Altstadt-ähnliche Stadtviertel machen den geringsten Teil dieser 12 Millionen-Megacity aus. Schon im historischen Stadtteil Sultan Ahmed, sind die Straßen flächendeckend gesäumt von Häusern mit moderner Formensprache aus den Jahrzehnten nach 1950. Und dieses Bild zieht sich durchweg durch die gesamte Stadt.

Istanbul ist eine lebende, ständig wachsende, pulsierende und sich verändernde Metropole.

Istanbul ist für Besuchern aus aller Welt vor allem für sein reiches antikes und mittelalterliches Erbe bekannt.

Die Reiseführer bemühen sich in der Darstellung der historischen Monumente die Stadt als ein Museum der vergangenen Epochen darzustellen. Die Architektur des 19. und 20. Jahrhunderts wird dabei im Allgemeinen stark vernachlässigt, wenn nicht sogar völlig übergangen.

Über die modernen Bauten in Istanbul wurde nur sehr wenig geschrieben, wobei es sich lohnt mit der Architekturgeschichte der modernen Türkei sich zu beschäftigen , denn sie ist speziell aus Deutscher Sicht eine spannende Epoche, die von Kulturimport und gegenseitigen Einflüssen geprägt wird. In der Zeit des Zweiten Weltkriegs war die Türkei ein wichtiges Emigrationsland, das zur Exilstation wurde für mehrere Deutsche Architekten, die eine erste Generation der Türkischen modernen Architekten an der Universität Istanbul ausbildeten und entscheidend prägten. Die Vielseitigkeit und Gegensätze bilden den Reiz zu der Megastadt.

Türkiye Çağdaş Sanatının Yükselen Yıldızı Fotoğraf

Dünya çağdaş sanat ortamında fotoğraf temelli işler 1980’lerden itibaren sıkça görülmeye başlanmıştı. Bu sürecin etkilerinin Türkiye çağdaş sanat ortamına ulaşması ise 2000’li yılları buldu ve gittikçe artan bir biçimde fotoğraf, çağdaş sanat sergilerinde ağırlıklı olarak yer bulan bir ifade olanağına dönüştü. Fotoğrafın rağbet gören bir medyum haline gelmesinin sebepleri gerçeklik duygusunu yanı başında taşıması ve dijital teknoloji sayesinde fotografik görüntü üretme süreçlerinin kolaylaşmasıydı. Böylece bir kavram karmaşası da doğmuş oldu. Tekniği keşfedildikten sonra uzun yıllar süresince sanatsal bir disiplin olduğunu kanıtlamaya çalışan fotoğraf, şimdi de çağdaş sanatçılar tarafından amaca giden yolda sadece bir “araç” ve “malzeme” olarak tanımlanıyordu.  Fotoğraf temelli işler üreten sanatçılar ise ısrarla kendilerini “fotoğrafçı olarak görmediklerini” ifade etmekteydiler. Murat Germen ve Orhan Cem Çetin, İstanbul Modern Sanat Müzesi’nde gerçekleştirdikleri Çağdaş Fotoğraf Serileri söyleşi dizisinin Ekim ayı ayağında bu konuyu gündeme getirdiler.  “Fotoğrafçı Olmayan Fotoğrafçılar” ironik başlığı altında düzenlenen söyleşinin ertesinde konuya yakından bakmak adına, biz de kendileriyle bir söyleşi düzenledik.

Özlem Şimşek: Son dönemde çağdaş sanat ortamında fotoğraf çok kullanılan bir medyuma dönüştü. Türkiye çağdaş sanat ortamı için de aynı durum söz konusu.  Fotoğrafın bu denli çok kullanılan bir ifade alanına dönüşmesinin nedenleri neler olabilir sizce?

Murat Germen: Bence bunun önemli nedenlerinden biri fotoğrafın, dışarıdan bakılınca, amaçlanan ifadeye ulaşmakta daha az çaba harcanan, çok fazla ustalık gerektirmeyen “kolay” bir vasıta olarak görülmesi. Dijital teknoloji ve yeni makineler sayesinde de kabul edilebilir kalitede görüntüler daha rahat üretilebiliyor artık. Çağdaş sanatta fikir ve kavram ön planda olduğu ve zanaatkarlık arka planda kaldığı için, bu tarz sanatın görece daha az zanaatkarlık gerektirdiği zannedilen bir üretim ortamı ile buluşması da kolay oluyor. Derinine bakarsak, fotoğraf tahmin edilenden çok daha fazla detayı olan ve birikim, ustalık gerektiren bir disiplin aslında, ama bir çok kavram sanatçısı bunun farkında değil gibi görünüyor. Fotoğrafı çağdaş sanat ortamında daha popüler kılan diğer bir neden de baskı süreçlerinin ve fotoğraf sergileme yöntemlerinin çeşitlenmesi. Eskiden fotoğrafçının elinden çıkma “vintage” baskılar çok değerli ve biricik sayılırdı ama sergileme söz konusu olduğunda sadece kağıt bir yüzey, bazen paspartu ve çerçeve seçeneği vardı. Şimdi gerektiğinde üç boyutlu veya lantiküler baskı teknolojileri kullanılıyor, kesiti 3-4 cm’yi geçmemek kaydıyla her türlü yüzeyin üzerine baskı yapılabiliyor, pleksiglas benzeri malzemelerle büyük boyutlu “biricik” baskılar elde edilebiliyor veya fotoğraflar etkileyici parlaklıkta projeksiyon sistemleri ile gösterilebiliyor. Diğer bir deyişle, sergilenme yöntemleri açısından, çağdaş sanat alanına kağıt yüzeyine yapılan fotoğraf baskısından daha yakın duran yöntemler kullanılıyor ve kavram sanatçıları bunları pek seviyor haliyle.

Orhan Cem Çetin:  Dijital devrimden sonra gerçeklik duygumuzu yitirmeye başladık. Fotoğraf ise hala gerçeklik duygusunu en azından yanılsama seviyesinde taşıyabiliyor. Ben fotoğrafın kaybolan gerçeklik duygumuzu restore ettiğini, geri getirdiğini düşünüyorum. Fotoğraf tekniği icat edildiğinde, ressamlar “Resim sanatının sonu mu geldi?” diye telaşlanmışlardı. Oysa biz bugün hala fotoğrafın resmin yerini alması sürecindeyiz. 170 yıl sürdü ve daha da sürecek. Belki de şu an biz sürecin tamamen fotoğrafın lehine döndüğü bir noktasındayız. Dijital devrimle birlikte fotoğrafı dilediğimiz gibi manipüle ederken belki de klasik üslupta resim yapmanın gerçekten bir anlamı kalmadı.

MG: Fotoğraf resimden gerçekliği tasvir etme görevini devralınca resim özgürleşti ancak fotoğraf, bu ağır görevi uzun süre yürütmek zorunda kaldı ve kendi ifade alanının sınırlarını zorlayamadı. Fotoğrafın özgürleşmesi, stüdyo ortamlarındaki kurgu fotoğrafları, karanlık odadaki manipülasyon çalışmaları ve sonrasında da dijital yöntemlerle, ilk icat edildiği tarihten çok uzun seneler sonra mümkün oldu ancak. Fotoğraf kendini bir şeylerin tanığı olarak görmenin yanında yepyeni dünyalar yaratmak için de yola çıkıyor artık. Fotoğrafın özgürleşmesi ve dijital olanakların insanların imgelemini harekete geçirmesiyle yeni bir estetik doğdu diyebiliriz.

ÖŞ: “Fotoğraf” ve “sanat yapıtı” kavramlarını yan yana koyduğumuzda aralarında hiyerarşik bir ilişki oluşuyor ve fotoğraf bu hiyerarşik sıralamada alt sırada kalıyor. “Resim” ve “sanat yapıtı” kavramları arasında ise aynı ilişki söz konusu değil eşit olarak algılanabiliyorlar. Fotoğraf bir ifade olanağı olarak özgürleşirken ve çağdaş sanat ortamında sık kullanılan güçlü bir medyuma dönüşürken bu şekilde algılanmasının nedeni ne olabilir?

OCÇ: Yıllar önce değerli bir küratörümüz kendi galerisinde sadece fotoğraf işlerinden oluşan bir sergi açmıştı. Kendisine gidip, “Galeriler fotoğrafçıları kapı dışarı ederken sizin böyle bir iş yapmanız müthiş, ben de bütün fotoğrafçılar adına size teşekkür etme ihtiyacı hissetim” dedim. “Ben bunları fotoğraf olarak görmüyorum ki sanat eseri bunlar” diye cevap verdi.  Bu, bir küratörün entelektüel yapısına yaraşır bir cümle değildi. Muhtemelen yerleşik fotoğraf ortamından uzak durmaya çalıştığı için böyle bir cevap vermişti diye düşünüyorum.

MG:  Fotoğrafçı kelimesinin Türkiye’de “kirli” olmasının yarattığı bir durum bu. Batıda da bu tip ayrımlar yapılıyor arada ama Türkiye’de sınırlar daha keskin. Oysa bu ünvanlar ve kavramlar arasında geçiş olabileceği kabullenebilmeli ve bu ünvanların hiçbirisinin prestij, mevki, makam getirdiği veya itibar kaydettirdiği düşünülmemeli. Şu sıralarda dünyada bilinen en önemli iki fotoğraf ekolünün birinden, yani Düsseldorf ekolünden (diğeri Helsinki) gelen Andreas Gursky örneğini ele alalım. Dünya çağdaş sanat ortamında adını duyurmuş bir sanatçıdır ama öncelikle fotoğrafçıdır. Fotoğrafın devlet tarafından hayli ciddiye alındığı ülkeler, tarihlerini ve kültürlerini fotoğraflarla kayıt edip arşivliyorlar; bu fotoğraflar daha sonra müzelerde sergilendiği anda ise belgesel nitelikte olsalar bile sanat eseri payesini kazanmış oluyor bir şekilde.  Türkiye’de ise devletin, fotoğrafın “fotoğraf” adını kaybetmeden sanat eseri olarak algılanmasına yönelik hiçbir politikası olmamış gibi görünüyor, eskiden üretilmiş bazı turizm posterleri dışında.

ÖŞ: Fotoğraf temelli işler üreten sanatçılar “fotoğrafçı olmadıklarını” özellikle dile getiriyorlar. Sizin belirttiğiniz gibi fotoğrafçı kimliklerini reddediyorlar. Bu reddedişin nedeni ne olabilir?

OCÇ: Fotoğraf kullanan çağdaş sanatçılar kendi projeleri için yeterli görsel üslubu oluşturmuş durumda olduklarını düşünüyorlar. Bu sanatçılar ekstra bir konfora sahip oluyor. Çünkü kendisini fotoğrafçı olarak belirttiği anda fotoğrafçılık mesleğinin kriterleri devreye girecek. Bu insanlar fotoğrafçılık mesleğinin kıstasları üzerinden eleştirilemiyorlar çünkü hiçbir zaman fotoğrafçı olduklarını söylemiyorlar. Ben fotoğrafçı olarak bir galeriye işlerimi gösterdiğim zaman ise mesleki kriterler devreye giriyor ve belli bir “kalitenin” üstünde olması bekleniyor.

ÖŞ: Sizce fotoğrafçıyla fotoğraf kullanan sanatçı ayrımı hangi noktada başlıyor ya da başka bir şekilde söylersek fotoğrafla çağdaş sanat yapıtı olarak fotoğraf arasında ayrım noktaları nelerdir?

MG: Bu bence o kişinin kendi pratiği içerisinde değerlendirilmesi gereken bir durum. Çünkü işin nereden itibaren çağdaş sanat eseri olarak, nereden itibaren fotoğraf olarak adlandırılacağına ancak işin sahibi olan kişi karar verebiliyor. Kavramsal sanatta fotoğrafın kullanım biçimi, “gerçek kurgudan tuhaftır” mottosundan yola çıkarak çoğunlukla belgesel nitelikte oluyor algıladığım kadarı ile. Bu noktada beyan meselesi işin içine giriyor. Bir belgesel fotoğrafı, belgesel fotoğrafçı diye tanınan birisi sunduğunda ayrı, kavram sanatçısı sunduğunda ayrı bir değer kazanıyor ve öyle görünüyor ki, bu fotoğraf aynı şeye dikkat çekse de kavramsal sanatçının sunuşu daha çok “değer” taşıyor. Bir belgesel fotoğrafçısının çalışmaları, bu konunun ustası olması dolayısı ile kavram sanatçısının işinden daha “doğru” ve “iyi” olmasına karşın, hiçbir şekilde bu sanatçının belgesel işleriyle aynı kefeye konulmuyor. Dolayısı ile sizin kendinizi nasıl tanıttığınız ne yaptığınızın önüne geçebiliyor, ki bu beni rahatsız eden bir şey.

OCÇ: Ben de bir işin çağdaş sanat eseri hatta sanat eseri olup olmadığının sanatçının beyanıyla ilgili olduğunu düşünüyorum. Bu çizgiyi dışarıdan bakarak çekmek çok güç. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı Görsel Sanatlar Yönetmenliği’nin, “Taşınabilir Sanat” projesi kapsamında açılan, Marcus Graf’ın küratörü olduğu “Geçici Rahatsızlık” sergisinde benim fotoğraf  işlerim var. Sergideki fotoğraflar İstanbul dokümantasyonu ama bir çağdaş sanat sergisinde sergileniyorlar. Birer belgesel fotoğraf değiller. Farklı bir bağlama taşınarak, temel insani durumlara dair benim kurduğum bir cümleyi oluşturuyorlar. Ben bunu, yani bağlam değiştirme işini, fotoğrafların üzerine yazı yazarak ya da fotoğraflar da olmadan, sadece yazarak da yapabiliyorum. Burada aynı noktaya, beyana geri dönüyoruz. Örneğin köprüden atlayıp intihar edecek biri o noktada dese ki “Ben performans sanatçısıyım ve olabilecek en uç noktada performansımı icra ediyorum,” ve atlasa sanat tarihine geçecek ama “Bana Ayşegül’ü getirin,” dediği anda üçüncü sayfa haberi oluyor. Orada çok şiddetli bir şey yapıyor belki ama ortada beyan yok.

Ö.Ş: Magnum Ajansı’nın eski fotoğrafçılarından Luc Delahaye foto muhabiri değil sanatçı olduğunu açıkladı 2004 yılında.

MG: Beyanata önem veriyorsak ve biri de “ben fotoğrafçı değilim, sanatçıyım” diyorsa bu bizim karşı çıkabileceğimiz bir şey değil. Ara Güler’in “ben sanatçı değilim, foto muhabiriyim” demesi gibi… Sadece beyanı yapan kişinin neden böyle bir ayrım yaptığını ve bu beyanla nereye varmak istediğini düşünmemiz, ne derece samimi olduğunu, beyanın işiyle bağlantısını tartmamız gerekir o noktada. Ama ben gene de, beyanın işlerin algılanmasında bir fark yaratmaması, izleyicinin daha bilinçli bir algılama moduna geçip işleri “oldukları gibi” izlemeleri gerektiğini düşünüyorum.

OCÇ:  Sanatın en kısa tanımı bence şu: “Sanat bir şeyi başka bir şey gibi göstermektir.” Dolayısıyla sanat eseri, görünenden başka bir şey söylüyor demektir. Oysa Ara Güler “Ben, fotoğrafımda ne görünüyorsa salt onu söylüyorum,” demek istiyor. Kesinlikle sanat olmaması, sanat eseri olarak algılanmaması gerekir onun ürettiği fotoğrafların. Bence doğru ve çok tutarlı söylediği şey. Sanatçı yapıtının bir sanat eseri olduğunu beyan ettiği zaman, dolaylı olarak “Ben burada görünenden başka, onun ötesinde  bir şey söylüyorum,” demiş oluyor. Bu bir ayrım noktası olabilir.

ÖŞ: Fotoğraf ve çağdaş sanat olarak fotoğraf arasındaki ayrım noktalarından biri de yaratım sürecinin fotoğrafın çekildiği andan bağımsızlaşması olarak belirtilebilir mi? Örneğin şehirlerin en bilinen ve en sık ziyaret edilen yerlerine yerleştirdiği çıplak insanları fotoğraflayan Spencer Tunic kendisinin fotoğrafçı olmadığını söylüyor. Tunick’in işleri üzerinden örnek verecek olursak sanatsal süreç fotoğrafın çekildiği anla sınırlı kalmıyor

OCÇ:  Tunic, kendisinin heykeltıraş olduğunu,  insan bedenlerinden geçici heykeller yaptığını, fotoğraflarının da bu heykellerinin dokümantasyonu olduğunu söylüyor. Bu aslında tartışma götürür bir yaklaşım. Bırakın kurgulanmış fotoğrafları, belgesel fotoğraf tarihinde de yakalanmış bir anın değil uzun süreçlerin söz konusu olduğu çok sayıda örnek var. Fotoğrafçılar belli kritik kararlar sonucunda, belli konuların peşine düşüyorlar, öncesinde araştırma yapıyorlar ondan sonra gidip çekiyorlar. Örneğin Josef Koudelka’ın yıllara yayılmış “Çingeneler” serisini düşünelim. İnsanlar ona kapılarını açıyorlar, onu aralarına alıyorlar ve bütün bir aile kameraya bakarak poz veriyor. Görüntülediği anı da Koudelka yaratıyor bir anlamda.

MG: Bu şekildeki tanımlamalar bence sanata daha çok paye vermek için yapılıyor. İşin sanat olarak algılanmasının ek bir “havası” varsa eğer, ki var; Magnum Fotoğraf Ajansı gibi belgesel işler üreten ve sunan bir ajans bile bunun etkisine giriyor. Paris Photo 2008’de bir Lise Sarfati sergisi gördüm; biraz “deadpan” tarzındaki yeni sanatsal işleri yanında ayrı bir katta taçlandırılmış olarak ticari işleri de gösteriliyordu sergi kapsamında. Bu bir Magnum fotoğrafçısının vardığı nokta olarak ilginç. Magnum’un kendi standında ise Carl De Keyzer’in, şu sıralar çok iyi satan “Düsseldorf” ekolü çizgisinde insan içermeyen kent görüntülerinden oluşan fotoğrafları, gene çağdaş sanat fotografını anımsatan büyük ebatlarda basılmıştı ve standın en prestijli yerinde sergileniyordu. Fotoğrafın daha “sanatsal” olarak algılandığında getirdiği ek aura, Magnum Fotoğraf Ajansı standına da etki etmişti.

OCÇ: Herhangi bir çalışma elbette ulvi olabilir ama kategorizasyondan dolayı değil. Sanat kategorisine girdi diye kendiliğinden başka bir mertebeye ulaşması gerekmiyor.

ÖŞ: Sizin (Murat Germen’in) Kasım ayında CAM Galeri’de sergilenecek “Aura” isimli yeni seriniz tam da bununla ilgili sanırım.

MG: Burada serginin konsept metninden alıntı yapayım: Galeride, müzede, fuarda olsun veya pazarda, markette olsun; sergilenenler belli bir “aura”ları varsa daha çok tercih edilirler. Bu aura, sergilenenin kendinden menkul “güzelliğinin” ötesinde; bazen modayı oluşturan eğilimlere, bazen serginin gerçekleştirildiği mekanın niteliğine, bazen sergileyen kişi veya markanın kim olduğuna, bazen havanın güneşli olup olmadığıyla bağıntılı olarak al(gılay)ıcıların keyfine, bazen sergileyen ile olumlu yorumlayarak pazarlayan arasındaki “simbiyotik” ilişkilere, bazen de sergileyenin beyanı ve o beyanın al(gılay)ıcıların gözündeki kavrayışa göre şekillenir. Bir şeyi güzel kılan sadece kendisi değildir, bir şey rahatlıkla “güzel” kılınabilir de… Bu seri, sanatın, yüzyıllardır içinde bulunduğu ama son zamanlarda iyice tavan yapan, fakat çeşitli duyarlılık iddiaları ile üstü örtülen “piyasa ekonomisi” ortam ve yaklaşımını hatırlatmak, eleştirmek üzere düşünüldü. Bunun da ötesinde seri, sanat eserinin; dış etkenler aracılığı ile değil, kendinden menkul bir değer edinebilmesi ve bağımsız kalabilmesi arzusuna istinaden üretilmiş bir çalışma olarak algılanabilir…

ÖŞ: Fotoğraf sık kullanılan bir medyuma dönüştü ve galerilerde kendisine fazlaca yer buluyor. Bu güzel bir gelişme olarak değerlendirilebilir mi?

MG: Buradaki sahiplenme tamamen yurt dışından ithal edilen bir sahiplenme. Art Basel, Sotheby’s, MoMA benzeri önemli fuar, müze, galeri gibi yerlerde fotoğrafın değerinin çok yükseldiği görüldüğü için, “haa demek bundan sonra fotoğrafa da yöneliyoruz” hezeyanı bu. Sanatın her türlü aşamasında Batıyı takip ve taklit halindeyiz; bizde fotoğrafa değer ancak Batıda değer potansiyeli oluştuğu zaman verilir, kimse de ortaya çıkıp “hadi artık, bundan sonra fotoğraf sergiliyoruz” diyecek kadar cesur ve vizyoner değildir. Gene de son zamanlarda bu coğrafyada üretilen işlere baktığımıza, artık fotoğrafla kişisel tarihlerin yazılmaya başlandığını görüyoruz. Özellikle genç insanların işlerine baktığımızda, kendi hayatlarına, sorunlarına dair iş ürettiklerini görüyoruz, ki bu fotoğraf yapan kişinin fotoğrafı daha içsel bir şekilde sahiplenmesine, fotoğrafın toplumsal konumunu yükseltmesine yol açacaktır. Ben o yüzden fotoğrafın ülkemizde son zamanlarda gayet iyi gittiğini düşünüyorum.

OCÇ: Yıllar önce bir çağdaş sanat dergisinde yayınlanan bir yazım vardı. Benim koyduğum başlık “Çağdaş Sanatta Fotoğrafçı Kullanımı”ydı. Başlığın kendisi bir kinaye taşıyordu. Yazının sonunda fotoğrafçılara, “Fotoğraf çok gözde bir malzeme haline geliyor ve siz bu malzemeye hakimsiniz,” diye bir çağrı yapıyordum. Çünkü bu, fotoğrafçıların malzemesi ve bununla neler yapılabileceğini, bunu ne kadar ve nasıl deforme edilebileceğini onlar daha iyi biliyorlar. Ancak fotoğrafçının, fotoğrafta görülenin ötesinde söyleyecek sözü olmalı; bu üretimler bir konsept bağlamında olmalı çünkü sanat izleyicisinin işçiliği takdir ederek mutlu olduğu dönem çok gerilerde kaldı.

İstanbul Modern’de 10 Ocak 2010′a kadar açık kalacak olan ve Sarkis’in bugüne kadar Türkiye’de yapılmış en geniş kapsamlı sergisi unvanını taşıyan “Site”nin katalog tasarımını yaptık.

Hayat sizi hiç ters-düz etti mi? Olmasını büyük umutlarla beklediğiniz bir şey gerçekleşip heyecanınıza değmediğini farkettiğinizde baktığınız aynada ne gördünüz? Hayal kırıklığı mı?

Dün elime İstanbul Modern’e ait bir broşür geçti ve içindeki yazıyı okudum, sonra bir kez daha okudum, sonra yanımdakine okuttum ilgisini çekmedi, elime aldım bir kez daha okudum ve nedense hoşuma gitti. Hani hep empati kurmakla ilgili cümleler sarf ederiz ya, burda başı farklı başlayan bir hikayenin sonu farklı bitiyor, ummadığı bir alana sürüklüyor insanı. Empatiyi özgürlük ile bağdaştırmış ve bence çok şık olmuş

Buyrun bakalım:

Bilmeden özgür olamazsın!

Afrika’da tehlikelerle dolu bir ormanda yalnız başına kalmayı ister miydin?

Yılanlar, kaplanlar, zehirli otlar, uçsuz bucaksız ağaçlar arasında kaybolup gitmeyi ister miydin? Oysa Afrikalı bir çocuk bu ormanda korkmadan özgürce dolaşabilir. Çünkü o, ormandaki her ağacı tanır, rüzgarın esişinden neler olacağını bilir. Hangi mantarın zehirli, hangisinin yenebilir olduğunu bilir. Nereden kaplan çıkacağını, nerede bataklık olduğunu bilir. Bildiği için de kendini korur. Rahatça, özgürce bu ormanda yaşamayı becerir.

Ama o çocuk senin yaşadığın şehirde,şehrin kurallarını bilmediğinde otobanın ortasında yürümeye kalkabilir ve başına kötü şeyler gelebilir. Şehrin bilgisine sahip olmadığından burada yaşamak onun için vahşi ormanda yaşamaktan daha tehlikelidir. Demek ki özgürlüğün anahtarı bilgide saklı. Okuma yazma bilmeyen birinin hayatının ne kadar kısıtlanmış olacağını düşünün. Alması gereken ilacı başkasına sormak zorunda, bineceği otobüsü başkasına sormak zorunda, alışveriş yaparken ödeyeceği parayı başkasına emanet etmek zorunda, kendine gelen özel bir mektubu bile başkasına okutmak zorunda. Böyle bir insan özgür olabilir mi? 

Kutlu Nişancı
Başbakanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın duyarlılığı ile gündeme gelen ve Avrupa Birliği yolunda önemli bir adım olan İstanbul Modern müzesi, ne yazık ki aldığı devlet desteğine karşın, hala kişiye özel bir kuruluş gibi yönetilmeye devam etmektedir.
Şimdiye kadar yığınla eleştiriyle karşılaşan müzenin, ülkemiz sanatına ve sanatçılarına karşı güttüğü ayırımcılık, kabul edilir gibi değil…

varnay-jones

Bizden olanlar ve bizden olmayanlar anlayışı ile kuruluşunu gerçekleştiren müzenin elbette ki bu sorumsuzluğu Sayın Bülent Eczacıbaşı’na fatura edilemez. Sonuçta Eczacbaşı ailesi bu konuya öncülük ederek kuruluşu gerçekleştirdi. Devlet de binayı tahsis ederek, AB yolunda kültür açısından önemli bir adım atmış oldu…
Buraya kadar güzel fakat, ülkemizde ilk kez açılan çağdaş bir müzenin açılışında, bir çok sanatçının göz ardı edilmesi ve Batı‘dan kopya veya ağır özentili işlerin Türk sanatı adına müzeye konulması, eleştirişleri de beraberinde getirdi.

TOM FRIEDMAN

Müzenin açılışında müzeye kabul edilecek olan sanatçıları, Gazi Üniversitesinden sanat tarihi eğitimi almış olan Levent Çalıkoğlu, İstanbul Teknik Üniversitesinde mimarlık eğitimi almış olan Haşim Nur Gürel ve sosyoloğ Ali Akay’ın seçtiği ve seçimde kapsamlı bir araştırmanın da göz ardı edildiği, ülkemizin çok ünlü bir galeristi tarafından da dile getirildi.
Bu üç isim kendilerini müzeyle birlikte sanat uzmanı ve küratör ilan ederek, sanki görsel sanatlar alanında onların dışında bu işi bilen yokmuş gibi hava yarattılar. Bu balon gibi şişirilmiş hava ne yazık ki ülkemizin sosyetik sanat çevresi tarafından da desteklendi. O sosyetik çevre ki, bir zamanlar da Fransız hayranlığını ülkemizde gündeme taşımış ve görsel sanatlarımızın hala bir yere oturmamasında rol oynamışlardı…

JASON SALAVON

Aslında o ödülü Sayın başbakanımıza vermeliydiler…

Puntar

Yıllardır ülkemizde bienal ve çeşitli etkinliklere ev sahipliği yapıyor, milyonlarca dolar harcanıyor ve sanatçıların önünü kesen, sözde uzmanlar(!) yüzünden, bugüne kadar dünya çapında ses getirecek bir görsel sanatçı çıkaramadık…
Oysa spor alanında çeşitli şampiyonalara ev sahipliği yapan ülkeler, dünya çapında sporcuların çıkması için etik kurallarla çalışıyor ve önemli sporcular çıkarabiliyorlar. Antrenörler güçlü sporcuların yanında yer alırken, bizde sözde sanat uzmanlarımız, güçlü sanatçıları görmemezlikten gelebilmek için adeta yarış içindeler…
Gerçek sanatçı yok olmuyor. Bugün ülkemizden çıkan ve dünya sanat platformunda yarışan sanatçılarımız da var ve bu sanatçılarımız ülkemizde göz ardı edilseler bile, yok edilemezler ki.Sanata çıkarcı politikaları yüzünden zarar verenler yarın o sanatçıların karşısında, yüzlerine bakabilecekler mi…

RICHARD HAMILTON

Müzede neler yapılıyor?

Mike-Nemire-Frequency

Çocuklara, öğrencilere kurslar veriliyor.
Ülkemizde bu konuda yurt dışı deneyimli, ödüllü sanatçılarımız da var fakat nedense bunlara ilgi gösterilmiyor, yardım alınmıyor…
Müze üzerinden görsel sanatlarda spekülasyon yapılıyor. Milliyet Sanat Dergisinin Haziran sayısında müzenin tek adamı ilan edilmiş olan ve aynı zamanda dergide yazılarına yer verilen isim, bazı isimleri öne sürerek, spekülasyon yapıyor…
Kendisine sormak gerek, sanatta uzmanlığı nereden geliyor? Ülkemizin yetiştirdiği dünya çapında bir sanat felsefecimiz var. Müze bugüne kadar Prof. İsmail Tunalı’dan da yararlanma yoluna gitmedi ve göz ardı etti…
Ülkemizde iyi kötü görsel sanatlara hizmeti geçmiş ve hala hizmet etmekte kusur etmeyen bazı isimler var ki onları da müzenin çevresinde göremiyoruz. Nerede spekülasyona yatkınlık var ise müzenin orada mı olması gerekir?

bourgeois

bridget-riley

Türkiye’de Görsel Sanatlar olarak biz Milliyet Sanat yöneticilerini eleştirmek istemiyoruz çünkü, onlar da henüz plastik sanatlarda nelerin döndüğünden habersiz ve sadece kendi bulundukları yerden görebiliyorlar bu konuyu… Biraz sanatçılara açılabilseler, atölyeleri gezebilseler ve eleştirenler ile bir araya gelerek onları dinleyebilseler gerçekleri daha şeffaf olarak görebileceklerdir…
Yıllardır görsel sanatlar alanımızda bir çarpıklık var ve bu çarpıklık diyalog kurulamamasından ileri geliyor…
Bazı sanatçılar harıl harıl çalışarak önemli işler ortaya koyarlarken, sanatın sosyetesini yaşayanlar ne yazık ki bulundukları köşelerden onları göremiyorlar. Ve bahsettiğimiz sanatçılar kendilerine ulaşmak istedikleri zaman ise, kesinlikle ulaşamıyorlar…
Al gülüm ver gülüm hesabı görsel sanatlarımızda yığınla sanatçı kendi yağlarıyla kavrularak, gözden, dizden uzak olmak zorunda kalıyorlar…

Neslihan- Öner-2008-kolaj

Bu yaz organizasyonlarında bir lanettir gidiyor. Depeche Mode’a katılacakken tam bir gün öncesinde Dave Gahan hastalandı, biz ve sanırım iki şehri daha iptal etti. Benim için bir yıkım olmadı ama onca insan – hele ki şehir dışından bu amaçla gelmiş olanlar -  için üzücü oldu tabi… Ardından Röyksopp’u canlı izleme keyfini yaşayacağız diye sevindik, Efes One Love organizasyonlarına güvenimiz olduğu için.. Fakat konser; başımızdan aşağı dökülen biralar, ezilen ayaklar, insan trafiği, sahneyi karşına aldığında konseri azıcık işitmek, biraz yana geçtiğinde hiç işitmemek gibi başarısız bir ses sistemi, Anneli Drecker’in tadını hiç çıkaramamak, sahnenin görüş hizalarına koca koca standlar koymak şeklinde korkunç bir hayalkırıklığı yaşattı.

Ardından sevindik, Kuzey meleklerinden Emiliana Torrini’yi şöyle keyifle İstanbul Modern’in bahçesinde izleyeceğiz diye. Caz Festivali’nin beni hep sevindiren kuşağı; ‘yeni ozanlar’ın bu yılki konuğu olarak geliyordu. Açıkçası iki sene önce yine İstanbul Modern’in heykel bahçesinde Blonde Redhead konserinde de ufak çapta mekanan sığmama ve uzun bira kuyrukları gibi durumlar yaşanmıştı; ama yine de Emiliana Torrini’nin tadı orada güzel çıkacaktı, orası kesindi. Derken dün öğlen ‘yaz’ yağmuru başladı. Hemen ardından biletix’ten bir sms: “Konser 21:30′a ertelenmiş, emek sinemasına alınmıştır. İster biletlerinizi iade eder, ister katılırsınız.” Seviyoruz, katılırız, katlanırız… Neye mi katlanırız? Daha kapısından içeri girdiğinizde nefes alınamayacak şekilde havasız bir alanda konsere, çalışmayan klimalara, oksijensizliğin yarattığı kokuya, ışıkların yarattığı ultra sıcaklığa, terlemeye, içkini eline alıp keyifle konser izleyememenin yarattığı hayalkırıklığına, yaz konserini kapalı alanda izlemenin verdiği sıkıntıya… Emek Sineması’nı severiz, o ayrı, ama bu şekilde olmadı işte.

Değdi mi? Salondaki onca insanı bilemem, ama benim için değdi. Emiliana Torrini’nin etrafına saçtığı pozitif enerjiden mi, yoksa bebek gibi sesinden mi bilinmez; ama konser gerçekten de çok keyifli geçti. Torrini’nin Antony Hegarty’yi andıran çekingen el hareketleri; samimi, çocuksu, ama bir o kadar anaç tavırları; Kuzey’den gelip böylesine bir sıcağın içine sokulmasına rağmen konuyla ilgili yaptığı espriler; keyifli parçaları; kusursuz performansı… Bir de sık sık gözümün takıldığı davulcuyu da geçmemek lazım. Gözlüklü, şapkalı esrarengiz davulcu işini gerçekten severek ve çok da güzel yapıyordu. Arkada çaktırmadan, kendi halinde şov yapıyordu resmen..

Anlayacağınız İKSV, yağmurdan kaçarken doluya tutuldu; ama olsun, Emiliana Torrini bize dolu dolu bir gece yaşattı. Yine bekleriz, bu sefer İstanbul Modern’e veya ne bileyim Si*Sé’yi keyifle izleten Rahmi Koç Müzesi’ne…

Anneler haftasonu kaşınır! Etkinlikler araştırılır, programlar yapılır ve genelde (sonunda)

a-evde oturulur

b- alışveriş merkezine gidilir.

Bu döngü her hafta tekrar etse de kendini anneler araştırmadan duramaz…

İşte bu anneler için birkaç etkinlik önerisi…

1- İlk önerim Yunus Gösteri Merkezi… http://www.istanbuldolphinarium.com Henüz gitmedim, gidince değerlendirmemi de yazarım ama siteden göründüğü kadarıyla çocuklar için oldukça çılgın, alternatif bir etkinlik olabilir…

2- Buz pateni… Kış için herhalde en makul ve keyifli etkinliklerden biri olsa gerek. Galeria’daki buz pateni pisti için iyi şeyler duydum. Özellikle alışveriş merkezi içinde olması nedeni ile ortamın soğuk olmadığını ilettiler ki bu grip korkusu ile burnunu dışarı çıkaramayan aileler için önemli bir bilgi… Ayrıca iyi eğitmenlerin de olduğunu biliyorum.

3-santralistanbul çocuklara yönelik atölyeler organize etmiş. Kızımın yaş grubuna uyan bir etkinlik görebildim, daha çok 5 -6 yaş üstü çocuklara hitap ediyor ama gerçekten çok sevdim. En kısa zamanda gidilecekler listesine eklendi..  Biletix’ten biletinizi almanız mümkün… 

4-Benzer etkinlikleri İstanbul Modern’de düzenliyor aslında. Sanat ile genç yaşlarda tanışmaları için çok güzel fırsatlar bunlar… Çocukları unutmadıkları, onlara yönelik eğitim-aktivite planladıkları için önlerinde saygı ile eğiliyorum. Bu tür kurumların artması dileği ile…

4- Son olarak bir etkinlik duyurusu-tabii duymayan kaldıysa – 27 Ocak – 8 Şubat tarihlerinde  “Bugs Bunny Buzda” gösterisi… Çok hevesle bekliyorum ama bir yandan da etkinliğin Kuruçeşme Turkcell Arena’da nasıl yapılacağı beni düsündürüyor. Bu karda kışta açık havada donmamamız için eminim organizatörler birşeyler düşünmüşlerdir… Düşündünüz değil mi?

01/01/2009

Some cities for me are charming in all seasons. Cold, rainy, windy or wintery sunny – a visit to Istanbul any time is a delight.

Currently the Sabancı University Sakıp Sabancı Museum is hosting a Salvador Dali exhibition (until 1 Feb 09). Dali’s fans still can make it.

A walk through the charming narrow streets from the ancient Galata Tower to Istanbul Modern (Museum of Modern Art) is actually a walk in time. At Istanbul Modern, among other amazing art pieces, the ‘Human Conditions’ exhibition is a delight to the eyes (running till 25 Jan 09).

In the Basilica Cistern the upside down Medusa head supporting one of the columns made me think again on Human Conditions ancient versus modern.

Time is one thing I always find short in Istanbul. It is never enough for all I want to see or do. But the (Turkish) delight always abounds.
Selection of my Istanbul dozen shots’08.

İstanbul Modern’in süreli sergi açılışlarını asla kaçırmıyorum. Bu ay değişecek olan süreli sergi davetiyesinin ne zaman geleceğini beklerken bugün bana ulaştı.  Bu sefer konu geleneksel gölge tiyatrosunun 20. yy başlarındaki sinema ve günümüz çağdaş sanatı üzerindeki etkileri.

Davetiyede çağdaş bir Afro-American sanatçı olan  Kara Walker’ın bir çalışması yer alıyor. Ben kendisinin beğendiğim bir başka çalışmasını post ettim.

Eminim ki bu sergi de diğerleri kadar başarılı bir sergi olacak. Gidiniz, geziniz, görünüz diyorum:)

Bilirsiniz ki Güzel Sanatlar, bazılarının fakültenin marifetiyle bazılarının da içine doğan ilham karşısında, duyduğu dayanılmaz ızdırabı söndürme çabası sonucu oluşmuştur. Fakülte marifetiyle kazanılan terbiyeye hiç bir diyeceğim yok tabi, herşeyin olduğu gibi sanat ve sanatçınında  5×5lik kalıplardan çıkması, çok güzel bir gelişmedir. Kalıbın sağ alt köşesine yerleştirilmiş marka da, mezun olmuş “sanatçının”, tam söyleyeyim de gocunmasın “Güzel Sanatçının”, tam sağ alt köşesinde, sadece dikkatli gözlerin yeteneği ile görülmektedir. İlhamını yorumlayanlar ise özellikle ilk ürünlerini çıkartırken, yarısını bile anlatamamışlardır söylemek istediklerinin. Hatta bazıları bu anlatamama durumundan ayrıca bir keyif almış, “Birşey geldi bana, ama size anlatamayarak anlatıyorum ki değerim anlaşılsın. Hadi buyrun anlayın bakalım.” demekten pek bir keyif almaktadır. Kalıp düzen çıkmış, teknik bilgiyi yemiş yutmuş fakültelilerde, bu tembel aklını, “anlaşılmayı izleyici insafına bırakma” fikrini pek bir kolay kapmış, pek bir zevkli bulmuştur.

Esasen işin kökü daha başka noktalarda gizli. Bu işin altında da bir ekonomi, bir siyaset, bir politika, bir cengaver yürekli lafazanlık, bir ekmek davası var. Yok mu? Var. Çok feci hemde. Eskidenmiş o açlık sefillik çeken ressamlar, tiyatrocular devri. Artık devir yoz olanı yol, aç kalma devri. Sanatsal faaliyetler bir yanda, renklerin isimlerini, müzikteki sırf enstrümanla oluşan ahengi, fotoğraftaki derinliği, bir oyuncunun sahnede yarattığı karakterin etkisini hissedemeyen o kadar çok insan varki artık. Adamlarda haklı bir nebze. Yaşamak için onları çekmeli, onlara işlemeli.

Şimdi inceden inceden sormaya başlamışsınızdır, nedir bu yaptığın laf ebeliğinin nedeni, hadi baklasını çıkar şu damarına basan olayların diye. Anlatayım.

Yaklaşık bir buçuk ay önce. (yeni mi aklına düştü jetonda yazıyorsun birader, bir buçuk ay önceymiş) İstanbul Modern Sanatlar Müzesinde, Design Cities falan diye kıvır zıvır bir isimle açılan, hani reklamları televizyonlara defalarca çıkıp, gazete sayfalarının bikinili güzelleri ile yer çatışmasına giren sergi. Neymiş tasarıma yön veren 8 şehirden parçalar ile tasarımın yılları içerisinde nasıl geliştiği, nasıl serpilip büyüdüğü, nasıl olgunlaştığı ve sonra yeniden çocuklaştığını falan görecektik. Artık 8inci şehirde torun torba kucaklayıp evin yolunu tutacaktık. Yani internet alemindeki reklamı bile, o kadar havalı, o kadar iddialı ki, sergi sonrasında, hayatın anlamını yanında bedava veriyorlar sanki. Allahtan ben “Ferrarisini Satan Bilge”yi okuyunca hayatın anlamını çözmüştümde(!), o beklenti içine sokmadım kendimi, internette sergiye gitmek için planlar kurarken.

E tabi çarşaf çarşaf reklamlara, küratörün kara kaşına kara gözüne yer verilmiyor tabi. Ciddi sponsorluklar var ve ciddi bir hizmet alımıda var. Ama ortada sunulan şey o sponsorlara ve o hizmetlere yakışan birşey olsaydı keşke. O gün o sergiye gittiğimde verdiğim 3 kuruş paraya inanın acımıyorum. Serginin çıkışında “İğne Deliğinden Fotoğraflar” diye diğer bir sergi daha vardı da paramı o kurtardı. Gerçekten insanların basit bir karton kutu ile fotoğraf çekebilmesi, iki yüzyıl önceki bir tekniğin günümüzde çok sıcak ve samimiyetle yakaladığı pozlar ve manzaralar, o buz gibi kasıntı sergiden sonra keyfimi tekrar toparlamamın yegane kaynağıydı.

Eh Onur neden mızmızlanıyorsun bak almışsın paranın karşılığını demeyin bana. Ben o sergi ile modern sanat kavramının ne kadar çarpıtıldığını, “ben bunu yaptım, yersen.” diyerek sundukları ipe sapa gelmez şeylerin karşısında, insanların “Hasktir ordan” diyemediğini gördüm.

Şöyle düşünelim, siz bir sergiye girmişsiniz, ama o odada,(hadi salon diyelim o kadarda küçük değildi nede olsa), salonda, Ikea varî zorlama patika takibi tekniği ile 1850 lerden 2000lere 8 şehirle arada çok büyük çok önemli pek çok ikonun tekniğini teknolojinin atlanarak yapılmış, sığ, ucuz bir bit pazarı gezintisinden başka birşey değildi. Keşke 1940′lı yıllar Paris’inde koydukları Citroën 2CV aslında 1970 model olmasaydı, paraya reklam için değilde Fransa’dan 1945 model olanını getirtmek için harcasaydırlar. Keşke 1980′lerdeki Sony Walkman ve Trinitron fırtınasını dükkan camekanı temasından farklı bir mod içine büründürseydiler. Keşke bahsedilen dönemde ancak kuaför salonlarında görülen o aptal plastik koltukları bize tasarım anlayışını değiştirdi diye yutturmasaydılar, açıkçası ben turuncu melamin tabaklara razıydım o sandalyeler yerine. Nede olsa aynı dönemde kahvaltımızı o tabaklarda yapardık, altında da İstanbul Melamin Sanayi yazardı.

Kızmakta haklımıyım ahali. Parama değil, aptal yerine konmuş olmaya kızıyorum. Beni aptal yerine koyan bu insanlar bence onlara sponsorluk eden kişileride aptal yerine koyuyorlar. Aslında o sponsorlarında, “Adımız görünsün yeter, sanat camiasında bir yeri var derler” fikrini taşıdığını düşünmek dahi istemiyorum. Bu fikri taşıyanlar varsa, böyle ucuz, kalitesiz, bit pazarı sergilerini, modern sanat diye yutturmaya çalışan uyanıklarda olacaktır.

Ha birden aklıma geldi. Yine gittiğim yerde “temalı” bir sergi daha vardı. İşte o modern sanatın, ne kadar yozlaşmış olduğunu gösteriyor aslında. Bir abla, evindeki eski ve hijyenik hiç bir statüye giremeyen, bildiğimiz o en eski AUER gazlı ocağı videoya çekmiş. 2-3 dakikalık bir görüntü, arkada ya Janis Joplin yada Jefferson Airplane (bilirsiniz ikiside junkie kuşağının cool ve özgürlükçü bir müziğini temsil ediyor ya, “thanks to hollywood” (!))  çalıyor. Ekranın yanında bir tabela, sanatçı bu çalışmasında, “Ev kadınının, dünyadan uzaklaşmışlığını soyutlanmışlığını…. falan filan vs.” biliyorum oradakiler diyemedi ama ben dayanamadım “Hasktir ordan” demeye. Ya ev erkeklerinin izolasyon sorunu , hani dünyada kadın erkek eşitliği, hani sadece erkek çinçila hayvanlarından kürk yapılması. Niye onlarıda dahil etmemiş ki.

Aslında olay daha eski, ablanın babası zamanında batmış bir TV reklamcısı. Yani bende kullanılmış, kirli, bir fırını reklam niyetine çeksem, bende reklamcı olarak batarım. O video oradan. Ablanın videoyu çekmişliği bile yok. Sevgilisi Windows Movie Maker ile arkasına müzik ile siyah beyaz efektini atarken yanında, “Hüseyin canım, şu kısmına zuum yapsana hayatım. Ay sağol çok güzel oldu…”

Arkadaş ben şunu derim son söz diye. Gerçi bitmez benim sözüm kolayda neyse. Bu sergi yaratıcılıktan yoksun. Bit pazarında iki tur atsanız bütün içeriğini dörde beşe katlar, üstüne tarih kitabı yazacak malzeme toplayabilirsiniz ve 7 YTL giriş bedeli ile çayınızı içer, sosislinizi yersiniz. Tabi sanattan uzak durun, sergiye müzeye gitmeyin demiyorum. Tek dediğim şişirme işler bizi bozar, gaz yapar. Sonra bak bir ay geçer, hâlâ çıkmaz, hâlâ çıkmaz.

2007 de Gary Hustwit tarafından çekilen Helvetica her tasarımcının izlemesi gereken bir belgesel.

1957 yılında Max Miedinger ve Eduard Hoffmann adlı tasarımcılar tarafından İsviçreli yazı tipi şirketi Haas için tasarlanan yazı tipini konulan belgesel için Helvetica‘nın ekseninde modernizm eleştirisi diyebiliriz.

Bir çok tipografın görüşlerinin de yer aldığı belgesel Mayıs ayı boyunca İstanbul Modern‘de gösterimde. İzlemek için müzeye giriş bileti almanız yeterli . Programı buradan (PDF) indirebilirsiniz.

Helvetica geçen sene İstanbul Film Festivali çerçevesinde NTV Belgesel kuşağında da gösterilmişti.

İstanbul Modern’de düzenlenen Cihat Burak Retrospektif sergisinin kataloğunu tasarladık.

İstanbul Modern’in sürekli sergisi “Modern Deneyimler” için katalog tasarımı.

2006 Mayısı’nda İstanbul Modern Fahrelnissa Zeid ile Nejad Devrim’in yapıtları “Fahrelnissa ile Nejad: Gökkuşağında iki Kuşak” başlığıyla aynı sergide buluştu. Haldun Dostoğlu küratörlüğünde hazırlanan serginin mekan ve kitap tasarımını yaptık. Sergiyle ilgili o günlerde Radikal’de çıkan yazıya göz atabilirsiniz.