May party akong napuntahan na hindi ako ganoon ka kumportable. Hiwalay ang kuwarto kung saan may kainan, doon sa kuwartong may mga program gaya ng sayawan, kantahan at palaro sa parang hotel na ‘yon.

Noong marinig ko na parang may dance contest, nagpasya akong sumali. Pumasok ako sa loob ng kuwarto at doon ko lang naalala na naka-dress pala ako kaya inabot ko ang aking sinturon at sapatos sa aking kaibigan na nanonood lang sa program.

Sa mga kasali, alam ko dalawa doon ay kakilala ko. bigla nag-alala ako na baka stop-dance ang laro. Dyahe naman sa akin ang sumali pa sa ganung laro pero nandoon na rin lang, sumige na ako. Ang nakakaloka lang ay imbes na pasayawin kami ay nagkaroon ng question and answer portion.

Pinakitaan kami ng tatlong que cards na naglalaman ng mga salitang KAPAYAPAAN, KARANASAN at KALAYAAN. Mamimili ka alin sa tatlo o i-enumerate mo ang tatlo ayon sa pagigingg importante nito sa iyo.  Panghuli ako sa sasagot at yong nauna sa akin ay si Tita Cory pala. Ang sagot niya ay KAPAYAPAAN.

Naisip ko ay may punto siya pero ako ang nasa isip ko, kalayaan ang gusto ko na unahin. Pero naisip ko rin nung pagkakataon na ‘yon, mahirap idepensa at may pipili kaya nung cue card na may nakalagay na KARANASAN? Pero noong ako na ang sasagot ay hindi na ako nakapagbigay ng kuro, kasi nagising na ako.

Wala lang sa akin ang panaginip na ‘yon, bagama’t weird at nakasama ko pa talaga si Tita Cory ha.  Pero kanina habang nakikinig ako sa speech at pagdedeklara ni Noynoy Aquino na tatakbo na siya na sa pagkapangulo biglang bumalik sa akin ang panaginip ko.

Marahil pinili ni Tita Cory ang Kapayapaan kasi yun naman talaga ang nagawa niya during her time, gusto ko ng Kalayaan bilang indibidwal at mamamayan at ang KARANASAN ay para kay Noynoy. Sa totoo lang kasi, ‘yon ang tingin kong kulang sa kanya at mas gusto ko siyang tumakbo bilang pangalawang pangulo.

nais ko'y kalayaang,'di papel lamang

Siyempre, ayaw ko rin naman sa mga TRAPO (traditional politician) na punong-puno sa karanasan pero wala namang kakuwenta-kuwenta at integridad. Ang sa ganang akin ay kaya nga bang mamumuno, desidido, maaasahan, mapagkakatiwalaan at  may magandang hangarin para sa bayan.

Naniniwala naman ako na mayorya sa mga binanggit kong  katangian ay tinataglay ni Noynoy. At kung titingnan ang mga posibleng kakandidato, namumukod tangi  nga siya sa maraming aspeto.  Pero may bunga kasi ng isang magandang puno na nababalewala ang pagkalinam-naman at sustansya pag piñatas ng hilaw. Nakakatakam man tingnan pero nakaka-frustrate pag hindi naibigay yung hinahanap mong dapat na lasa nito.

Dagdag na tanong lang… kung hindi ba namatay si Tita Cory at iba ang ginawang taktika ni Mar Roxas (lalong-lalo na ang flop niyang padyak ad), papaimbulog kaya ang name ni Noynoy?  May isa lang akong gustong purihin sa kanyang mga sinabi niya iyon ay dapat wag mawalan ng pangarap o pag-asa.

Gusto ko sanang

Mapanood ang iyong paglaki.

Ang paghaba ng iyong mga daliri’t,

Pagtatag ng damdamin.

Biyayaan mo kami

Ng ‘yong unang unang kilig

Ng ‘yong unang halik.

Biyayaan mo kami ng ‘yong unang hikbi

At galit

Na lalamon

Sa buong himpapawid.

Mga walanghiya kayo.

Kayong mga buwitre

May dugo sa kabukiran

At kayo ang nag-dilig.

Mga walanghiya kayo.

Bawat isa sa inyo’y

‘di n’ya katumbas

Mga aso

Mga buwitre

Ng gahaman.

Gusto ko sanang

Mapanood ang ‘yong pelikula

Ang ‘yong buhay

Na dadaig

Sa lahat

Ng teleserye ng Maynila.

Walang artistang

Gaganda pa sa’yo

Anak ng putik

Na mas busilak

Pa sa ulap

Sa tuktok ng apo.

Mga walanghiya kayo.

‘wag n’yong lokohin

Ang mga sarili n’yo’t supling

Hindi karangalan

Ang mabansagang

Berdugo

Manghinayang ka, buwitre,

Ang ‘yong puso ang nagdadala

Ng mga bangungot ng ‘yong mga gawa

Kapag ika’y ‘di na lumuluha

Alam mong

sanla na rin ang ‘yong kaluluwa

Makinig ka, aso,

S’ya ang lumipas ngunit ikaw ang nagapi

S’ya’y halimuyak

Ng isang libong rosas

Liwanag

Ng daang-daang pagsikat

At ikaw,

Ikaw, buwitre,

Ay ‘sing bigat lamang

Ng ‘yong tansong palamuti’t sinayang na buhay

Walang luluha

Sa’yong pagpanaw

Kapwa mo aso

Lang ang dadalaw

At wala kang iiwang tanda

Kundi ang ‘yong bansag

Kahiya-hiya,

berdugo.

June 12, 2009

Naging malumanay ang malambing na panimula ng pagharap sa kalagiman ng kadiliman na naitadhanang magpalaya sa bawat mamamayang umaasa’t dumaragsa sa kabila ng pagdurusa’t pagdadalamhati sa paghihiganti na taglay ng una’t lahat ng mga nagdaratinga’t walang gamay na nagnanais magtiis sa malubhang paghihinagpis, makaharap lamang ang kaisa-isang lagim ng pagbawi ng takipsilim sa lupang ipinagkait at pinagsamantalahan sa pagpapatikim ng dugong walang kasimpait, na siyang taglay ng bawat isa sa nagkakaisa’t umaasa, at nagaanyayang ipagpatuloy ang pakikipaglaban kung saan patuloy na susuportahan—masalanta man ng bagyo o buhawi ng ‘sandaa’t isang nagdaan na kasinlubha ng pananrankasong balak ipagpaliban sa isipan ng karamihan upang maitaguyod lamang ang siyang iniwanang bisyo ng mga ama ng lupang ito, na kinalinga ng ginto kung saan ngayo’y ang tanging alaala’y rebulto na nagpapaalala sa lahat ng may puso na lalaban tayo para sa kasarinlan at pagkakaisa ng bayan; ma pa laban sa mga naglalakihan man o sa mga mayroong kakulangan (na siyang nagmamayabang bilang mga mamumuno sa pamayanang sa respeto’t prinsipyo’y tila ba ay napagiwanan ng panahon na hindi naging malambing o malumanay).

Huwag kaming pagdiskitahan.

Nawa’y hindi makalimutan ang siya sanang tinatamasang kalayaan.

I was going to talk about Saved By The Bell.  That Zack Morris return.

But It’s Philippine Independence Day and I’m in The Philippines so I figured I should at least mention it today.  Nobody else in this country seems to be talking about it.  Except on the Cartoon Network there’s a ‘Rada-Rada-pendence Marathon’ airing episodes of Chowder all day.

There’s a fireworks display at the giant Mall of Asia.  And that Francis M song is getting some extra play.  But the general vibe I’m picking up is that it’s just another day off work or school.  I actually thought it was Sunday.

I’m sitting at a different internet cafe today because the one I usually go to is packed with teenagers online-gaming.  I even had trouble getting a seat at this one.  This tells me in an indirect way that the kids don’t really care for Independence Day.

Compared to home, Torontonians are pretty ‘whatever’ about Canada Day, but we’re pretty ‘whatever’ about fucking everything.  But at least we wear red.

I feel like I should DO something.  But what?  Isn’t that so Filipino?  I’m probably gonna go get drunk.

I know I’m just an idealistic Balikbayan, Canadian-Filipino, returnee.  I can’t really speak on the topic.  And I can’t really  bag on the people for not showing a little more appreciation for their independence.  I mean, if there’s anything Filipino’s DO NOT lack it’s PRIDE.  So that’s not the problem.

With my collective observations and experiences gathered over the past 7 months I’ve been here, my feeling is this:  independence from what?

When The Philippines gained independence  from Spain in 1898 (after a good 300 years), an hour had barely passed before it was sold to the United States for 20 million dollars in the Treaty of Paris.  The deal also included  Puerto Rico, Guam, and Cuba.

Then in 1946, on the 4th of July the Treaty of Manila was signed and the United States recognized The Philippines’ independence.  It was sorta like a “well gee, we don’t really need you’re pretty island anymore, sooooo here’s it back.  CONGRATS!”

Now in 2009, I wonder if the people here feel independent.  When the only decent job a kid can get out of college is an outsourced call-centre gig, cause Filipino’s can speak decent ‘american’ english.  When the people that live around the ‘Rice Terraces’ have to import rice from China to feed themselves.  And old men from Australia that can’t make it happen in their own country come here and write books about their experiences with advice for those who want to do the same.

And then there’s that feeling that “We should be the 50th state . . . not Hawaii.”  (quote: from the Celdran tour.  not necessarily Celdran.)

It’s a little hard for me to be articulate about these things.  It’s a little over my head, I think.  It’s not Zack Morris.  So I’ll leave it with something that me and some other idealistic balikbayans would say when we can’t understand something about this pretty country: “ohh, so basically it’s fucked.”

Perhaps it’s time to independesize another time.

My respect to those souls who are part of the good fight and are working against odds to unfuck these beautiful islands.

Mabuhay!

-mlv

www.oldeyorke.ca

Tomorrow, we all commemorate another year of our country’s “freedom.”

Tomorrow, we all remember the day when our country eventually got its liberty.

Ika-12 ng Hunyo, Araw ng Kalayaan.

I find it funny though. This year’s Independence Day theme is:

“Kagitingan, Kagalingan at Kasipagan Tungo sa Tunay na Kalayaan.” “Tungo sa tunay na kalayaan.”

It does make you think.

Malaya na tayo ngunit nais pa rin natin tumungo sa “tunay na kalayaan.”

Ano ba ang tunay na kalayaan?

I could go on with this rant about freedom tapping the favorite term “absolute freedom” and whatnot. But, I won’t.

Tomorrow, I will be at General Emilio Aguinaldo’s Shrine to support this day, and like other Filipinos, continue to hoping for the betterment of this country; because freedom is more than what we really deserve.

Halika, basahin mo ako.

Meron akong sasabihin sa’yo na hindi mo maririnig mula sa ibang bibig sa paligid mo — mga bibig na sobrang dada, sobrang daming sinasabi, gusto kang lektyuran kung paano sumakay ng tricycle, humanap ng boyfriend, magsuot ng saplot. Meron akong sasabihin sa’yo kahit wala akong bibig. Meron kang maririnig kahit na walang laway na tatalsik sa mukha mo. Dito sa mumunti kong espasyo na binudburan ng mga salita, narito marahil ang katotohanang magpapaiyak sa’yo.

Dito ko pwedeng sabihin, “Tinitigasan ako” at walang bubusal sa aking bibig. Ito ang aking teritoryo, ang aking sariling kaharian. Ang mga titik “P” at “U,” o “T” at “A” ay aking mga sundalo, handa akong ipagtanggol mula sa mga barbaro kong kalaban na hindi marunong bumasa’t sumulat. Ang mga salita ko rito ay bala, ang mga pangungusap kanyon, mga talata, bomba. At ito, itong artikulo ko, ay isang deklarasyon at aksyon ng digmaan laban sa mga barbaro.

Tutok sa mga salita, habulin mo ang aking tuldok.

Narito sya.

Heto.

Sa dulo.

Hindi mo ko kayang pigilan.

Kailangan mong habulin ang aking tuldok hanggang mapagod ang iyong utak na marupok at kulang sa bitamina. Wala kang magagawa kundi laruin ang aking laro, umindak sa tugtuging ipapataw ko sa’yo.

Ngayon, matutunan mo munang itikom ang iyong basa at makating bibig. At habang sinasara mo ang iyong mga labi, isipin mong mabuti na tumitikom din ang buong mundo. Nilalamon ng isang matamis na katahimikan ang mga kalye, mga tahanan, mga mall. Hindi mo na marinig ang iyong kaibigan. Tila napipi na ang iyong guro. Wala nang silbi ang iyong mga magulang.

Ang tanging may saysay na lang ay ang aking artikulo.

Isang artikulong unti-unting bumubulong.

Nahuli ba ng iyong kanang tenga? Subukan mo yung kaliwa.

Isang artikulong dahan-dahang lumalakas, napupuno ng tapang; isang artikulong gumagapang sa iyong gunita, inaakap ang iyong imahinasyon.

Ayan na, tumataas na ang boses, nanginginig ang ngalangala, sumisigaw na, humihiyaw na — parang ambulansya! Nabubulabog na ngayon ang mga kalye, mga tahanan, mga mall! Nagkakagulo na! Digmaan! Digmaan! Dinggin ang tinig ko mula Cubao hanggang Cyprus! Bibingihin kita at papasabugin ang iyong kokote!

Ngayon, hindi ka na birhen. Pinagpasasaan na kita.

Akin na ang iyong buo at umiibig na atensyon.

Halika, basahin mo ako.

Sinungaling ang mga tao. Sasabihin nila sa’yo na masaya sa simbahan kahit boring do’n. Irerekomenda nila na basahin mo ang bibliya kahit na masyadong maliit ang mga titik, masakit sa mata, at nakakaantok. Isasaksak nila sa baga mo na ikaw ay isang nurse samantalang isa kang pintor o arkitek. Papaniwalain ka nilang masamang magmura kahit na marami namang kamura-mura sa iyong paligid.

Putang ina. Nakita mo yung kawawang bata sa kalye na yun? Putang ina. Ibuka mo ang iyong bibig. Sundan mo ako.

Pu…

Tang…

I…

Na…

Putang ina.

Putang ina talaga.

Masarap ba? Masarap ang bawal dahil nasa bawal ang natural. Ang hangin, ang gabi, ang araw, ang lupa, ang mga puno at sanlaksang hayop sa daigdig ay nasa bawat isang bawal na salita. Kaya masarap magmura dahil nagiging isa ka sa mundo.

Putang ina.

Kapag binanggit mo, wala ka nang itatapon. Hindi mo na kailangan ng salbasyon. Ikaw ay buo na, iisa na ang damdamin sa hangin, sa gabi, sa araw, at sa lupa. Basura na sa iyo ang garantiya ng sinuman na may nakareserbang upuan sa langit para sa iyong pwet. Tanggap mo na kung sino ka at ano ka. Isa kang tao. Tanggap mo na na marumi ang idolo ng santo sa altar mo, nakakakiliti ang dila ng ibang tao sa iyong balat, nakakainggit ang katawan ng mga kabataan, at mas malinis pa ang tamod kesa sa adobo sa iyong hapag.

Wala nang rason para sa iskandalo dahil ang iskandalo’y para lamang sa mga barbaro.

Tanggap mo na ang lahat ngunit hindi mo kailangang maging mabuting tupa. Sa halip, tuturuan kitang magalit. Ipapakita ko sa’yo kung paano itakwil ang dapat itakwil.

Merong kasamaan sapagkat may nosyon tayo ng kung ano ang dapat at matuwid. Hindi mo kailangan ng diyos upang mapagtanto na maraming sira na kailangang butingtingin at ayusin.

Merong masasamang tao.

Nananakit ang masasamang tao.

Gugustuhin nilang mamilipit ka sa kirot para sa sarili nilang sarap. May iba na paulit-ulit na itatanim sa isip mo na mahal ka nila ngunit mahal ka lamang nila bilang isang instrumento. Isa ka lang martilyo sa kanila, wallet, kolorete, tiket, sangkalan, arinola, kubeta, o magasin na pagjajakulan. Mahal ka nila dahil humahalinghing sila sa hagod mo.

At dahil hila-hila ka ngayon ng aking tinig, inuutusan kita: itakwil mo sila. Itapon mo sila sa pinakamalalim na basurahan at ibaon sa lupa, huwag lagyan ng anumang marka. Subalit magtanim ka ng poot at galit sa kanila. Sa poot at galit mo lamang matututunan ang mga leksyon na hindi sa iyo ituturo ng kahit sinong magulang, guro o pari. Ikunot mo ang iyong noo at bilugin ang iyong mga kamao.

Matuto kang lumaban dahil mga barbaro sila, mga ipoktrito.

Kunwari matatalino, hindi naman alam kung ano ang hustisya; kung umasta’y mga relihiyoso ngunit nagtatago naman ng maiitim at nakakasukang lihim; matataas magsalita kahit blangko naman ang sinasabi; nag-aalala kuno samantalang pipi’t bulag naman sa iyong pinakamalalalim na pangangailangan; hahaplusin ka sa umaga ngunit lalapastanganin ka naman sa gabi; pupurihin ka sa iyong harap subalit pagbubulung-bulungan ka naman ‘pag ika’y nakatalikod; ngingitian ka kahit gusto ka naman talagang ipakulam; mabubuti kunwari nguit masasama naman.

Itakwil mo sila dahil hindi sila dapat ginagalang, sinusuklian, minamahal. Itakwil mo sila kasama ng iba pang walang lohika o rasong bagay sa iyong buhay — mga bagay na pinapaikut-ikot ka lang sa kanilang mga palad.

Hindi mo kailangan ng supot na mga leksyon, supot na institusyon, at supot na mga taga-aruga.

Maging buo ka, parang hangin, gabi at lupa.

Ipagpatuloy mo kung ano ang totoo. Sabihin mo kung ano ang matapat at walang bahid ng pretensyon. Abutin mo ang tuktok, walang pakialam kung magkandahulog man ang iba at pumutok ang mga ulo. Wag mong kalimutang ika’y mamamatay sa katapusan ng istorya. Tumalon ka na! Ngayon na! Habulin mo ang aking tuldok!

‘Wag kang susuko! Padyak!

Nando’n ako sa tabi ng letrang “G.”

Umiiwas ako sa mga margin at binubuyangyang ang aking sarili.

Habol!

Nasa likod na ko ng iyong mga aklat, wala sa Table of Contents.

Naro’n ako sa harap ng iyong mga kaibigan, pinagtatawanan sila ngunit ‘di ako nakikita.

Pinupunit ko ang iyong hymen ng ‘di mo nalalaman.

Lumalagi ako sa gunita mo habang ika’y mahimbing na natutulog.

Habol…

Malapit na…

Diretso lang. ‘Wag mo nang iabot ang pamasahe.

‘Wag kang liliko sapagkat hawak mo ang katotohanan.

Aakayin ka ng aking tuldok mula sa iyong hawla, palabas sa alapaap.

Lahat ng ito dahil sinimulan mo at pagpapatuloy mo.

Lahat ng ito dahil binasa mo ako.

New Post

• Gimik @ Trellis, Kalayaan ‘09 – I
• Gimik @ Trellis, Kalayaan ‘09 – II

• Gimik @ Trellis, Kalayaan ‘09 – I
• Gimik @ Trellis, Kalayaan ‘09 – II

Mula sa Palawan, kuha ni Beth Añonuevo.

Mahabang kuwentong matataguriang mala-nobela ang akdang Juan Masili o ang Pinuno ng Tulisan (1906, Luzonica Libreria) ni Patricio Mariano. Masasabi ito kung ang gagamiting pamantayan ay ang mahabang tradisyon ng pagsulat ng nobela sa Ewropa. Mura pa ang edad ng pagsulat ng nobela sa Tagalog noong bungad ng siglo 20, at ang mga manunulat ay nasa yugto ng pangangapa. Ang totoo’y malabo pa noon ang pagkilala sa nobela bilang isang uri ng prosa, kaya ang ibang akdang tinatakang nobelang Tagalog ay nasa anyong patula na mahihinuhang naanggihan ng impluwensiya ng awit at korido.

Isa sa mga katangian ng mala-nobelang Tagalog ay ang paggagad sa kasaysayan, bagaman ang kasaysayang ito ay maaaring pinanghihimasukan ng guniguni. Sa paggagad sa kasaysayan, ang mga tauhan ay nailalarawan nang tila kontemporaneo sa isang takdang panahon, at ang awtor ay kalahok sa pagsasalaysay upang ang komunikasyon ay maging matalik pagsapit sa mga mambabasa. Ang ganitong teknik ay pagtataasan ng kilay sa Ewropa o Estados Unidos, ngunit noon ay mahalaga ito sa Filipinas dahil ang awtor at ang mga mambabasa ay waring nag-uusap lamang sa pantay na paraan. Napapalapit sa mga mambabasa ang akda dahil ang pagsasalaysay ay waring lumilingon sa paglalahad ng mga epikong bayan at sinaunang dula, upang lumitaw na maging kapani-paniwala. Samantala, ang sinasabing kasaysayan dito ay higit na makiling sa kasaysayang pabigkas (na gaya ng epikong bayan) kaysa kasaysayang pasulat (na gaya ng kronika). Nailalantad ng gayong kasaysayan ang mahahalagang pangyayari sa buhay ng isang personalidad, at ang tao na ito ay maaaring wala sa poder ng pamahalaan bagkus nasa hanay ng mga karaniwang mamamayan.

Maaaring hango sa mga balita o maalamat na pakikipagsapalaran ang buhay ng pangunahing bida, at ang bidang ito ay lilihis sa nakagawiang katangian ng hari at reyna o prinsipe at prinsesa sa kung saang kaharian. Ang bida ay karaniwang tao na nasusugatan at nasasaktan, at kung may kapangyarihan man siya ay maaaring sanhi ng pangyayaring napasapi siya sa isang kilusan o pangkat na magbibigay ng lakas sa kaniya upang gampanan ang mabigat na tungkulin. Ang banghay ng salaysay ay maaaring dumako sa tunggalian ng mga uri, lahi, kasarian, at paniniwala ngunit hindi magiging sentro ang tunggalian bagkus ang paghuhunos ng kalooban ng mga tauhan. Ang ganitong tunggalian ay nagtatangkang isiwalat ang kasamaang dulot ng pagbabalatkayo, at ang wakas ng salaysay ay nagsasaad ng resolusyon hinggil sa maaaring maging tadhana ng mga magkatunggaling panig.

Maihahalimbawa ang Juan Masili o ang Pinuno ng Tulisan ni Mariano. Sa akdang ito, isiniwalat ang buhay ng tulisang nagkukubli sa pangalang “Juan Masili” na kilabot noon sa bayan ng Morong (na ngayon ay kabilang sa lalawigan ng Rizal). Binuksan ang salaysay sa paglalarawan kay Juan Masili na lumunsad sa kabayo at sinalubong ng bati ni Pating. Nag-usap ang dalawa hinggil sa kanilang bihag, at sinabihan ni Juan Masili ang kasama na ingatan ang kanilang bihag. Napadako ang usapan hinggil sa masaklap na buhay ni Juan Masili at ikinuwento niya kung bakit siya napalulong sa buhay na maligalig.

Mula sa dukhang pamilya si Juan Masili, at noong dose anyos siya ay ginahasa ang kaniyang inang si Mencia na nagsadya kay Kapitan Tiago. Nagkasakit si Pitong na ama ni Juan at inutusan ang kaniyang esposa na kunin ang bayad sa utang na dalawampung kabang palay kay Kapitan Tiago. Ngunit imbes na magbayad ay niyurakan pa ang dangal ng babae. Umuwing sugatan si Mencia, at matapos magsumbong kay Pitong ay namatay. Nagngitngit ang ama ni Juan at tinangkang itakin ang salarin, ngunit nahuli at siya pa ang ipinakulong at pinahirapan. Nakita ni Juan Masili ang lugaming katawan ng ama, dahil ikinalaboso din ang naturang bata dahil sa paratang na anak siya ng mga manloloob.

Nakalaya lamang si Juan Masili makaraang tumanggap ng ilang latay mula sa mga guwardiya sibil at ilibing ang kaniyang ama. Lalayas na sana siya sa kung saan nang makilala niya ang tao na nagpalibing sa kaniyang ina. Inampon si Juan Masili at pinag-aral kasama ang anak ng mayaman doon sa kolehiyo ng San Juan de Letran. Lilipas pa ang pitong taon at magbabago ng anyo si Juan Masili hanggang makatagpo niya sa isang pagtitipon ang mag-amang Kapitang Tiago. Naungkat ang nakaraan at matapos ang mainit na pagtatalo ay tinaga ng sundang ni Juan ang mag-ama. Tumakas si Juan Masili tungo sa Novaliches at di-naglaon ay sumapi sa mga tulisan. Naging pinuno ng tulisan si Juan Masili nang yumao si Kapitan Tankad.

Hindi karaniwang tulisan si Juan Masili dahil mangulimbat man siya ng yaman mula sa mga masalapi ay ipinamamahagi yaon sa mga dukha. Ngunit higit pa rito, binibihag niya ang mga babaeng sapilitang ipinakakasal ng kanilang mga magulang sa kung sino-sinong lalaking maykaya. Ngunit hindi pinagsasamantalahan ang mga babae bagkus ay pinalalaya pa mula sa kaayusang patriyakal ng lipunan. Ginagawa umano ito ni Juan Masili upang ipadama sa mayayaman ang kanilang pagkakamali at nang ganap na masindak:

“Ay …matanda kong Pating! Nalalaman mo baga kung bakit ako nambibihag ng mga binibining anak ng mayayaman? Upang malasap ng mayayamang iyan ang pait ng magdamdam nang dahil sa kapurihan. Lahat ng makaalam ng pagkabihag sa isang binibini’y magsasapantaha na hindi na dapat asahang mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, kahit tunay na alam mong kung sakali’t may dalagang nagluwat nang apat na araw sa ating yungib ay hindi dahil sa ating pinipiit o dahil sa ikinahihiya niya ang mabalik sa sariling tahanan, sapagkat wala na ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa talagang nasa lamang ng may katawan ang lumagi pa nang isang araw sa ating tahanan.” (Binago ang ortograpiya para sa modernong mambabasa.)

Pinakasukdulan ng salaysay ang pagdakip kay Benita na napipintong ikasal kay Kapitan Ape. Hindi mahal ni Benita si Kapitan Ape, bagkus si Enrique. Sinunog ng mga tulisan ang bahay ng kapitan, itinakas si Benita, dinala sa yungib ng San Mateo, at doon niya natagpuan si Enrique na bihag rin. Kapuwa wala nang pag-asang magkakabalikan pa ang magkasintahan, kung hindi dahil kay Juan Masili. Iyon pala’y si Enrique ang anak ng mayamang umampon kay Juan Masili noon at naging matalik niyang kaibigan. Lumipas ang dalawang buwan at ikinasal ang magkasintahan, at naging ninong pa si Pedro Gatmaitan na tunay na pangalan ni Juan Masili.

Masasabing dramatiko ang daloy ng kuwento dahil ang magkasintahang Benita at Enrique ay kapuwa walang lakas na lutasin ang kanilang kapalaran hinggil sa sapilitang pagpapakasal na utos ng magulang. Si Juan Masili ang puwersang wala sa kumbensiyonal na ekwasyon, at ang pagpapakilala sa kaniya ay pagpapahiwatig ng pagtatakwil sa sinaunang kaugaliang pagpapakasal na nagsasaalang-alang lamang sa antas ng kabuhayan imbes na sa tunay na itinitibok ng kalooban. Ang imahen ni Juan Masili bilang tulisan ay taliwas sa itinatakda ng maykaya at makapangyarihan, at ang panunulisan ay higit sa pangungulimbat ng salapi at pamimihag ng babae, bagkus umuugnay sa pagpapakalat ng yaman at pagpapanumbalik ng puri o dangal ng babae.

Mahalaga ang puri ng babae sa akda ni Mariano. Ang puri ay mahihinuhang lumilingon sa konsepto ng puri ng Katipunan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, at ang babae ay nakakargahan ng iba pang pahiwatig gaya ng Inang Bayan. Ang pagdakip sa babae mula sa mga kamay ng tiwaling maykaya’t makapangyarihan ay mahihiwatigang simula ng pag-angkin muli ng pag-asa at ginhawa sa panig ng kasintahang lalaki. Mahalaga ang “pag-asa” at “ginhawa” dahil ang mga ito ang sangkap upang ganap na makamit ang sukdulang pag-ibig na sumasaklaw sa buong lipunan, gaya ng pakahulugan nina Bonifacio at Jacinto. Ang kasintahang lalaki ay masisipat dito na sumasagisag sa mga anak ng bayan na nagmimithi ng kalayaan, at ang pag-ibig ng lalaki-babae ay hindi lamang nasa antas na pisikal bagkus ideolohiko at espiritwal.

Kapansin-pansin din ang wakas ng katha ni Mariano dahil si Juan Masili ay ibinunyag na si Pedro Gatmaitan na tanyag noong makata at awtor ng koleksiyong Tungkos ng Alaala (1913). Maaaring ang pagkasangkapan sa pangalan ni Pedro Gatmaitan ay isang paraan ng pagpapakilala kay Gatmaitan bilang makata at manunulat, ngunit masasabi ring malikhaing gawi iyon ng awtor dahil ang Pedro Gatmaitan na tinutukoy ay naglaho nang sumiklab ang digmaan sa Kabite noong 1892 ayon sa pagwawakas ng akda.

Magaan basahin ang katha ni Patricio Mariano tawagin man iyong “mala-nobela,” “nobeleta,” at “mahabang kuwento.” Wala sa taguri ang susi sa pag-unawa sa katha ni Mariano bagkus nasa pag-alam sa mga dalumat na isinaad sa salaysay mulang detalye sa kasaysayan hanggang pagpapangalan ng tauhan hanggang gusot at kalutasan ng mga pangyayari. Ang mga makasaysayang pook gaya ng Morong, Yungib Pamitinan, at Novaliches ay nagkakaroon ng ibang gulugod kapag pinanghimasukan ng guniguni, gayundin sa pagpapakilala sa mga tauhang gaya ni Juan Masili, Kapitan Tiago, Benita, Enrique, at Pating. Samantala, ang awtor bilang tagapagsalaysay ay gumaganap ng papel bilang tagapamagitan mulang akda tungong mga mambabasa at siyang nagpapakilala sa konsepto ng “tulisan,”  upang ang kathang-isip ay pumiglas at ganap na maging makatotohanan sa isip o puso ng madla.

Sanggunian:

Mariano, Patricio. Juan Masili o ang Pinuno ng Tulisan. Santa Cruz, Maynila: Luzonica Libreria, 1906.

street dining

There’s a relatively new dining hangout at the end of Kalayaan ave.Relatively new to me at least. It was introduced to me by my buddy Ed which we went to check out with Swissy. SOMs serves Thai Cuisine, really yummy. The food and dining is an experience wrapped together. its like eating in the good ole carinderia, it actually is except its not carinderia price but rest assured you get what you pay for. This is street style dining with a twist, there’s an aircon room for those who choose not to inhale burned gas and avoid stray cats lurking at their feet, just pay 10% more.

SOMs  is now a dinner destination of Makati yuppies and Rockwell neighbors. Go for great food and make sure you bring good company, crave for nothing fancy.

chicken in coconut milk soup--i dont know how they call it

the salad that had nothing in it that i eat--tomatoes, onions and iceberg

green curry

garlic shrimp---pure love

what is this again?

swissy

bagoong rice

Si Jose A. Bragado ay isa sa mga iginagalang na manunulat na Ilokano na mangangatha, peryodista, editor, at makata na nagtamo ng mga parangal sa mga institusyong gaya ng GUMIL at UMPIL, at nakapaglakbay sa ibayong dagat upang magbigay ng mga panayam o katawanin ang bansa sa mga kumperensiya. Nakasulat aniya siya ng 16 nobela, 55 maikling kuwento, 55 tula, pitong nobelang pangkomiks, at 157 sanaysay at artikulo.

Pinakabago niyang epiko ang Pamulinawen (1995) na isinulat sa Iluko, at tinumbasan ng salin sa Filipino ni Dr. Crispina B. Bragado. Walang pumansin halos  sa naturang epiko, at kung bakit ay dapat nating alamin.

Pinapaksa ng Pamulinawen ang pakikipagsapalaran ni Ricardo na pinaghunos ang pagkatao ng pagsiklab ng digmaan. Sumalakay ang hukbong sandatahang Hapones sa Ilokos, nawasak ang kabuhayan ng mga mamamayan, gumuho ang halagahan at lumaganap ang panunulisan, at walang ibang magagawa kundi ang sumapi sa mga gerilya o pumanig sa mga mananakop. Pinatay ng hukbong Hapones si Tandang Angkuan, ang ama ni Ricardo, samantalang nagsundalo naman ang mga kapatid niyang sina Alfredo at Generoso. Naghasik ng lagim si Arrabas na puno ng mga tulisan.

Nagpasiya si Ricardo na hikayatin ang mga kabataan at magtatag ng armadong pangkat na handang lumaban sa mga Hapones at tulisan. Namundok ang pangkat ni Ricardo, at nagsanay sa mga pagsalakay, at tinambangan isang araw ang tropa ng Hapones. Nakaagaw sila ng armas, napatay ang mga kalaban, at ito ang naging sanhi upang mapoot si Kapitan Furukawa ng Imperyong Hapón. Gumanti si Furukawa sa pamamagitan ng panununog, panggagahasa, pagdakip, pagpapahirap, at pagpatay. Aakalain niyang nagapi na ang mga gerilyang Filipino, ngunit imbes na manghina ay lalong lumakas pa ang pagsalungat.

Nang lumaon, gagamitin ni Ricardo ang pangalang “Pamulinawen” na nangangahulugang “matigas o matibay” gaya ng batong hindi naaagnas o kahoy na taga sa panahon. Tumanyag ang pangkat ni Pamulinawen, at kikilalanin ito ni Koronel Lagmay. Gagawaran si Pamulinawen ng ranggong Tenyente, at pagkaraan ay aatasamg tugisin sina Furukawa at Arrabas. Nakipag-alyansa si Pamulinawen kay Satur upang mabihag si Arrabas, ngunit pagkaraan nito ay naglahong bigla sa salaysay si Arrabas. Masusukol sa isang armadong bakbakan ang tropa ni Pamulinawen at mabibihag sila ni Furukawa.

Muntik nang mapatay si Pamulinawen kung hindi siya sinaklolohan ni Berto na espiya ng tropang Hapones ngunit pagkaraan ay nagbagong loob at sumanib sa kawsa ni Pamulinawen. Pinalaya niya si Pamulinawen at ang iba pa nitong kasama, nagkaroon ng engkuwentro, at napatay si Furukawa. Nagwakas ang epiko sa paglisan ng tropa ni Pamulinawen sa kampo ng mga Hapones, at ipinahiwatig ang tagumpay sa pamamagitan ng pagsapit ng bukang-liwayway.

Maraming butas ang epiko na kasumpa-sumpa.

Una, problematiko ang daloy ng salaysay, mulang pangangalap ng tauhan ni Pamulinawen hanggang pakikipagbakbakan kina Arrabas at Furukawa. Kaduda-duda kahit ang paghirang sa sarili ni Ricardo bilang tenyente na waring hanggang isip-ranggo lamang ang mga kawal noon. Tumatalon kahit ang transisyon ng mga tagpo, mulang Pamulinawen at Furukuwa hanggang kampo at trintsera. Parang Rambo ang pagsasanay ng mga bagitong gerilya at pananambang sa mga Hapones, at nagapi ng pangkat ni Ricardo ang kalaban kahit wala pa itong sapat na karanasan sa pakikidigma. Hahabulin ni Pamulinawen si Furukuwa, at hahabulin ni Arrabas si Pamulinawen, at si Furukawa naman ay tutugisin din si Pamulinawen. Kung paanong hindi magtagpo ang tatlo sa Ilokos ay isang palaisipan.

Ikalawa, malabo ang mga tauhan sa epiko. Pinakamatingkad dito ang katauhan ni Arrabas na hindi malaman kung ano na ang nangyari sa kaniya matapos tugisin ng magkasanib na puwersa nina Pamulinawen at Satur. Matapos ipakilala si Arrabas na mabalasik na tulisan ay isinaad na lamang sa Kabanata 8 ang kaniyang pagkamatay sa hindi malamang dahilan. Kaduda-duda rin ang katauhan ni Berto bilang espiya ng Hapones ngunit kumampi pagkaraan sa mga Filipino, at isa siyang halimbawa marahil ng doble-karang espiya. Kung gayon nga, nabigo itong linangin sa salaysay, at parang komiko ang biglang pagbaligtad ni Berto. Mahina kahit ang paglinang sa mga katauhan nina Pamulinawen at Furukawa, at ang kanilang pagiging pinuno ay personal imbes na militar ang pagdulog. Sa Kabanata 6, isinaad doon ang unang paghaharap ng magkatunggali. Nagbigay ng manok kay Furukawa ang nagbabalatkayong magsasakang si Pamulinawen, at itong si Furukawa naman ay tila tunggak na naniwala sa gayong pakana. Kaya pala ginawa iyon ni Pamulinawen ay upang mukhaan lamang ang Hapones!

Ikatlo, nabigong maipakita sa epiko ang lawak ng imahinasyon sa paglalarawan ng mga lunan. Nasayang ang banggit sa Kailokuhan dahil parang palamuti lamang ito na nilalakbay nang mabilis nina Pamulinawen at Arrabas. Maganda sanang tagpo ang panununog ng buong bayan, ang pangungulimbat sa mga ari-arian, ang malaganap na ligalig at gulo ng mga tao, ngunit hindi iyon mapalalawig sa kuwento. Ni hindi rin maipamamalas ang malawak na kagutuman o tagsalat, at natabunan ang gayong tagpo ng panggagahasa nina Furukawa at Arrabas sa mga dalaga, o kaya’y sa pag-asinta ni Pamulinawen sa dati niyang kasintahan at bagong inaasintang dalagang si Brigida.

Ikaapat, kumapal ang epiko dahil ang ilang bahagi ng Kabanata 6 ay inulit lamang sa Kabanata 8, at marahil isama na ang pagkabusalsal ng paglilimbag. Nawala ang mga pahina 88 hanggang 103, at kung naroon man ang misteryo ng pagkamatay ni Arrabas ay hindi na mahalaga.

Ikalima, sumamâ ang epiko sa salin ni Belen, at pambihira ang pananaludtod sa Filipino na mapaiikli at maisislid sa tugma at sukat kung nanaisin.

Nakapanghihinayang na ang paksang umuurirat sa digmaan ay waring hanggang komiks pa rin ang pagdulog. Ang kabayanihan ay laging nakasentro sa iilang tao, at ang kaligtasan ay laging kaugnay ng paghihiganti imbes na malawak na bisyon para sa Filipino. Baryotiko ang pagtanaw sa pagbubuo ng armadong kilusang ni walang malinaw na ideolohiya o lunggati. Pasibo lagi ang mga Filipino na reaksiyonaryo ang tugon sa pananakop ng mga dayuhan o sa paghahasik ng lagim ng mga tulisan. Napakarupok ng balangkas ng epiko, at mabuway kung gagamiting haligi ang mga tauhang Pamulinawen, Furukawa, at Arrabas na waring hinango sa patakbuhing pelikulang koboy. Kung gagamiting panukatan ang epikong Pamulinawen, masasabing nahuhuli na ang panitikang Iluko sa pambansang antas. At ang epikong ito, na bagaman nasusulat sa Iluko at nagmula sa manunulat na Ilokano, ay hindi dapat mabilis na ipagmagara na mahusay. Kahanga-hanga ang wikang Ilokano, datapwat hindi nangangahulugan iyon na magaling na ang epikong tulang Pamulinawen, na napakalambot kung hindi man walang latoy bilang halimbawa ng matinong panitikan.

Pahabol: Nakikiramay ang Alimbukad sa pagyao ni Genoveva Edroza Matute, na mas kilala bilang Aling Bebang. Masakit ang pagkawala ng isang manunulat, lalo’t nakapag-ambag siya nang malaki at makabuluhan sa ating panitikan at sa ikagaganda ng daigdig.

May ibong nakasumpong ng punong mayabong,

Iba’t ibang kulay ang kaniyang mga dahon.

At sa mga sanga, mayroon siyang alfombra

Ng lumot na malambot, nagbibigay ginhawa

Habang sa kaniya’y dumadampi ang hanging mahiwaga.

Lumipas ang araw at may mga bulaklak

Na walang anu-ano’y nagsisipaghalakhak.

Sa kanilang kuwentuhan siya ay nakaabang

Hanggang sa isang umaga ay biglang dumaan

Ang katahimikan, na tila may sanggol na natutulog,

Maging ang kaluskos ng langgam ay nakabubulabog.

Ang punong mayabong, sa isang saglit

Ay biglang nagsuot ng koronang matamis. 

May nakasumpong sa ibong marikit

Na sa kaniyang palasyo’y laging umaawit —

Nakaka-akit siyang pagmasdan sa tuwi-tuwina

At nakakahalinang pakinggan ang kaniyang mga tula.

Tila nalito ang taong sa di kalayua’y nakikinig

Kung ang awit ba’y galing kaya sa ibang daigdig.

At nangyari ngang bahagya siyang nakalimot

Sa mga bagay na tunay ngang nakayayamot.

Kapahingaan ang nasumpungan, bukod sa ibong

Dinala niya sa bahay upang gawan ng kahon.

Dahil sa pakiwari niya’y ito’y nag-iisa

At lubos na nangangailangan sa kanya —

Inangkin nito ang ibon at hinandugan ng hawla.   

Sa kaniyang bagong tahanan, nawala ang biyaya

Ng kalikasan, kaya’t siya rin ay nag-iba.

Ang ibong palangiti ay kinumutan ng pighati —

At ang awit ng tuwa ay napalitan ng dalamhati.

Ang kulay na matingkad, biglang nagdilim,

Kaya’t naghangad ang ibon ng makakapiling.

Dahil sa lungkot na dala ng mga awit niya,

Ang tao’y nagbigay sa ibon ng makakasama —

Samakatwid ay nagdala ng isa pang bihag sa hawla.  

May dalawang ibon at sila’y nangungulila

Sa halik at yakap ng hanging sinasariwa

Ang kanilang gunita noong sila’y malaya pa —

Noong mga panahon na sila ay may pakpak pa.

Ang sabi nila:  “Aanhin ang pakpak,

Kung hindi maiunat upang sukatin ang ulap?”

“Aanhin ang kalayawan upang mangarap

Kung pati ang katotohanan ay hindi mayakap?”

Sa lilim ng kisame at ng bumbilyang buwan,

Sa paraiso na kanilang kinahinatnan;

Hindi nagtagal may dalawang ibon na nagka-ibigan

At may dalawang pobreng nakasumpong ng kalayaan.  

Pagkat maging ang kulungan ay may pintuan din

At maging ang kalungkutan ay may ngiting nililihim.

Sa pag-ibig ng dalawa na mapagpalaya

Nalipad nila ang kalangitan ng kanilang diwang

Pinag-isa ng kahirapan at pagtitiis,

Maging ang kamatayan ay wala nang bangis.

Kanilang natutunan na mamuhay nang may pagpapahalaga

Sa kung anong biyaya na dumampi sa kanila.

Bagamat sila’y gapi sa tingin ng iba

Sa piling ng bawat isa’y wala nang alinlangan pa.

Maghihintay sa panahong itinakda ng tadhana,

Dumating man ito o hindi na.

 <a rel=”license” href=”http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/”><img alt=”Creative Commons License” style=”border-width:0″ src=”http://i.creativecommons.org/l/by-nc-nd/3.0/88×31.png” /></a><br />This work is licensed under a <a rel=”license” href=”http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/”>Creative Commons Attribution-Noncommercial-No Derivative Works 3.0 Unported License</a>.

 Ruth Mostrales, Enero 2009

you can choose your future, the concept of your life.

i’m doing well. i’m a fine person.

trust yourself. look into the mirror.

with the light glimmering around you as you smile..

there could be sad memories that make you cry.

don’t forget that you have a shoulder to lean on in this world.

i’ve the whole world in my heart.

let’s keep running, for tomorrow, for our future,

to become a shining light under the sun.

he always has a secret but it’s easy to find answers.

dance with me. just move your body to the music.

don’t be afraid. you don’t have to fear anything except fear itself..

there could be sad memories that make you cry.

i’m the one who’ll start and end it.

let there be light and become a shining star.

the sun is welcoming me with rays of light.

i just need one umbrella and that’ll be fine.

don’t hide your tears from me.

you can lean on my shoulder and cry out loud.

looking at the crimson red sky setting in the sky..

it’s a spectacle that the heaven has given me.

there is no end. a bright future lies ahead of you.

the sun bathes me with its warm light under the blue sky.

i just need one umbrella and that’ll be fine,

to become a shining light under the sun.

the sun is welcoming me.. rays of light..

ito’y hindi ang unang pagkakataon.. makailang ulit ko na rin itong basahin ngunit ngayon ko lang talaga ito napagnilay-nilayan ng maigi.. sumagi lang sa aking isipan ang nakaraan.. tila bangungot na nagpabaga sa upos ng pangarap na minsan ko nang tinalikuran.. naghahabol hindi upang manira, bagkus upang magpaalala ng kahapong pinilit pagtaguan..

(haha, nadaragdagan pa ngayon itong sumisiklab na emosyon dahil sa himig na aking pinakikinggan – Canon in D)

stainless longganisa.. noon pa man ay hindi ko na masagap ang nais ipahiwatig ng mga salitang ito.. hanggang sa emosyon ko lang ito naintindihan – isang senyales na mababaw pa lamang ang aking pang-unawa.. sa kadahilanang hindi ko pa maisabuhay sa papel ang emosyon..

pagsulat.. halaga.. kapasidad.. minsan nang binuksan ang aking pang-unawa sa dunong ng literatura.. ang inyong lingkod mismo ay hindi rin makapaniwala ng mga sandaling iyon.. ngunit tila pinakisamahan ng tadhana nang ako ay mabiyayaan ng oportunidad upang mas lalong mahasa at makilala ang bubot pang abilidad.. ngunit ito ay naisantabi nang ako’y maglayag.. lingid sa aking kaalaman tila anay na palang ginigiba ang mga pader ng kaalaman.. ang pundasyon na ilang taong pinagsikapan ay nanatili sa baybay ng nakaraan at tuluyang humalo sa dalampasigan.. at ako, nagpaanod sa mga alon ng pagbabago, nagpadalus-dalos at nalunod sa karagatan ng kawalan..

stainless longganisa.. ngayon, ito ay muling kuminang.. nag-anyayang muling magpanday.. nagpapaalalang magpakailan siyang hindi tatalaban ng kalawang.. pagal man ang katawan, tuluyan pa ring magsasabuhay ng pangarap gamit ang pluma at papel.. iwan man ng liwanag ng araw at magkubli sa likod ng pahina pagsapit ng dilim.. hindi mabubugto ang longganisang tangan,sapagkat, mag-aalab muli ang ilaw-dagitab sa lansangan..

stainless longganisa.. kung isa ka man sa mga tulad ko, alam kong batid mo ang rason kung bakit hindi na kailangang sabihin pa ang nais ipahiwatig ng mga salitang ito.

you told me to compete. i begged, saying i don’t want to. i didn’t see a point. but you insisted, telling me to go back – that i may still have the chance. you said i must, because i already wasted one. you kept pinpointing that i can’t choose nothing.

you know what? that time, i’m not just scared… i’m terrified…

- 2002, first year high school