelaars aan het werk.  

Vrouwen spelen een multiplurale rol in geweld en/of conflictsituaties. Het zijn slachtoffers op vele fronten: echtgenoten, kinderen, het dagelijkse werk dat op hun schouders valt, opvang van de scherven. Zij zien veel meer dan de mannen, of liever, veel vlugger, de zware gevolgen in een maatschappij van geweld of conflicten. Ook hebben zij meer ervaring bij het verzoenen. Hun rol in hun familie is vaak op verzoening gebaseerd. Zij staan vaak dagelijks tussen twee vuren in het gewone huishouden, en hebben een aangeboren talent om te bemiddelen, zeker in landen waar samenhorigheid voor en van vrouwen levensbelangrijk is. Hun ervaring en hun raad is voor verschillende organisaties die werken voor vrede een complementaire waarde. Ook weten zij, op een andere manier, de samenleving te benaderen.

‘We vechten al 10 jaar voor democratie,’ vertelt een vertegenwoordigster van de Burmese vrouwen Uni. ‘Het beweging is de dood nabij. Nu ik kan meerwerken in dit vredesprogramma, zie ik duidelijk hoe we uit de impasse kunnen geraken.’ Ze sprak voor de organisatie WPP in Azie, tijdens hun vergadering in Indie. De helft van de participanten waren vluchtelingen of werkten in ballingschap, afkomstig van Bangladesh, Bhutan, Burma, Cambodia, Kashmir, Nagaland, Nepal, South Korea, Sri Lanka en Tibet. Een andere vrouw spreekt zich uit over de situatie in Cambodia,’Het is moeilijk om over vrede te spreken in mijn land, alles in mijn land is gelinked aan politiek, en vrede is voor de politiek een bedreiging. Maar wij spreken over vrede in de zin van Buddistische waarden, een taal van vrede waar respect voor iedereen doorklinkt, en dan wordt er wel geluisterd.’ De organisatie WPP biedt aan deze vrouwen de mogelijk om een dialoog te voeren met de “vijandige vrouwen”. Zij brachten reeds vrouwen bij elkaar van Armenie,Azebaijan, Croatie, Cyprus, Israel, Kosovo…Er werden veel vrouwen niet ontvangen omdat zij geen visa kregen om hun land te verlaten, of zelfs in 1 geval, door een levensbedreigende aanval in de luchthaven net voor haar vertrek. Dit wijst op het gevaarlijke karakter waar deze vrouwen zich in nestelen, maar zij doen het met zoveel overgaven, dat ze moeilijk tegen te houden zijn.

‘Het idee is gegroeid uit het plan om vrouwen samen te brengen met gelijke ervaringen, ervaringen van geweld, familiehalveringen, zowel hun ervaring op de werkvloer in hun land, als hun ervaringen als vrouw-zijnde of moeder, zus, tante,’vertelt Diana Francis, de President van dit IFOR initiatief. ‘Uit hun ervaring kunnen zij de professionele vredesbemiddelaars onderwijzen, hen raad geven, hen tot andere inzichten brengen. Het gaat vaak over een detail, maar details kunnen in zwaar geladen conflictsituaties levens redden. Deze vrouwen hebben oog voor detail, het is van levensbelang voor hen en hun familie. Zij strijden vaak niet met dezelfde wapens als mannen,  blijven vaak ongewapend achter, hun observatie en hun overlevingsdrang voor zichzelf en hun familie, leert ons een heleboel over hoe samen te leven en hoe overeen te komen.’

De vergaderingen gaan niet enkel over kleine dingen en details in een getorseerde samenleving, het gaat over zware gerechtelijke zaken, dialoogopbouw, over machtsverdeling en sociale modellen. Belangrijk bij een verzoening is de identiteit van een samenleving, en de ruimte die uit respect voor elkaar kan gecreeerd worden. De verantwoordelijkheid en het schuldgevoel, het uitspreken naar elkaar toe van spijt en respect.

De profesionele vredesbemiddelaars zijn verbaasd over de aanpak van deze vrouwen, uiteenlopend van cultuur, taal en identiteiten. ‘Het is gemakkelijk om met vrouwen te spreken over heel belangrijke dingen omtrent vrede. Ze begrijpen je veel vlugger dan een mannelijke groep uit dezelfde conflictregio. Zij weten dat er solidariteit nodig is,’ zegt Leila Yunosova, Armeense bemiddelaarster van het Ministerie van Defensie.  Deze vergaderingen en programma’s breekt het isolement waar veel vrouwen uit een conflictregio mee kampen. Ook doorbreekt het het gevoel van machteloosheid, verslagenheid dat anders verwerkt wordt bij vrouwen dan bij mannen. ‘Vaak worden vrouwen ook niet gehoord, er wordt niet naar hen geluisterd. We werken soms maanden, dag en nacht aan een confrontatie en onze regeringen vernielen ons werk vaak op 1 dag tijd. Dit werkt verslagenheid nog meer in de hand. Maar we leren hier dat we ons moeten richten op de kleinere overwinningen, soms de kleine twijfels die wij kunnen planten in de bevolking, ons werk moeten we meer toetsen op langere termijn,’ verklaart Yaala Cohen van Israel.

Ook wordt het andere colaterale schade van oorlog of conflicten aangehaald, een colaterale schade die vrouwen thuis ondervinden. ‘Mannen komen vernederd terug thuis, verslagen, getraind in een macho en kogel-cultuur,’ Orla Noloney van Noord-Ierland aan het woord, ‘het duurt een tijd voor zij dat kunnen afleggen, of soms gaat het nooit over, het geweld zet zich dan voort in de huiskamers. Wij zijn vaak ook de schopbal van de frustraties aan het front.’ Ook de opvang van de kinderen en ouderen aan het thuisfront, valt op de schouders van de vrouwelijke bevolking. Dit brengt specifieke problemen met zich mee, problemen die niet dadelijk opgelost zijn als de mannen terug thuis komen. Zij moeten dan terug hun plaats veroveren in de lokale maatschappij, dit verlegt vaak de spanning van het front, naar de thuisbasis. Een vredesakkoord is niet het einde van het werk van vredesbemiddelaars, het grote werk begint dan pas.

Sudan’s Safaa Eligh Adam, vertelt haar oorlogsverhaal tijdens een vergadering van ’Women as Peace Builders’ 

Met deze vrouwen-voor-vrede-programma’s werken zij nauw samen met wat er juist concreet en practisch belangrijk is. Ook is het heel belangrijk voor vrouwen dat ook zij een spreekbuis hebben in- en na een conflict. De oorlog is geen mannelijke zaak, het heeft ook een vrouwelijke kant. Door de oorlog of een conflict een vrouwelijk gezicht te geven, kan er dieper over vrede gesproken worden.  

Dit artikel is gebaseerd op een artikel van  Shelley Anderson, Program Officer for the IFOR Women Peacemakers Program.

Vrede een beroep, deel I