Ég er hálfpartinn að breytast í Erlend hans Arnaldar Indriðasonar með allan sinn bókmennasmekk fyrir hrakningasögum. Nýlega hlýddi ég á þriðju Útkallsbók mína á þessu ári. Dramatískt er þetta og því fyrirtaks afþreying.

Nú var það sjóslysið þegar að Suðurlandið sökk á jólanótt 1986. Þessi bók er enn ein ótrúleg lýsingin á fólki sem bjargast á nánast yfirnáttúrulegan hátt í aðstæðum sem maður gat ekki ímyndað sér að neinn lifði af. Enn eykur það á dramatíkina að heyra kenningar, sem virkar fremur trúverðugar, um það að kafbátaeltingaleikur stórveldanna hafi orðið valdur slyssins og að tíu sinnum meiri dramatík hafi átt sér stað á hafsbotni, beint undir Suðurlandinu, á nákvæmlega sama tíma.

Nörd, eins og ég, er svag fyrir svona löguðu. Það viðurkennist hér með og þarf engum að koma á óvart.

Afar merkileg stúdía Guðmundar sem afbyggir margar þjóðerniskreddur undanfarinna áratuga og stundum alda. Íslenskt þjóðerni, íslensk þjóðerniskennd, sjálfsmynd Íslendinga og margt annað þvíumlíkt er stúdía sem fylla þarf margar bækur til viðbótar af. Svona stúdíur eru þarfar þjóðfélagi sem er of gjarnt á snögga hugsunarlausa afgreiðslu hlutanna í stað djúprar greiningar. (Þar með er þessi yfirborðslega afgreiðslu-færsla auðvitað kaldhæðnisleg, en fjandinn hafi það, þetta er bókablogg – ekki sarpur fyrir háskólaritgerðir.)

Ríkisútvarpið býður hlustendum sínum að hlaða niður lestri Gunnars Gunnarssonar á einu þekktasta verki sínu, Svartfugli. Gunnar er góður upplesari og það er eitthvað notalegt við það þegar að hann býður góðrar nætur í lok hvers lestrar og byrjar svo þann næsta á smá upprifjun.

Sagan sjálf er hins vegar eilítil vonbrigði. Alla vega var ég að vonast eftir að þetta hefði elst betur. Oft er þetta ansi stirt og um sumt langdregið, eins og til dæmis heildarlýsingarnar á vitnaleiðslunum. En margt er samt gott og vonandi fáum við hlustendur fleiri svona dýrgripi úr safni Ríkisútvarpsins inn á hlaðvarpið.

Stundum er sagt á Íslandi að þar gerist fjárakornið aldrei neitt. Það afsannast algjörlega þegar að lesnar eru Útkallsbækur Óttars Sveinssonar sem nú hafa komið út um árabil, yfirleitt ein á ári, og eru farnar að skipta tugum. Í myrkasta skammdegi síðasta vetrar var ég mörg síðkvöld í röð frá mér numinn af spenningi og innlifun inn í þá algjörlega einstæðu lýsingu af Geysisslysinu á Vatnajökli 1950.

Óttari tókst í þeirri bók að varpa upp lifandi myndum af þeim dramatískum atburðum sem þá áttu sér stað og myndu léttilega geta slegið út hvaða billjón dollara stórslysamynd sem er frá Hollívúdd. Nú tók ég til við lýsingar Óttars af öðrum ótrúlegum hamförum, gosinu í Eyjum 1973.

Í þeirri bók (sem kom út um síðustu jól ásamt þeirri hljóðbók sem ég hlýddi á) nær Óttar ekki sama flugi. Fókusinn er ekki nógu skarpur á söguþráð og lýsingu á andrúmslofti. Hann segir sögu of margra í stað þess að einbeita sér að færra fólki og beita aðferðum um hluta fyrir heild í þeim frásögnum. Miklu flugi nær hann þó í sögunni að fjölskyldunni sem tvístrast á hafnarbakkanum við rýmingu eyjarinnar fyrstu gosnóttina og þeim skelfilega efa sem foreldrarnir eru haldnir um örlög barna sinna -hvort þau eru heil á húfi á leið til lands eða fórnarlömd verstu örlaga.

Útkallsbók þessi er þó góð upprifjun og áminning um hversu mikill dugnaður og elja var einkennandi meðal íbúa í Vestmannaeyjum og þeirra sem björguðu því sem bjargað var á gosstöðvunum við lífshættulegar aðstæður. Einnig er aðdáunarverður samhugur allrar þjóðarinnar og falleg og góð þau orð ráðamanna að vandi Eyjamanna sé vandi Íslendinga allra. Auðvitað var það svo.

Það má skrifa á óbærilegan áhuga á Laxness á menntaskólaárum að ég taldi mig nokkuð vel heima í ævi Halldórs Laxness áður en ég tók nú í vor loks múrstein úr bókahillunni sem þar hafði beðið mín þolinmóð í fimm ár tæp. Að vissu leyti sannaði það sig að maður kunni að stikla yfir ævina nokkuð vel en það sem þessi nefndi múrsteinn, ævisaga Halldórs Laxness eftir nafna hans Guðmundsson, gerir er að segja söguna í heild og búa í raun til fyrstu samfelldu söguna um manninn sem kannski var merkasti Íslendingur 20. aldar. Þá sögu var gaman að þræða.

Það er í raun magnað að lesa ævisögur manna sem eru að mótast á fyrstu áratugum síðustu aldar vegna þess að heil þjóð er að mótast með þeim. Munurinn á því Íslandi sem Halldór er að berjast við að nútímavæða á þriðja áratugnum virðist vera heilli þúsöld frá því Íslandi sem hann dó frá í hárri elli árið 1998.

Merkast þykir mér að fara yfir mótunarsögu skáldsins, í raun allt fram að stóru skáldsögunum á fjórða áratugnum og eftir þeim áratug svo sem líka. Umbrotin í sálu skáldsins eru magnþrungin þarna á þriðja áratugnum þar sem hann sveiflast á milli klausturvistar í Mið-Evrópu og tvöfalds lífs með ,,meik”-drauma í maganum vestur í Hollívúdd. Kalíforníutímann má annars sannarlega kalla einn þann mest heillandi í lífi hans og engan skal undra að Ólafur Haukur Símonarson hafi tekist að semja heilt leikrit út frá þessu tímabili skáldsins. Það er eitthvað myndrænt og dramatískt við þetta skeið hans.

Tengslin við Sovétríkin verður síðan að minnast á, sér í lagi á fjórða áratugnum. Ekki þarf að minnast á að auðvitað var það hneykslanlegt af Laxness að halda áfram að halda verndarhendi yfir illu alræðiskerfi eftir að hann hafði með eigin augum séð hvernig það muldi saklausa einstaklinga í sig (handtaka Veru Hertsch). Hins vegar varpar þessi bók skýru ljósi á að Laxness var í raun löngu snúinn frá blindri vörn fyrir kommúnisma og Sovétveldið áður en uppgjörið varð endanlega opinbert í Skáldatíma.

Eins öfugsnúið og það hljómar þá marka Nóbelsverðlaunin bæði hápunkt í lífi skáldsins en einnig ákveðin endalok á uppgangi. Áfram skrifar hann afbragðsskáldsögur en hann virðist frá og með sjötta áratugnum (og kannski jafnvel fimmta líka) þurfa að basla nokkuð við að fylgja þróun í bókmenntaheiminum. Enda eru síðustu áratugirnir ekki sami umbrotatími í lífi skáldsins, svo sem eðlilega, og fyrir vikið er það ef til vill ekki jafn ,,æsilegur” lestur og það er að fylgja fyrstu áratugunum eftir.

Höfundurinn gætir reyndar ágæts jafnvægis í þessu og gefur síðari hluta lífs skáldsins mun minna rými en fyrri hlutanum.

Í heildina er þetta fín bók. Höfundurinn skrifar söguna blátt áfram, er hvorki að trana sér fram né heldur hann sig svo til hlés að hann færist undan því að taka afstöðu, bæði til verka skáldsins og atvika í lífi hans. Bókin rennur vel og sýnir fram á hversu mikill efniviður er enn í lífi þessa stórskálds, sjálfsagt má enn skrifa fjölmargar sögur um Laxness út frá öðrum sjónarhornum eða með því að einblína á styttri tímabil eða ákveðið þema.

Líklega tekur það yfirleitt mánuði, ár, áratugi eða jafnvel aldir að átta sig almennilega á stórviðburðum, setja þá í samhengi og greina þá til hlítar. Það á til dæmis við um íslenska efnahagshrunið. Ekki er hægt að segja að því sé almennilega lokið enn, við erum ekki enn komin í skjól og rústabjörgun stendur enn yfir. Jafnvel tala sumir stjórnmálamenn nú um það að ,,október geti komið aftur”, að því er virðist ekki alveg út í loftið. Þess vegna er eiginlega fáránlegt að halda að einhverja almennilega yfirsýn yfir hrunið megi öðlast á þessu stigi máls. Enda gengur það ekki upp.

Guðni Th. Jóhannesson gerir sér, held ég, fullkomlega grein fyrir þessu. Alla vega nefnir hann einhverja þessara annmarka í eigin athugasemdum fremst í nýútkominn bók sinni Hrunið. Tilgangur þessa rit virðist fyrst og fremst vera að þjóna hlutverki einhvers konar samantektar á atburðarás íslenska efnahagshrunsins síðast haust og fram til falls ríkisstjórnarinnar í janúarlok. Það gengur nokkuð vel upp hjá Guðna. Á þessu stigi málsins, áður en lengra er haldið, má einmitt vera að okkur sé nýtilegt að fá slíkt rit sem bara tekur stóratburði hvers dags undangengins vetrar saman.

Ritið nær líka þessu takmarki sínu, þetta er stórfínt og lipurlega skrifað yfirlit. Veldur kannski dálitlum vonbrigðum hversu fátt nýtt það leiðir fram í dagsljósið. Guðna fatast líka flugið þegar hann reynir að bregða upp myndum af vanda hrunsins fyrir valda einstaklinga. Sú sviðsetning er góð aðferð hjá þeim sem kunna til verka til þess að búa til dramatíseringu af fangandi aðstæðum einstaklinga sem eru fórnarlömd stærri atburða. En þetta lukkast ekki hjá Guðna og þess vegna hefði hann eiginlega betur átt að sleppa því. Það er þó aukaatriði.

Þegar hlutirnir eru settir í samhengi, eins og þeir eru gerðir í þessari bók, þá sér maður suma hluti í nýju ljósi. Til dæmis er það forkastanlegt hvernig Sjálfstæðisflokkurinn opinberar alltaf sitt innra valdasjúka eðli á ögurstundum, eins og þegar að hann útilokar samstarfsflokkinn Samfylkinguna alveg frá ferlinu helgina örlagaríku þegar að örlögum Glitnis er ráðið. Fulltrúalýðræðinu er þar algjörlega kastað fyrir borð. Það rímar ágætlega við það sem Guðni fjallaði um í síðasta stóra verki sínu, Óvinum ríkisins, þar sem Sjálfstæðisflokkurinn leit svo á að hann væri ríkið og að embættismenn ættu til dæmis að leyna ríkisstjórnir ákveðnum skjölum þegar að Sjálfstæðisflokkurinn væri ekki í stjórn.

Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekkert breyst. Nú leit hann svo á að hann einn ætti að bjarga hlutunum. Seðlabankastjóri, forsætisráðherra og misvitur efnahagsráðgjafi hans ættu bara að redda þessu. Og þegar viðskiptaráðherra samstarfsflokksins hringdi þá var því logið að allt væri bara í stakasta lagi. Þarna strax hafði Sjálfstæðisflokkurinn rofið traustið og líkast til er það rétt hjá Guðna að þarna strax hafi stjórnin verið dauðadæmd. Allt bara snúist um að láta ryðdallinn skrönglast í höfn gegnum stórsjóinn en setja hann þá beint í úreldingu.

Það er erfitt að meta það nú hvaða greining bókarinnar reynist rétt og hver ekki. Hvað vitum við, til dæmis, á þessu stigi máls um það hvort þær björgunarleiðir sem voru valdar muni að lokum reynast til bölvunar eða blessunar? Það eina sem við kannski gerum okkur grein fyrir er hversu gríðarlega erfiðir valkostirnir í hvert skipti voru. Ákvörðun sem taka þurfti á allt niður í nokkrum mínútum er nú metin nokkrum mánuðum síðar og meira að segja þá liggur hinn eini og rétti valkostur ekki skýrt fyrir. Þó virðist ýmsu hafa verið bjargað og einhvern veginn fær maður á tilfinninguna að skársti kosturinn hafi oftast verið tekinn eftir að hrunið blasti við. En allt er þetta erfitt að meta, nú þegar að öll kurl eru fjarri því komin til grafar. Dálítið eins og að meta frammistöðu fótboltaliðs eftir fyrri hálfleik þegar að maður veit að það er til lítils enda geta leikir breyst úr stórsigrum í katastrófur, og öfugt, allt fram á síðustu mínútu. Og þá eru leikirnir dæmdir út frá því. Ekki frammistöðunni fyrsta hálftímann eða þrjúkorterin.

Hrunið hans Guðna Th. Jóhannessonar er tímabundin nauðsyn. Á köflum er bókin hraðskrifuð og til marks um að áhersla hefur verið lögð á að koma henni út sem fyrst. Um það vitnar fremur hrá uppsetning (sem reyndar virkar nú kannski ágætlega eftir allt og rímar, til að mynda, vel við efnið), innsláttarvillur á við og dreif og á köflum ótímabær greining á atburðum sem fjarri því eru til lykta leiddir. Líklega verður bókin barns síns tíma, umfjöllun skrifuð í flýti í hálfleik, og vonandi koma í framtíðinni út yfirgripsmeiri, dýpri og yfirvegaðri verk um stóratburðina þar sem að höfundarnir verða í aðstöðu til að greina hlutina út frá betri heildarsýn.

Það má til dæmis vel vera að Guðni sé einn þeirra réttu manna til að sökkva sér í slíkar umfjallanir. Hann hefur sýnt það með fyrri verkum að til þess er hann mjög vel fær. Þá verður búið að flauta leikinn af og hægt að meta frammistöðu liðsins allar níutíu mínúturnar.

En það breytir því ekki að yfirlit Guðna í Hruninu er afar gott til síns brúks, eins og stendur.

Ferðabækur horfins tíma eru í mínum huga heillandi lestur. Það er einhver ævintýrablær yfir reisum fortíðarinnar áður en sú hversdagslega öld rann upp þegar að Ryanair hóf að fljúga okkur öllum að minnsta kosti árlega fram og aftur um Evrópu fyrir eitt pund eða tvö (fyrir utan flugvallargjöld, farangursgjöld, sætisgjöld og allt hitt).

Sérstaklega hef ég um langt skeið horft löngunaraugum á íslenskar ferðabækur fortíðarinnar, bæði löngu liðinnar og ekki svo löngu liðinnar.

Ein þessara bóka er hin flotta Dagbók frá Diafani eftir Jökul Jakobsson. Jökull lýsir þar nokkurra mánaða dvöl fjölskyldu sinnar síðari hluta árs 1966 í tveimur þorpum á hinni afskekktu grísku eyju Karpaþos, einna suðaustast í allri grísku eyjaflórunni.

Bókin skiptist í marga stutta kafla þar sem myndum er brugðið upp af mannlífi í þessu hægláta umhverfi sem umheimurinn hefur ekki náð að raska að neinu teljandi marki. Mannlýsingar Jökuls eru fullar af góðlátlegri kímni og hlýju og næmni skáldsins nýtur sín til fullnustu í því sem á yfirborðinu virðist vera tíðindaleysi. Vonir lifa og draumar deyja í afskekktu þorpunum á ystu eyjum Grikklands eins og annars staðar og smæstu atvik verða að stórviðburðum.

Textinn er lágstemmdur í takt við umfjöllunarefnið og á heildina litið er þetta hinn yndislegasti lestur. Verður meira að segja allt að því meistaralegur stundum, eins og í kaflanum þar sem götuslag og blóðugum dauða er lýst. Þar er rómantískt háð eins og það gerist flottast.

Að lokum skal minnst á myndir og hönnun Kristínar Þorkelsdóttur á frumútgáfunni. Frábær listræn vinnubrögð.

Íslenskir bókmenntaunnendur standa í þakkaskuld við Jökul og fjölskyldu fyrir að hafa varið nokkrum mánuðum í Diafani og Pigadia. Sú dvöl skilaði hornsteini í hlaðvirki íslenskra ferðabókmennta.

Rúmlega ***

Njálu las ég auðvitað í einhverjum skyldulestri í menntaskóla og minnist þess ekki að hafa haft neitt sérstaklega gaman að því, jafnvel þó að þetta hafi verið á því skeiði þegar ég var hvað mest að rembast við að vera rosalega menningarlegur og lesinn.

Ég bjóst því ekkert endilega við að ég myndi hafa þolinmæði í upplestur á Njálu. Það var öðru nær. Ég hlustaði ákaft, mjög spenntur, og tók ekki nema rúma viku í þetta og nýtti hverja lausa stund.

Njála er auðvitað stórbrotið bókmenntaverk, epísk klassík, algjör heimur út af fyrir sig. Það er rosalega klisjukennt að tala um þetta sem fjársjóð íslenskrar þjóðar en þetta er það nú samt. Maður fyllist eiginlega bara þjóðarstolti yfir því að svona lagað hafi verið skrifað fyrir þetta mörgum öldum á Íslandi. Einhvern tíma gerðum við greinilega eitthvað rétt.

Svo sem kannski ekki ástæða til að hafa fleri orð um þetta. Og stjörnugjafir eiga einhvern veginn ekki við um svona háklassík. En þetta er tvímælalaust meistaraverk.

Ein af slappari bókum Arnaldar. Plottið er götótt og flétturnar fremur litlar og einfaldar. Framvindan er um margt ósannfærandi og á köflum hreinlega billeg (best væri að geta tekið dæmi um það úr bókinni en maður má ekki skemma afhjúpanirnar fyrir þeim sem ekki hafa lesið. Nefni þó aðallega þetta með þefskynið sem lykilþátt). Til að bæta gráu ofan á svart er þetta alveg skelfilega langdregið og tíðindalaust eitthvað. Kannski á það einhvern þátt í þessu að hún Elínborg, sem er aðalpersóna þessarar bókar, er ekki beinlínis litríkasti karakter í persónuflóru Arnaldar.

Ekki mikið meira um þetta að segja. Arnaldur getur mun betur.

*

Það að hlusta á þessa frásögn í íslenska desembermyrkrinu var ekkert minna en magnað. Frásögnin af brotlendingu Geysis á Vatnajökli 1950 og örvæntingu áhafnarinnar um borð sem öll komst af, var þó talin af eftir nokkurra daga leit en náði síðan að gera vart við sig og við tók hamslaus gleði heillar þjóðar. Ekki svo oft sem maður herpist saman við voðaleg örlög og fær síðan gæsahúð þegar að úr leysist þegar að maður les eða hlustar á bækur. En það gerist í þessu tilviki.

Algjörlega ótrúleg saga. Hollívúdd bliknar í samanburði.

***

Ósköp falleg og snotur ferða- og fjölskyldusaga. Minnir mann rækilega á það hversu smekklaust það er að halda því fram að núverandi fjármálakrísa sé versta ástand í áratugi eða aldir á Íslandi. Fátæktin, örbyrgðin og allsleysið sem bókin varpar upp – og lýsir bara nokkrum áratugum aftur í tímanna – er svo sláandi að hún á ekkert skylt við krísur í allsnægtum nútímans.

Kannski ekki eins svakalega góð og margir héldu fram en fín samt.

**1/2

Guðjón Friðriksson hefur notið vinsældar og virðingar hjá bókelskum Íslendingum um árabil, fyrst og fremst vegna lifandi frásagna hans af völdum stórmennum genginna tíma. Margir eru mér sjálfsagt sammála um það að ákveðnum hápunkti hafi hann náð með þriggja binda verki sínu um Einar Benediktsson, geysilega góðu og skemmtilegu verki. Styrkur Guðjóns hefur fyrst og fremst falist í áðurnefndri lifandi frásögn og aðgengilegum stíl og það kannski stundum á kostnað ströngustu gæðakrafna sagnfræðanna. Sjaldnast hefur það þó komið að sök enda hafa vinsælustu verk Guðjóns fyrst og fremst verið alþýðlegar frásagnir fremur en þurr, akademísk skrif.

Fyrir þessi jól birtist hins vegar verk þar sem að Guðjón stekkur inn í nútímann og ekki bara það, heldur vill svo til að hann lendir á kafi í því máli sem allt snýst um á Íslandi þessa dagana: íslensku útrásinni. Guðjón skrifar tæplega 600 blaðsíðna sögu um þátt forseta Íslands í þessari útrás allri og heitir hún því látlausa nafni Saga af forseta.

Bókin hefur nokkuð verið gagnrýnd að undanförnu enda þykir það vægast sagt nokkur tímaskekkja að út komi bók sem mærir þátt forseta Íslands í einhverri snilldarlegri útrás án þess að þar komi fram að allt hafi í raun verið spilaborg sem að lokum sogaði alla þjóðina ofan í eitt, stórt svarthol.

Skemmst er frá því að segja að ekki er annað hægt en að taka undir margt að því sem fundið hefur verið að bókinni. Í stuttu máli er tignun bókarhöfundar á Ólafi Ragnari yfirgengileg í þessu verki, höfundurinn hefur veik tök á viðfangsefninu, þrátt fyrir langa yfirlegu, og lýsir það sér aðallega í skorti á sjálfstæðri greiningu. Þess í stað velur Guðjón þá vafasömu leið að fylgja Ólafi Ragnari og hans málstað ætíð í blindni en gera skoðanir og athafnir þeirra sem honum eru mótfallnir tortryggilegar og annarlegar.

Þetta gerir það að verkum að útilokað er að líta á Sögu af forseta sem fræðirit. Hér er um rammpólitískt rit að ræða sem heldur á lofti ákveðnum málstað og þjónar honum fyrst og fremst, en sjaldnast einhverju sem kalla mætti fræðilega yfirvegun, hvað þá hlutleysi.

Yfirhöfuð má segja að alltof áberandi sé að Guðjón hafi orð Ólafs sjálfs fyrir því hvernig hlutir gengu fyrir sig þar sem hann kemur að verki. Dæmi um það má finna strax framarlega í bókinni þar sem lýst er heimsókn Ólafs til Mexíkó. Þar á hann að hafa talað málum íslensks viðskiptalífs og síðan er í kjölfarið fullyrt að nokkur íslensk fyrirtæki hafi eftir þetta hafið starfsemi í Mexíkó. Vel má vera að þetta sé rétt en engar heimildir fylgja, hvorki um meintan fyrirtækjarekstur né þá vissu að aðkoma Ólafs hafi þarna vegið þungt. Það er því nánast ómögulegt fyrir lesandann að sannreyna fullyrðinguna. Álíka dæmi birtast síðan reglulega það sem eftir lifir bókar.

Eins má finna að því hversu oft Guðjón leitar einungis staðfestingar hjá þeim sem virðast vera Ólafi sama sinnis um atburðarásina. Fáir þeirra sem kunna að horfa á málin öðru vísi komast að í þessari bók . Þá vantar oft töluvert upp á að hlutirnir séu settir í ytra samhengi. Til að mynda er algjörlega ómögulegt fyrir lesandann að átta sig á því hversu starf þeirra alþjóðlegu þingmannasamtaka sem Ólafur tekur virkan þátt í á löngu tímabili var hafði mikið hlutfallslegt vægi undir lok kalda stríðsins. Vel má ímynda sér að  mikil álíka starfsemi í friðar- og afvopnunarmálum hafi einnig farið fram annars staðar og þar geri menn nákvæmlega sama tilkall til heiðursins um þátt sinn í endalokum kalda stríðsins.

Einn leiðinlegasti eiginleiki íslenskra frásagna er að mæla hetjudáð manna út frá því hversu mikið af heimsfrægu fólki viðkomandi hefur hitt. Því miður er Saga af forseta nokkuð lituð af þessum galla. Allt þetta, sem á útlensku kallast „neim-dropp“, verður hins vegar fyrst beinlínis fráhrindandi í kaflanum um vináttu og tengsl forsetahjónanna við ýmsa úr alþjóðlegri yfirstétt, úr heimi lista, stjórnmála og viðskipta. Sá kafli á sjálfsagt að varpa ljóma á íslensku forsetahjónin og sýna hversu voðalega merkileg þau þykja. Því miður gerir sú hégómlega upptalning þó lítið annað en að staðfesta endanlega „Séð og heyrt-væðingu“ forsetaembættisins undanfarin ár, þar sem meiri áhersla er lögð á samneyti við firrt hefðarfólk á æðstu þrepum þjóðfélagsstigans fremur en alþýðu þeirrar þjóðar sem forsetinn á þó að heita fulltrúi fyrir.

Jafn lítið geðfelld er sú mynd sem dregin er upp af forsetanum þegar klagað er um að forsetinn hafi í einhverju einu tilviki, og það fyrir mistök, ekki hlotið konunglega meðferð á flugvelli í París. Annað dæmi er sá ofsalegi stormur sem hann magnar upp í vatnsglasi yfir því að bókagjöf hans til forseta Bandaríkjanna berist ekki nógu fljótt. Báðar dæmisögurnar skilja mann, satt best að segja, aðallega eftir með þá spurningu „Hefur maðurinn ekki um neitt merkilegra að hugsa en svona auvirðilegt tildur, snobb og smáatriði?“

Eins og fyrr sagði, gætir ekki bara ákveðinnar tignunar á öllu því sem Ólafur Ragnar Grímsson kemur nálægt heldur eru allir þeir sem standa gegn honum eða eru á öndverðri skoðun einatt gerðir tortryggilegir. Meira að segja sum kaflaheitin bera það skýrt með sér hvaða viðhorf Guðjón hefur gagnvart þeim sem leyfa sér að vera Þrándur í Götu áætlana Ólafs Ragnars. Eða hvað segja menn annars um kaflaheitið „Tregða utanríkisþjónustunnar“ þar sem fjallað er um þá ótrúlegu framhleypni utanríkisþjónustunnar að telja það sitt hlutverk, en ekki forseta Íslands, að leggja línurnar í utanríkismálum þjóðarinnar?

Pólitískum andstæðingum Ólafs Ragnars eru oft gerðar upp annarlegar hvatir. Dæmi um það er þegar að Jón Baldvin Hannibalsson og Davíð Oddsson gera báðir lítið úr mikilvægi forsetaembættisins árið 1996. Þar virðist Guðjón telja útilokað að annað komi til greina en að þar sé um að ræða öfund þeirra beggja vegna þess hversu vel forsetaframboð Ólafs Ragnars fór af stað.

Svæsnara dæmi er frá árinu 2004 en allar þær deilur sem þá ríktu milli svokallaðs „heimastjórnararms“ Sjálfstæðisflokksins og Ólafs Ragnars tengir Guðjón kenningum um að Davíð Oddsson hafi haft í hyggju að svæla forsetann úr embætti til þess að komast sjálfur í húsbóndahlutverkið á Bessastöðum. Þessi tilgáta er ekki studd neinu sem kallast geta trúverðugar heimildir.

Guðjón seilist reyndar lengra í umræðunni um atburði ársins 2004 og leyfir sér meðal annars nota það, sínum málstað til framdráttar, að vitna í uppnefni Halldórs Blöndal á forsetanum sem hann lét falla í einkasamkvæmi þar sem bókarhöfundar var staddur. Nánast má telja fullvíst að Halldór hafi ekki ætlað þeim ummælum að rata opinberlega á prent enda kunna flestir að greina á milli þeirra óábyrgu orða sem að við leyfum okkur allmörg að láta falla í hópi vina og kunningja annars vegar og hins vegar þess sem við látum frá okkur fara opinberlega.

Rof á þessum trúnaði, sem flest okkar höldum í heiðri, er því fremur lúalegt bragð hjá Guðjóni, sérstaklega í ljósi þess að hann sér aldrei ástæðu til að vitna til svipaðra óábyrgra orða í einkasamtölum meðal einhverra skoðanabræðra sinna. Enginn þarf að segja mér að slík orð, til dæmis í garð Davíðs Oddssonar, hafi aldrei nokkurn tíma fallið í eyru Guðjóns Friðrikssonar.

Tilgangur Guðjóns er að draga upp mynd af einkar drífandi forseta sem mikils er metinn á alþjóðavettvangi, er þar virkur leikandi og kemur góðum hlutum til leiðar, bæði fyrir Ísland og ýmis brýn alþjóðamál. Því skal heldur ekki neitað að starf Ólafs er um margt áhugavert og aðdáunarvert. Þarna verður þó alltaf að hafa þann vara á að Saga af forseta er ekki hlutlaust fræðirit heldur saga þar sem taumur aðalpersónunnar er dreginn. En því verður samt ekkert neitað að, þrátt fyrir hrunið allt, þá var margt af þessu auðvitað gott og gilt og heldur vonandi áfram að vera það.

Hins vegar skilur bókin mann eftir með þá tilfinningu að Ólafur Ragnar hafi beitt forsetaembættinu af mun meira kappi en forsjá og að sú allt of íslenska dyggð – dugnaðurinn og framkvæmdagleðin – hafi verið í of stóru hlutverki á kostnað íhugunar, undirbúnings og þess vara sem virðulegt embætti eins og forsetaembættið á alltaf að hafa á sér.

Ólafur Ragnar er tignaður í þessari bók fyrir þann gæðastimpil sem hann veitti íslensku útrásinni. Sá gæðastimpill er nú svartur blettur á forsetaembættinu þar sem hann byggði á meðmælum með glæframennsku í fjármálastarfsemi sem ekki bara hefur lagt íslensku þjóðina hálfpartinn á hausinn heldur fjárhag fjölmargra erlendra heimila líka og farið langt með að eyðileggja orðspor Íslands erlendis um ófyrirsjáanlegan tíma. Forseti Íslands þarf á næstunni að spyrja sig þeirrar spurningar hvort hann sjálfur sé sá heppilegasti til þess að endurvekja traustið á forsetaembættinu, bæði hér og erlendis. Eða af hverju á forseti Íslands að vera undanskilinn kröfum um afsögn þeirra sem ábyrgð bera mögnun þeirrar stemningar sem að lokum leiddi til íslenska efnahagshrunsins?

Því miður er það kaldhæðni örlaganna að verk Guðjóns mun, vegna skorts á sams konar vara, verða til þess að kasta ákveðinni rýrð á heiður sagnfræðingsins og rithöfundarins Guðjóns Friðrikssonar. Hann hefur þó vissulega tækifæri til þess að bæta fyrir það með því einfaldlega að læra af mistökum sínum og gera betur næst.

Bókin er auðvitað langt frá því að vera alslæm. Guðjóni tekst, sem fyrr, að búa til læsilegt verk sem rennur nokkuð vel og heldur manni ágætlega við efnið. Þrátt fyrir það er Guðjón meira að segja langt frá sínu besta þegar að þessu kemur. Það stafar, fyrst og fremst, af því að mjög fyrirsjáanleg og gagnrýnislaus nálgun höfundarins smitar yfir á stílinn sem á köflum verður af þessum sökum leiðigjarn og fer á stundum að snúast um lítið annað en upptalningu á stórkostlegum afrekum forseta Íslands.

Lengst gengur þetta í tuttugu blaðsíðna nákvæmri afritun bókarhöfundar á dagskrá nokkurra ferða forseta Íslands innanlands sem á að sýna hversu ofboðslega rækt forsetinn leggur við landa sína um allt land. Þetta á meira skylt við skýrslugerð eða bæklingagerð fyrir næstu kosningabaráttu Ólafs Ragnars en skrif manns sem þekktur er fyrir að kunna einkar vel að gæða atburði miklu lífi í texta.

Saga af forseta er um margt dágóð samantekt á forseta á miklum umbrotatímum. En gallar verksins eru það margir að ekki verður hjá því komist að lýsa því sem álíka miklu tímabundnu skipbroti höfundarins og viðgfangsefni hans að þessu sinni þarf einnig að horfast í augu við. Beggja þeirra bíður nú að endurvekja traust sem þeir hafa tímabundið glatað fyrir mikinn skort á gagnrýnu hugarfari.

*

Ég hef nánast alveg gefið Laxness frí í heilan áratug eða frá því að ég óverdósaði á honum í menntaskóla og það endaði með hálfgerðum heilaþvotti sem smitaðist yfir á stíl manns og gerði mann sannfærðan um að þessi maður væri mesti rithöfundur veraldar.

Nú, áratug síðar, er ekki úr vegi að láta reyna á hvort hann sé í rauninni svona rosalega góður eða hvort þetta hafi verið grillur unglingsáranna. Því hef ég verið að renna mér í gegnum Íslandsklukkuna að undanförnu sem ég hélt lengi fram að væri mín uppáhaldsbók af öllum.

Þegar ég hélt slíku fram var ég reyndar lúðalegur og hátíðlegur menntaskólanemi, fullur lotningar í garð íslenskrar þjóðmenningar. Það hefur dálítið breyst (vona ég alla vega) á þessum tíu árum.

Skemmst er frá því að segja að Íslandsklukkan er enn alveg feykigóð, jafnvel frábær. Hún er hins vegar ekki besta bók allra tíma – auðvitað langt frá því. Þetta er að vissu leyti barn síns tíma, þjóðernistónninn í henni eldist til dæmis frekar illa. Jón Hreggviðsson er reyndar jafnskemmtilegur og áður og margt fleira fólk þarna. Arnas og Snæfríður tala hins vegar alltaf eins og í 17. júní ræðum, eru með eindæmum óheillandi og leiðinleg bæði tvö.

Einhvern veginn hrífst maður heldur ekki lengur af ræðunni um barða þrælinn og feita þjóninn, kannski vegna þess að maður vill þokkalega frekar vera feiti þjónninn heldur en að halda í frelsisþráhyggju og blekkingu þar að lútandi um að smáþjóðir ráði í raun og veru öllu sem þær vilja. Ísland hefur heldur betur farið flatt á ,,barða þræls”-stefnunni undanfarið, standandi fyrir utan allt. Gott ef það allt er ekki gjaldþrota núna og nú beri okkur einfaldlega að hætta þessu rugli ganga í ESB, hlusta aðeins á Úffelen greifa. Hann var kannski ekki svo vitlaus eftir allt saman.

En, eins og áður sagði, áfram er Íslandsklukkan meistaraverk. En alls ekki uppáhaldið lengur.

Hefði fengið fullt hús fjögurra stjarna fyrir tíu árum en nú er það:

***1/2 (tæp)

Aðdáendur svokallaðra reportage-bókmennta hafa ekki haft um auðugan garð að gresja í íslensku bókaúrvali, hvað þá þeir sem áhuga hafa á frásögnum af atburðum líðandi stundar úti í hinum stóra heimi. Þess vegna er fagnaðarefni í hvert af þeim fáu skiptum sem eitthvað í þá áttina kemur út eftir íslenskan höfund. Ein slík bóka kom út fyrir síðustu jól, Velkominn til Bagdad eftir blaðamanninn Davíð Loga Sigurðsson.

Davíð Logi Sigurðsson hefur um árabil verið ánægjuleg undantekning frá því annars metnaðar- og sinnuleysi þegar kemur að umfjöllun íslenskra fjölmiðla um alþjóðamál. Davíð Logi hefur, ólíkt flestum kollegum sínum og löndum, ekki litið þannig á að starf blaðamanns á erlendum fréttadeildum felist í því einu að snúa skeytum frá fréttaveitum úti í heimi yfir á hráa íslensku. Davíð Logi hefur þvert á móti lagt mikla vinnu og metnað í það að sækja sínar fréttir sjálfur, bæði með því að afla sér viðmælenda og með því að leggja sjálfur í ferðir út í heim. Einnig hefur hann sýnt áhuga sinn á alþjóðasviðinu á annan hátt með því að starfa tímabundið á ýmsum suðupunktum veraldarinnar, fyrst í Kosovó og nú í Líbanon.

Það grípur mann því nokkur eftirvænting þegar maður opnar bók hans þar sem dregin er saman reynsla og sýn hans frá heimsóknum til ýmissa af helstu átakasvæðum veraldar. Yfirlýst markmið bókarinnar er að láta hana hverfast í kringum stríðið gegn hryðjuverkum og í þeim tilgangi er dregin upp mynd af Írak, Afganistan, Guantanamo-fangabúðunum, flóttamönnum í Jórdaníu og raunar með viðkomu í Kosovó líka. 

Davíð Logi sníður sér blessunarlega stakk eftir vexti í þessari bók. Hann segist sjálfur hafa forðast svokallaða ,,hótel-blaðamennsku” en einmitt slík leiðindafrásagnaraðferð einkenndi skrif margra þeirra blaðamanna sem fyrstir voru á vettvang í innrásinni á Írak 2003. Besta dæmið (eða kannski versta, öllu heldur) er bók Åsne Seierstad 101 dagur í Bagdad sem einmitt bregður helst ljósi á það hvernig er að vera blaðamaður í hótelherbergi meðan sprengjur falla fyrir utan. Ekki mjög spennandi til lengdar og helst til sjálfhverft og virðist snúas um það fyrst og fremst að geta hreykt sér af því að hafa ,,verið á staðnum” þegar að allt gerðist.

Í stað svona sjálfsupphafinna verkefna ákveður Davíð Logi að halda á slóðir þar sem hann á meiri möguleika á því að ná heildstæðri mynd af ástandinu án þess að leggja líf sitt í hættu. Hann gerir sér, réttilega, grein fyrir því að meira má líklega fá út úr viðtölum við íraska flóttamenn í Jórdaníu um ástandið í Írak en með því að fela sig fyrir bombum á hóteli í Bagdad og komast þar hvorki lönd né strönd. 

Höfundur leggur sig fram um það að hlusta eftir ,,rödd götunnar”, heyra í fólkinu sem atburðir alþjóðastjórnmálanna bitna mest á. Margt athyglisvert kemur þar fram. Því miður staðfestist það aftur og aftur í þessari bók hversu almennir borgarar hafa þótt að líða svakalega fyrir þá ákvörðun firrtra stjórnvalda í Bandaríkjunum að ákveða að hefna sín handahófskennt á hverjum sem fyrir verður vegna árásanna á Tvíburaturnanna hér um árið. Framtíðarsýnin er því miður lituð fremur svörtum litum enda auðveldara að brjóta niður en að byggja upp aftur.

Velkominn til Bagdad er um margt afar fróðleg og vel skrifuð bók. Kaflarnir eru að vísu misgóðir og það má vissulega spyrja sig hvort ekki hafi verið nokkuð hæpið að taka Kosovó-kaflann með, fyrst samnefnari bókarinnar átti að vera stríðið gegn hryðjuverkum. Davíð Logi færir vissulega rök fyrir þeirri tengingu sinni en hún er óneitanlega nokkuð langsótt. Afganistan-hlutinn er hins vegar bestur.

Annar galli á bókinni er allar þær almennu upplýsingar um stríðsslóðirnar sem stundum bera meira merkis fyrirlestrar í háskóla eða texta í kennslubók en bókar þar sem frásögnin ætti að fá að njóta sín. Ég leyfi mér að halda því fram að hafi fólk á annað borð áhuga á efni þessarar bókar sé það þegar búið nauðsynlegri þekkingu um einfaldar staðreyndir ,,söguslóðanna”. 

Annars er ástæða til að þakka Davíð Loga fyrir þessa ágætu bók þar sem dregnar eru saman frásagnir af verkefnum sem endurspegla fyrirmyndarvinnubrögð sem kollegar Davíðs Loga ættu að taka sér til fyrirmyndar og hreinlega láta sér að kenningu verða.

**1/2

Gott er að vita til þess að örlítið er farið að bera á því að íslenskur bókamarkaður sé farinn að svara kalli nútímans með því að koma fáeinum bókum á framfæri í formi hljóðbóka. Mjög mikið verk er þó óunnið ætli Íslendingar sér upp að hlið þjóða sem framarlega hafa farið í flokki í þessu bókaformi sem sífellt ryður sér frekar rúms.

Sérstaklega er það gleðilegt að nýútkomnar bækur virðast sumar koma um það bil samstundis út á hljóðbók. Þetta á til dæmis við um upplestur Þráins Bertelssonar á spennusögu sinni, Englar Dauðans, sem út kom fyrir síðustu jól.

Þetta er síðasta sagan í þríleik þar sem sömu lögreglumenn, með rannsóknarlögreglumanninn Víking í broddi fylkingar, leysa morðgátur en undir niðri hvílir málefni sem brennur á höfundi og myndar rauðan þráð hverrar bókar fyrir sig. Englar dauðans er reyndar fyrsta og eina bókin sem ég hef komist í tæri við í þessum bókaflokki en ég sé ekki að það hafi komið sérstaklega að sök enda virðist hver bók vera nokkuð sjálfstæð frá hinum.

Englar dauðans byrja vel og framan af er sagan knúin áfram af styrk og öryggi. Sérstaklega ber að nefna frábær tök Þráins á samskiptum hjóna og annarra náinna ástvina, einkum þeirra Víkings og Þórhildar. Þráinn kemur einnig vel til skila þeim lykilboðskap sínum hversu fíkn dregur fleiri en bara fíkilinn sjálfan niður í kviksyndið með sér.

Þegar líða tekur á bókina fer Þráni hins vegar að fatast flugið og tekst ekki að halda uppi þeim takti sem hann hafði náð upp í byrjun. Boðskapur höfundar fer að gerast fullfrekur á athyglina og langar einræður einstakra persóna um hina og þessa afkima fíkniefnabölsins – stundum heilu fyrirlestrarnir, fluttir upp úr engu – fara að bitna mjög á flæði sögunnar. Þessi sterka áhersla á boðskapinn bitnar líka beinlínis á plottinu sem stirðnar ögn þegar á líður.

Í auglýsingatexta með bókinni segir að Þráinn sé sá eini sem þorir að impra á ákveðnum málefnum. Slíkt ber auðvitað ekki að taka alvarlega eða bókstaflega fremur en hvert annað sölutrix. Vissulega á Þráinn þó heiður skilinn fyrir að brenna fyrir mikilvæg málefni, eins og tekin eru fyrir í þessari bók. Því fer hins vegar fjarri að hann ,,þori” meiru en ýmsir aðrir íslenskir glæpasagnahöfundar sem beitt hafa harðri þjóðfélagsgagnrýni í sínum bókum. Munurinn felst fremur í því hinum áberandi predikunartón Þráins þar sem aðrir láta ef til vill lesendunum meira eftir að túlka. Það þýðir þó ekki að þeim sem minna segja sé eitthvað minna niðri fyrir.

Það er svo sem ekkert rétt eða rangt í því hversu mikið skal predika í gegnum bókmenntir. Stundum heppnast mikil predikun afar vel.

Í þessu tilviki finnst mér hún þó fremur vera til trafala. Það vantar herslumuninn í Englum dauðans.

**

Listin að lesa eftir Árna Bergmann er bók að mínu skapi. Minnir um margt á sænskar bækur eftir Owe Wikström sem ég hef stundum rennt mér í gegnum á hljóðbók. Eiga það sameiginlegt að geyma vangaveltur, byggðar á bókmenntum og studdar dæmum héðan og þaðan úr þeim heimi.

Nafn bókar Árna segir raunar nánast allt sem segja þarf en í henni veltir höfundurinn fyrir sér bóklestri, út frá nokkuð persónulegu sjónarhorni. Tónninn er ljúfur og gaumgæfinn og þar lýsir af gáfum og margra áratuga lestrarreynslu. 

Árni nálgast umfjöllunarefnið sitt úr ýmsum áttum og rekur auk þess eigin sögu sem lestrarhestur. Hann segir skemmtilega frá og úr verður mjög fræðandi og vel skrifuð frásögn sem hittir beint í mark hjá áhugafólki um bækur og bóklestur.

***

Parísarlýsingar eru draumórakenndum sveimhugum eins og mér mjög að skapi. Fyrir fáeinum árum lá ég kylliflatur fyrir Veislu í farángrinum eftir Hemingway og drakk í mig stemninguna sem að þar var dregin upp af París um það bil á þriðja áratug síðustu aldar. París birtist manni þar ljóslifandi í sinni rómuðustu mynd og þrátt fyrir að ég hafi nú bara nokkurra daga túristareynslu af borginni við Signu þá skilur maður vel það aðdráttarafl sem staðurinn hefur haft á fólk gegnum áratugina og aldirnar.

Sá sem helst er kenndur við París af íslenskum rithöfundum er vitanlega Sigurður Pálsson. Því var tímabært að fá loks Minnisbók frá Parísarárum hans. Bókin er afar heillandi lestur, dregur upp lifandi mynd af borginni, viðburðum og fólkinu sem París gisti, tímabundið eða til langframa. Ákveðinn tíðarandi ‘68-kynslóðarinnar skilar sér vel í bókinni og ,,úrvinnslunni” af þeirri ringulreið allri næsta rúma áratuginn á eftir eru einnig gerð góð skil. Sérstakleg er ég þar þakklátur Sigurði fyrir að fara ekki út í einhverja blinda vegsömun á ‘68-kynslóðinni og stúdentabyltingunni frægu. Þvert á móti horfir hann köldum og gagnrýnum augum og sér bæði kosti og galla.

Það er svo sem algjört aukaatriði í hvaða flokk bókin er nákvæmlega sett, hvort hún telst til skáldverka eða hins flokksins með hinu óræða heiti ,,bækur almenns eðlis”. Þó verð ég að segja að nokkuð langt er seilst í skilgreiningunni á skáldverki að láta þessa bók falla í þann flokk. Ég fékk nefnilega ekki betur séð en að þetta væri tiltölulega hreinræktuð endurminningabók, bæði í uppbyggingu, nálgun og stíl. En það er, eins og ég segi, auðvitað algjört aukaatriði, þannig séð.

Minnisbók féll rómantíska sveimhuganum með Frakklandsdraumana vel í geð. Kannski bara sé komin fram eins konar íslensk Veisla í farángrinum?

***

Ég held að ég hafi áður kvartað yfir því hér hversu skelfilegt það getur verið að ætla sér að láta bók standa undir væntingum sem hefur svo verið ausin lofi að maður hallast eiginlega helst að því að það hljóti barasta að vera eitthvað að manni sjálfum fyrst maður fattar ekki alla snilldina sem hinir allar gapa af hrifningu yfir.

Þessa tilfinningu fæ ég eftir lestur bókar Jóns Kalmans Stefánssonar, Himnaríki og helvíti. Eftir umsagnir um besta íslenska prósa í áraráðir og eitthvað álíka hástemmt þá býst maður auðvitað við einhverju alveg rosalegu. Og það er ekki að bókins hans Jóns Kalmans sé ekki góð – hún er góð. En samt ekkert svona frábær – ekkert besti íslenski prósi í áraraðir.

Lýsingin á róðrinum í fyrri hluta bókar er reyndar mögnuð. Hana las ég yfir jólin á stuttbuxum úti á svölunum heima hjá mér í Talca undir stjörnubjörtum sumarhimninum. Kannski það hafi aukið á hughrifin hjá manni. En svo í seinni hlutanum finnst mér þetta einhvern veginn fara að dragast á langinn og það sem var glimrandi texti finnst mér eiginlega bara renna út í eitthvað svona fremur flatt.

Mér skilst að framhald komi um næstu jól en ég held að ég nenni ekki að leggja mig eftir því.  Kannski er ég bara orðinn svona hundleiður á þessari fortíðarumfjöllun í íslenskum bókmenntum alltaf hreint.

**1/2

Það að lesa nýjustu Arnaldarbókina er orðin árviss viðburður hjá mér. Undanfarin ár hefur þetta oft verið frekar þunnur þrettándi og aldrei er þetta beinlínis nein snilld. En Harðskafi er, í stuttu máli, samt sjálfsagt besta bók Arnaldar í nokkuð mörg ár, kannski síðan hann sendi frá sér Röddina. Harðskafi er lágstemmd og yfirveguð, vel plottuð og rennur bara ágætlega.

**1/2

Ýmsir kannast við það (meðal annars ég) að hafa aldrei verið uppteknari af því að vera fullorðinn en þegar maður er á mörkum unglingsskeiðsins og fullorðinsáranna. Þá upplfia ýmsir tímabil sem einkennist af miklum alvöruþrunga, húmorsleysi fyrir tilverunni, lestri á ljóðum sem maður skilur ekki, áhorfi á listrænar bíómyndir sem maður pínir sig til að horfa á til enda og umræðum og mál sem maður heldur að séu voðalega heimspekileg og mikilvæg allri heimsbyggðinni. Þetta er ágætt tímabil og um margt gagnlegt til að fara í gegnum en þeim mun best er þó að því ljúki frekar skjótt svo maður verði mönnum sinnandi en breytist ekki í uppkrúfaðan sjálfskipaðan lífsspeking sem fólk tekur sveig framhjá úti á götu.

Úngskáld skrifa yfirleitt sínar fyrstu ljóðabækur undir áhrifum þessa hátíðlega og uppskrúfaða æviskeiðis síns. Ekki þarf að undra þó að útkoman einkennist yfirleitt af mikilli nýrómantík, hádramatík, engum sjálfshúmor en hins vegar góðu dassi af sjálfsvorkunn. Eins og ég segi, allt í lagi – svo lengi sem þetta elst af fólki.

Þetta allt segi ég í aðdraganda umfjöllunar um frumraun úngskáldsins Kristínar Svövu Tómasdóttur og ég segi það vegna þess að Kristín Svava er nefnilega undantekningin. Blótgælur, fyrsta ljóðabók hennar, er nefnilega full af húmor, gáska, hnyttni, sjálfsíroníu og geislandi öryggi. Vissulega er mikið um fyllerí, þynnkur, strákabömmera, komplexa og allt hitt sem einkennir líf fólks sem er á djammskeiði lífs síns, leitandi, fullt af tómleikatilfinningu, ístöðuleysi, sjálfsvorkunn og öllu hinu. Og stundum er dramatíkin mikil og auðvitað eru bernskubrek inn á milli.

En allt í allt eru Blótgælur hressandi ljóðabók, full af gáska og krafti. Kristín Svava er efni í eitthvað stærra. Það er greinilegt.

**1/2

Það verður seint nógu oft tíundað hversu mikið fagnaðarefni það er ávallt þegar að fræðimenn og áhugafólk um málefni líðandi stundar sest niður og setur hugleiðingar sínar á blað svo að úr verður bók. Þess vegna ber mjög að fagna bókinni Opið land eftir Eirík Bergmann Einarsson, ekki síst þar sem bókin leggur örlítið lóð á þær vogarskálar að slá á þá gúrkutíð sem íslensk bókaútgáfa er fram að jólabókavertíðinni miklu.

Ef Eiríkur Bergmann væri stjórnmálamaður væri hægt að kalla Opið land eins konar pólitísk testamenti hans en í tilviki fræðimannsins Eiríks er kannski nær að tala um samansafn hugmynda og skoðana Eiríks á hinu og þessu sem tengist alþjóðastjórnmálum og tengingu Íslands við umheiminn á tíma síaukinnar hnattvæðingar. Í bókinni er tæpt á Evrópu- og varnarsamvinnu Íslands, stríðsrekstri og átökum í Írak og víðar, innflytjendamálum og ýmsu öðru sem mjög er tekist á um þessi misserin. Eiríkur velur þá leið að taka hvert málefni fyrir út af fyrir sig en segja má að þemað ,,Staða Íslands í samfélagi þjóðanna” (sem einnig er undirtitill ritsins) sé eins konar undirliggjandi leiðarstef.

Kannski er best að taka það bara strax fram að sá sem þetta skrifar gat líst sig sammála svo til öllum þeim skoðunum sem Eiríkur setur fram í bókinni: Eiríkur vill Ísland í ESB, hann vill slá á óttann við ímyndaða innflytjendaógn, hann var á móti Íraksstríðinu og stuðningi Íslands við þann stríðsrekstur, hann vill nútímavæða landbúnaðarkerfið og fleira mætti til telja (og öllu er ég í grunninn jafnsammála). Hann vill hafa Ísland sem opnast fyrir umheiminum, slá á heimóttarlega hræðslu okkar við það sem í kringum okkur er og heldur því fram að sá kraumandi pottur heimsmenningarinnar sem sífellt sækir meira að okkur veiki okkur ekki heldur styrki þvert á móti íslenska menningu og íslenskt samfélag. Enn og aftur: Eins og talað út úr mínu hjarta!

En svo þetta hljómi nú ekki allt eins og einhver smeðjuleg lofrulla þá er rétt að geta þess að sums staðar í bókinni þykir mér Eiríkur Bergmann fara út á ystu nöf og jafnvel út fyrir hana í málflutningi sínum en yfirleitt á það fremur við um útfærslur hugmynda hans og skoðana fremur en grundvallarálit hans á hlutunum. Skulu hér nú nefnd nokkur dæmi:

Framarlega í bókinni er umræða um Evrópumál Íslendinga. Eiríkur Bergmann dregur þar fram þá afthyglisverðu staðreynd að ráðandi öfl innan Sjálfstæðisflokksins virðast alls ekki hafa verið fráhverf aðild Íslands að ESB (þá EB) en síðan hafi þau skipt um skoðun á öndverðum tíunda áratug síðustu aldar og orðið andstæðingar aðildar. Eiríkur setur fram þá kenningu í bók sinni að sinnaskiptin í tilfelli Davíðs Oddssonar, þáverandi formanns flokksins, megi fyrst og fremst rekja til persónulegra samskipta hans og Jóns Baldvins Hannibalssonar og framkomu hans og Alþýðuflokksins í stjórnarsamstarfi Viðeyjarstjórnarinnar 1991-1995.

Án þess að þessi kenning sé hér afskrifuð með öllu þá verður hún samt að teljast ansi langsótt og hæpin sérstaklega þegar litið er til þess að á þessum tíma urðu sinnaskipti hjá mörgum þjóðrækniskenndum hægriflokkum í Evrópu (Sjálfstæðisflokkurinn telst vafalaust til eins slíks) í garð ESB og tengdust þau fyrst og fremst þeim grundvallarbreytingum sem urðu á starfsemi ESB með Maastricht-samningnum og fylgifiskum þess. Dæmi um slíkt má til að mynda finna í Danmörku og víðar. Fljótt á litið verður að teljast mun líklegra að þessar breytingar á eðli Evrópusambandsins hafi mestu ráðið um sinnaskipti ýmissa forystumanna Sjálfstæðisflokksins á þessum tíma.

Næsta ber að nefna hugmynd Eiríks Bergmanns um hugsanlega lausn á átökum Ísraela og Palestínumanna fyrir botni Miðjarðarhafs. Eiríkur Bergmann stingur þar upp á einhvers konar sambandsríki þar sem Ísrael og Palestína mynda með sér lausbeislað ríki þar sem hið sameiginlega stjórnvald myndi fá nokkuð mikið og stórt hlutverk. Eiríkur Bergmann vísar til jákvæðrar reynslu Evrópusambandsins af slíkri samvinnu og einnig bendir hann á Bosníu í kjölfar Balkanstríðanna. Líkingin við Evrópusambandið á hins vegar tæplega við. ESB er í fyrsta lagi langt frá því að vera sambandsríki og byggir auk þess fyrst og fremst á viðskiptum og samskiptum iðnvæddustu þjóða veraldar. Í Ísrael og Palestínu er staðan allt önnur.

Meira að segja Bosníulíkingin á illa við þar sem að lausn Balkanstríðanna snerist um það að reyna að snúa aftur til fyrra horfs, það er halda sig við þá samsetningu sem fyrir var í Bosníu og koma í veg fyrir að þjóðernishreinsanir tækjust með því að tryggja að enginn hópur innan ríkisins væri í svo ráðandi stöðu að hann gæti beitt hina ofurefli. Þess fyrir utan verður að líta til lýðfræðilegs vanda þessarar lausnar Eiríks Bergmanns; því er spáð að á næstu áratugum muni Palestínumönnum fjölga mun meira en Ísraelsmönnum og það gæti sett Gyðingaríkið í tilvistarkreppu, ríki sem stundar aðskilnaðarstefnu á grundvelli trúarbragða. Fleiri rök mætti sjálfsagt nefna fyrir því að sambandsríkjalausnins sé ef til vill ekki sú nærtækasta í tilviki Ísraela og Palestínumanna.

Þegar svo kemur að umræðum um hlutverk íslenskunnar í háskólum landsins undir lok bókarinnar verð ég síðan einfaldlega að lýsa mig ögn ósammála Eiríki. Hann talar um nauðsyn þess að við hleypum ensku inn í háskólana hér sem kennslu- og samskiptamáli. Ég er sammála því að það getur verið gott og nauðsynlegt upp að vissu marki en að lokum fer þetta þó að snúast um það hvort við ætlum að hafa metnað til þess að halda uppi menntakerfi á okkar eigin móðurmáli eða hvort við ætlum að stjórnast algjörlega af hagsmunum peninga og hagræðingar. Því eins og einhver sagði: ,,Sjálfsagt væri það afar hagkvæmt fyrir okkur að leggja íslenskuna bara niður en viljum við það?”

Þetta tengist nefnilega því sem Eiríkur Bergmann kemur reyndar líka inn á sem er sú staðreynd að Íslendingar, sem og aðrir sem ekki eiga ensku að móðurmáli, ofmeta oft stórlega enskukunnáttu sína og það á líka við um fólk í framhaldsnámi í háskólum. Svo vill til að ég þekki af eigin reynslu það að nema á ensku við háskóla í Skandinavíu og veit þess vegna hversu mikla annmarka það hefur í för með sér þó að kostirnir séu vissulega líka umtalsverðir. Samskipti fólks sem tjáir sig sín á milli á öðru tungumáli en sínu eigin móðurmáli vilja nefnilega oft verða klisju- og yfirborðskennd og skortir þá tilfinningu og næmni sem fylgir því að tjá sig á sínu eigin móðurmáli. Einhver kallaði svona ensku ,,McDonalds-ensku”, einhvers konar útvatnaða glóbalíseraða útgáfu af heimsmálinu sem fólk hafði einkum lært af Hollívúdd-myndum og Friends-þáttum.

Þetta má ekki misskilja þannig að ég haldi á lofti einhvers konar þjóðernisrómantík þar sem að land, þjóð og tunga er þrenning sönn og ein. En meðalhófið er best og í því felst að ekkert er óeðlilegt að háskólar byggi að grunni til á kennslu og samskiptum á móðurmáli á viðkomandi stað en jafnframt sé vilji og geta til staðar til þess að setja á fót alþjóðlegar námsbrautir þar sem markhópurinn væri fólk alls staðar að úr heiminum.

Að ofan eru talin nokkrar smásmugulegar athugasemdir en þrátt fyrir þær þá skal það hér enn og aftur ítrekað að á heildina litið er Opið land orð í tíma töluð.

Það er varla að maður leggi út á það hyldýpi sem það er að ætla sér að blanda sér í þær deilur sem spunnust í kjölfar þeirra uppljóstrana á síðasta ári um að hér á landi hafi verið starfandi leyniþjónusta á tímum kalda stríðsins og að á sama tíma hefðu verið stundaðar hleranir á símum fólks sem talið var stofna öryggi ríkisins í hættu. Kannski er ágætt að nokkrir mánuðir eru liðnir frá því að síðasta innlegg í fyrrgreindar deilur kom fram og því er ef til vill nú loks hægt að ræða málin af einhverri yfirvegun án þess að falla ofan í skotgrafir sitt hvoru megin kaldastríðsvíglínunnar.Einkum voru það tveir sagnfræðingar sem að hrundu umræðunni af stað; þeir Þór Whitehead og Guðni Th. Jóhannesson. Þór skrifaði grein í tímaritið Þjóðmál um þessi reyfarakenndu tíðindi en Guðni bætti um betur og sendi frá sér bókina Óvini ríkisins fyrir síðustu jól.

Margir biðu sjálfsagt spenntir eftir bók Guðna enda vakti verk hans um hlutverk Kristjáns Eldjárns í stjórnarmyndunum áttunda áratugarins (Völundarhús valdsins) verðskuldaða athygli árið áður og kenningar hans um Þorskastríðið höfðu þar áður hleypt ferskum andblæ inn í umfjöllun um þá deilu sem allt of lengi hafði verið blinduð af stækri þjóðerniskennd sem yfirskyggði alla hlutlausa, akademíska umfjöllun.

Segja má að á sama hátt og Guðni spann Völundarhús valdsins í kringum dagbókarfærslur Kristjáns Eldjárns þá spinni hann Óvini ríkisins í kringum þau skjöl sem fundist hafa um hleranir á Íslandi á tímum kalda stríðsins. Dagbókarfærslur Kristjáns voru hreinasta gullnáma í sagnfræðilegum skilningi enda má með sanni halda því fram að þær hafi varpað skýrara ljósi og jafnvel ljóstrað upp um atburðarás margra af örlagaríkustu atvikum í stjórnmálasögu áttunda áratugarins á Íslandi.

Því miður reynast hleranaskjölin heldur þynnri þrettándi enda um tiltölulega orðfá og stopul gögn að ræða. Staðan væri væntanlega önnur ef að allur meginþorri gagna ,,Íslensku leyniþjónustunnar“ hefði ekki endað í eldhafi ofan í öskutunnu árið 1976 (meira um það síðar). Guðni lendir því stundum í þó nokkrum vanda við það spinna frásögn í kringum hin stopulu skjöl og niðurstaðan verður því miður oft lítið meira en getgátur í hinar fjölmörgu eyður sem að út um allt eru.

Það sem þó liggur fyrir af gögnum er þó vitanlega afar athyglisvert. Ekki síður er athyglisvert að horfa samfellt á íslenska samtímasögu út frá þessu öryggissjónarhorni. Þar stendur eitt og annað upp úr:

Fyrir það fyrsta er það auðvitað í hæsta máta óforskammað hvernig Sjálfstæðismenn, og fáir aðrir útvaldir, misnotuðu endurtekið vald sitt og urðu í raun „ríki í ríkinu“ þegar þeir beittu flokk sínum í nafni ríkisvaldsins, líkt og tíðkast í alræðisríkjum þar sem ríkisflokkurinn og ríkið renna saman í eitt. Dæmi um þetta er ráðning Hvítliðanna svokölluðu til varnar Alþingishúsinu í átökunum sem brutust út 30. mars 1949 þar sem að ungir Sjálfstæðismenn stóðu vaktina í nafni ríkisins. Annað sláandi dæmi er hvernig embættismenn, trúir Sjálfstæðisflokknum, eyddu skjölum og héldu öðrum leyndum fyrir yfirmönnum sínum, ráðherrum í vinstri stjórn 1956-1958.

Eins er dæmið um leyniþjónustuna auðvitað dæmi um afar ógeðfelld vinnubrögð þar sem unnið var að njósnum og söfnun gagna án þess að fyrir því væri nokkur lagastoð eða vitneskja annarra en örfárra útvalinna. Það að embættismaður taki sér svo að lokum það vald að eyða öllum gögnum sem safnað var á einu bretti undirstrikar einungis ólögmæti starfseminnar. Þau endalok minna raunar meira á fjarstæðukennda atburðarás í John LeCarré-bók en nokkuð sem á að tíðkast í lýðræðislegu samfélagi þar sem fólki ber skylda til þess að starfa eftir lögum og reglulegum en ekki geðþótta.

Þegar rætt er um öryggisráðstafanirnar sjálfar er hins vegar afar auðvelt að segja, nú þegar allt er yfirstaðið, að ekkert hafi gerst og því hafi allar öryggisráðstafanir í kalda stríðinu, sem hér er um rætt, í raun verið óþarfi. Það kallast að vera vitur eftir á. Það verður þannig að teljast skiljanlegt að mörgu leyti að hér hafi verið haft eftirlit með fólki sem líklegt var til að stofna til óeirða. Í bókinni kemur til dæmis fram að aðsúgur var gerður að Bjarna Benediktssyni, bæði árið 1949 og 1968. Eins voru alþingismenn í raunverulegri hættu innanhúss 30. mars 1949. Eftirlit og aðgerðir til þess að verja hagsmuni ríkisins og fulltrúa þess, og eins fulltrúa erlendra ríkja, voru því oft fullkomlega réttlætanlegar. Það má hins vegar deila um aðferðirnar.

Að sama skapi er ástæða til þess að afbyggja þá seinni tíma söguskoðun að íslenskir kommúnistar hafi einungis verið þjóðernissinnaðir málsvarar hinna efnaminnstu í þjóðfélaginu. Vissulega voru þeir það en hugmyndafræðin sem lá að baki beindist líka á stundum að því lokatakmarki að afnema lýðræðisskipulag á Íslandi og koma þess í stað upp sósíalísku flokksræði þar sem enginn flokkur starfar annar en flokkur sósíalista. Þetta orðar Einar Olgeirsson á furðuskýran hátt í grein frá 1937 sem vitnað er til í bókinni (s. 61-62).

Sé litið til umfjöllunar um baráttuaðferðir ungs fólks yst á vinstri kantinum af ’68-kynslóðinni er eins ljóst að ofbeldi og skemmdarverk var hvort tveggja talið til lögmætra aðgerða til þess að koma málstaðnum á framfæri. Það sést til dæmis á aðstoð Ragnars Stefánssonar, formanns Fylkingarinnar, við fyrirhugaða sprengingu á hermannvirkjum í Hvalfirði. Til mikillar mildi mistókst sú hernaðaraðgerð en ef að sprenging hefði orðið er ljóst mannslífum hefði getað verið stefnt í voða.

Svo má það svo sem fylgja í kjölfarið að það er hálf sorglegt fyrir allt baráttufólkið yst til vinstri á þessum árum að fá það staðfest núna eftir á hversu sagan hefur gefið nánast allri þeirra pólitísku hugmyndafræði algjöra falleinkunn. Vissulega hefur sú friðar- og lýðræðishreyfing sem upp úr þessum tíma spratt lagt jarðveginn fyrir það sem síðar hefur komið. En hins vegar er ekki eins víst að allir þeir sem sem virkir voru innan Fylkingarinnar á þessum árum vilji í dag skrifa undir þá róttæku vinstri stefnu sem boðuð var á þessum árum. Eða er einhver enn þá til í að halda því fram að líta eigi upp til Maó, eins mesta fjöldamorðingja 20. aldarinnar, Hó-Chi-Minh, Che Guevara eða annarra boðenda alræðiskerfis kommúnismans? Þeir eru sjálfsagt fáir eftir.

Guðni slær þann varnagla í frásögn sinni að eitt og annað kunni að fara framhjá manni sem fæddur er 1968 og hefur því ekki upplifað kalda stríðið á sinn eigin hátt nema sem barn og unglingur. Því síður hefur sá sem fæddur er árið 1978 (eins og sá sem þetta ritar) forsendur til þess að kveða upp úr með það hver hefur endanlega rétt eða rangt fyrir sér í einstökum álitaefnum sem upp komu iðullega á þessum árum eftir styrjöld og til falls Berlínarmúrsins.

Sjálfsagt er nefnilega sitthvað til í því sem Matthías sagði hér um árið að Kalda stríðið „hefði gert okkur öll að verri mönnum“. Alla vega kallaði hún á ákveðinn taugatitring og hugarástanda sem erfitt getur verið fyrir seinni tíma fólk að setja sig inn í, sérstaklega þegar aðeins ákveðnir afkimar þessara miklu hugmyndafræðilegu átaka eru skoðaðir.

Þó er hægt að finna ákveðna skírskotun við ástandið nú á tímum. Á seinni árum hafa æ oftar sprottið upp áætlanir stjórnvalda hér og þar um að herða eftirlit með borgurum og í því samhengi hefur einnig orðið vart við vinnubrögð sem ekki standast laganna bókstaf (t.a.m. fangelsanir Bandaríkjamanna á meintum hryðjuverkamönnum í leynifangelsum víða um heim). Eins hefur ákveðin róttækni snúið aftur sem sést á þeim fjöldamótmælum sem hafa átt sér stað í borgum víða þar sem hreyfingar sem berjast gegn neikvæðum hliðum hnattvæðingar hafa á stundum stofnað til mikilla óeirða í tengslum við baráttuna fyrir sínum málstað.

Þá má ef til vill segja að „Rússagrýlan“ hafi að vissu leyti snúið aftur sem hin óskilgreinda (eða skilgreinda) ógn – nú í formi hryðjuverkasamtaka sem tilviljanakennt herja á vestrænum slóðum sem og annars staðar.

Hugarástand ógnar er því kannski ekki alls fjarri núna heldur og þess vegna á bók Guðna fullt erindi við samtímann og af henni má sitthvað læra – það ef til vill helst að tortryggni og taugaveiklun á alla bóga er best eytt með því að fara leið laga og reglna í stað þess að herja undir niðri og plotta og stunda leynimökk.

Lauk loks síðari múrsteininum af tveimur um Jón forseta Sigurðsson eftir Guðjón Friðriksson. Einhverjir voru búnir að segja mér fyrir lestur þessara bóka um Jón að þar hafi Guðjóni fatast nokkuð flugið eftir að hafa farið á kostum í bindunum sínum þremur um Einar Ben. Ég er nú ekkert endilega sammála því, alla vega skemmti ég mér dável við lesturinn um ævi Jóns forseta. Gallinn er kannski bara sá að Jón lifir öllu tilbreytingarsnauðara lífi en Einar Ben. og er þar að auki ekki jafn dramatískur karakter.

En þrátt fyrir að líf Jóns snúist nú ekki um svaðilfarir eða einhverjar daglegar rússibanareiðir þá er nú margt þarna einkar áhugavert. Til dæmis finnst mér áhugavert að lesa um hversu mikið Jón snapaði sér pening fyrir verkefni sem hann síðan vatt sér aldrei í. Stundum lenti hann jafnvel í vandræðum þegar að fólk fór að krefja hann um það sem hann fékk borgað fyrir. Líf hans snýst annars mest um að verða sér út um sporslur og styrki hér og þar til þess að geta haldið starfi sínu í þágu þings og þjóðar áfram.

Dálítið gætir þess, eins og í fyrra bindinu, að Guðjón setji mál þannig upp að Jón hafi í raun alltaf rétt fyrir sér á endanum en þó væri ósanngjarnt að halda því beinlínis fram að Guðjón viðhaldi helgislepjunni sem mökuð hefur verið á Jón Sigurðsson allt síðan á hans dögum. Guðjón hefði hins vegar getað gert enn betur við að skafa slepjuna af Jóni en kannski það sé bara þá verðugt verkefni einhvers sagnfræðings framtíðarinnar sem sest niður og skrifar ævisögu Jóns eftir 20 ár eða 50 ár – að því gefnu að Jón verði þá enn þá relevant í íslenskri þjóðfélagsmynd. Það er alls ekkert víst og það þarf ekkert að þýða neitt slæmt.

En sem sagt, skemmtilegur og áhugaverður lestur: *** af fjórum.