Czy leniuchowanie jest dobre? Czy nie-pracowanie, czas poświęcony na zabawy, tańce i własne sprawy jest lepszy od czasu spędzonego na pracy? Czy pracowitość jest cnotą?

Te i inne pytania nasuwają się po przeczytaniu Pochwały lenistwa pióra Bertranda Russella. Autor, znany między innymi z współtworzenia wielkiego dzieła Principia Mathematica, opisał ciekawą koncepcję dotyczącą stosunku człowieka do pracy. Zauważa najpierw fakt, że w jego czasach, ale sądzę, że w naszych również, pracownicy pracują ponad siły, a ci, co pracy nie mają, są posądzani społecznie o lenistwo i często trwale bezrobotni. Stan ten wynika między innymi z tego, że pracowitość jest traktowana jako cnota.

Zauważa przytomnie jednak, że takie podejście do pracy wynika z kultury mieszczańskiej. Przed okresem industrializacji, w okresie Renesansu, średniowiecza, praca nie była traktowana jako cel sam w sobie, ale raczej albo jako coś co codziennie trzeba wykonać, albo w kategoriach czynności, które utrzymują przy życiu.

B. Russell proponuje, aby dzień pracy składał się z 4 godzin. Czas po pracy, a także przed pracą byłby poświęcony na czas prywatny. Podobnie jak Marks, optymistycznie wierzy, że czas wolny byłby poświęcony na tworzenie poprzez malowanie, pisanie czy badania naukowe.

Czy jest to możliwe? Czy jest to tylko marzenie, utopia?

Niech istnieje pewna populacja Kalopów. Kalopi mieszkają w klimacie umiarkowanym. Aby każdy z nich przetrwał zimę, mógł przeżyć w spokoju, w pewnym standardzie, otrzymał ubranie, potrzebna jest pewna ilość pracy. Cała populacja musi wypracować kilkaset tysięcy roboczogodzin. Jednocześnie na każdego Kalopa potrzebna jest praca rzędu kilkuset roboczogodzin. Obecnie 90 % procent Kalopów pracuje mocno ponad ustawowe 8 godzin pracy. Zwykle 10 do 12. Wytwarzają w ten sposób produkty dla całego kalopańskiego społeczeństwa, a także dla innych społeczności Ninajsorów, Ceimeinów i innych. Pozostali są bezrobotni.

Aby wykonać pracę konieczną do przeżycia, należy mieć pewną liczbę osób i określoną ilość czasu. W tym momencie Kalopów jest wielu i każdy pracuje ponad miarę ustawową. W efekcie, produkty zaspokajają potrzeby kilku społeczeństw. Tam jednak też ludzie pracują, czyli jest potężna nadwyżka pracy nad potrzebami, przy ciągłym dużym obciążeniu pracą.

Gdyby zmniejszyć czas poświęcany na pracę przy tej samej liczbie osób, każdy mógłby pracować przyjemnie. Nie wierzę, żeby każdy zaraz zaczął pisać wiersze, ale przy odrobinie dobrej woli i nauki, myślę, że byłoby możliwe ukształtowanie nowych nawyków polegających na aktywnym spędzaniu czasu.

Ja nie miałbym nic przeciwko takiemu obrotowi rzeczy, rewolucji, jak gdyby Hannah Arendt powiedziała. Może ktoś jeszcze?

Kapitalizm: Bir Aşk Hikayesi

9/11 filmine imza atan ve özellikle muhalif yapıtları ile tanınan yönetmen Michael Moore yine ilginç bir belgesel filmi ile sinema severlerin karşısına geliyor. Bu sefer muhalif olduğu şey Kapitalizm.

Sinema – Kapitalizm: Bir Aşk Hikayesi filmi yorum

Tarih, bugünümüzü anlamak açısından önemli bir disiplin.Örnek vermek gerekirse son 100 senelik Türkiye’deki askeri darbelerde İttihatçı dönemin izlerini bulmak mümkün.Bilindiği üzere Osmanlı İmparatorluğu’nun Fetret Devri diye anılan bir dönemi var.Yıldırım Beyazıt, 1402 tarihinde Ankara Savaşı’nda Timur’a yenilince başlar.Çelebi Mehmet,beyliklerin bu başkaldırı döneminde kılıç zoruyla egemenliğini sağlamıştır.Belki de devlet-i ebed için kardeş katli uygulaması sonraki padişahlara siyasi erkin parçalanmasını önlemek için miras kaldı.

10 senedir ülkemizde yaşanan son Fetret Devri’nin bizim açımızdan anlamı ise kendini değiştirememekte yatıyor. Üretim altyapısını mesleksiz insanlar ve yetersiz sermaye birikimi ile modernize edemeyince Soğuk Savaş dünyasının değişim sancılarını sosyal hayatta terörize olmak zorunda bırakılmış hareketler ve saplantılarla yaşamaktayız.Bu süreç boyunca insanın edilgin bir nesne haline getirildiği post-modern zamanlara uygun siyasal iktidarlar gücü rafine edilmiş biçimde gündelik hayatımıza devşirdiler.Siyasi polis devletinin, yargı dahil milletten kaynaklanan tüm yetkileri gasp etmek istemesi ise son model Fetret Devri’mizin bizlere armağanı oldu.Geçiş sürecinde yaşanan çalkantılar ve ekonomik krizin kendi göstermesi maalesef yaşanan olayların insanlık krizinin önüne geçmesini sağlamıştır.

Küreselleşmenin salgın gibi yayıldığı aşırılıklar çağında ulus devletlerin modası geçmiş siyasi aktörler biçiminde anılarak güçlerinin ellerinden alınmaya çalışılması yeni değil.Sınırların kalktığı öne sürülüp sermayeye ön açıldığı ama insan haklarının big-brother devletine kurban edildiği bu dönemin sonuna Küresel Ekonomik Kriz’le gelinmiştir. Şimdi önümüzde yepyeni bir dünya ve henüz denenip iflas etmemiş en taze fikirler bizleri bekliyor.

Türkiye’nin ehil olmayan kişiler tarafından serbest oylarla seçilerek yönetilmesi halkın zaten yetersiz olan eğitim, sağlık,kültür ve ekonomik araçlardan yeterince faydalanamamasının getirdiği bir sonuç değil mi?Aynı zamanda demokrasinin sağlıklı biçimde geliştirilmesi sokaktaki insanların daha iyi yaşam koşullarına bağlı. Yaşadığımız bunalım döneminin sonuna geldiğimizde şimdi önemli geçinen insanların tarih kitabına yakından bakılınca bile görülemeyecek kadar ince birer çentik olduklarını unutmayalım.Geçmişin hayaleti bizleri takip etse bile değişebilmek bizim emeğimize ve cesaretimize bakıyor.Sadece bunun için umudu yaşatmaya değer.

İkiye yarılmış bir fay hattının üzerinde darbe dansı yapmamız sayesinde memlekette domuz gribi aşısını uygulamak bile tartışma konusu haline getirilmekte.Bu diyarlarda çatışmanın esas sebebini kursaklardan çalınan lokmanın kimler tarafından hortumlanacağı olarak dillendirmek ise ayrımcılık sayılır.Hayali ihracat belgesi ya da rüşvet belgesi gibi darbe belgelerini birilerine servis etmenin Türkçesi bayalığın ya da suç kavramının ötesinde istihbarat savaşlarında ciddi rol oynamak değil midir?Nicedir milliyetçiliğin mayasını ABD hayranı sağ siyasetlere bulamakla övünenler gelir dağılımında adaletini sağlayamamanın acısını salma türü enflasyon vergisiyle gidermenin yollarını ezber ettiler.

Bizim sıkıntımız budur.Yani,adaleti mahkeme salonlarında aramamız.Vatandaş olarak çuvalla para kazananların vergi levhalarına başımızı kaldırıp bakarsak ilk taşı atmamız hiç ihtimal dahilinde değil.Çalmayana adam denmediği modern Türkiye’de kimlere adam muamelesi yapacağız?Dürüst insanlar olmadık,olamayacağız galiba…

Sinemanın boyutu değişti. Internet herşeyi etkiliyor. Daha doğrusu teknolojinin baş döndüren hızı bağımsız sinemanın da önünü açtı, açmaya devam ediyor diye düşünüyorum. Sıradan filmler gişe yapamıyor. Ya teknolojiyle el ele inanılmaz efektlerle bezenmiş bir film çekeceksiniz ya da kendi imkanlarınızla inandığınız  bir iş yapacaksınız. Filminizin içeriği sağlamsa zaten viral olarak milyonlara ulaşması fiber optiklerin hızına bağlı.  Maliyetler mi ? Efektsiz bir film dijital gerçekliğin huzurunda ya da emrinde desek yerinde olur. Neyse bu konu çok daha derin aslında…konumuz farklı.

Beni etkileyen BELGESEL filmlerden birini paylaşmak istiyorum. Bu tarzda filmler çok olmaya başladı farkındasınızdır. Çok şükür:)

FOOD, INC yani Yemek A.Ş.  ! – http://www.imdb.com/title/tt1286537/

Bizim muhteşem sinema salonlarımıza gelir mi ?

Gelmesi zor olduğuna göre internetten filmi indirmenizi ve izlemenizi öneriyorum.

İzlerken hamburger, kola ve patetes ya da kızarmış tavuk yemezseniz iyi olur.  Amerika denen oligark ülkeye ve kurduğu inanılmaz sisteme birkez daha ohaaa diyeceksiniz.

Her türlü değişime EVET diyebilmemiz için ve filmin arkasında durduğu gerçeğe karşı durmak için resmi web sitesini detaylı incelemeyi de unutmayın.

AA

Godzina 4:44. Jeszcze nie o tym nie wiem, ale za chwilę zadzwoni budzik. Jak zwykle gdy odłożywszy naukę z godzin bardzo późno wieczornych do bardzo porannych budzę się i ledwo przytomna wlokę się zrobić sobie kawę. Potem włączam Trójkę.

Godzina 5:30. Jeszcze 5 pojęć do wkucia, utknęłam na kapitalizmie. System ekonomiczny oparty na wolnej przedsiębiorczości… – i wszystko byłoby w porządku gdyby nie dobrze byłoby zwrócić uwagę na jego trzy fazy. Włączam więc komputer – przybytek wszelkich rozkoszy oraz kolebkę wiedzy. W tym właśnie momencie do studia wchodzi Wojciech Mann, a ja postanawiam wejść na moją pocztę mailową i zapytać mojego największego radiowego idola czy być może wie coś o tym zagadnieniu. Decyzja bardzo spontaniczna, nie powodowana niczym szczególnym.

Piszę więc, że odłożyłam naukę na rzecz Trójki, lecz pozostały pewne luki w mej wiedzy. I czy nie wie przypadkiem nic o trzech fazach kapitalizmu. Moje smsy zazwyczaj były ignorowane, dlatego zdziwiłam się niemało kiedy mail zadziałał i po chwili mogłam usłyszeć: Pierwsza faza kapitalizmu około roku 1791 kiedy umożliwiono powstanie wolnego rynku, druga faza około roku 1891 kiedy kapitalizm zaczęło wspierać państwo. A resztę to Kasia sobie znajdzie, to przecież każde dziecko wie.

Poprawiło mi to znacznie humor tym bardziej gdy z piętnastu pojęć do napisania przydzielono mi właśnie… kapitalizm.

(Dziękuję, panie Wojtku, choć jeszcze nie wiem jaką ocenę otrzymałam).

bugün okuldan yani gerekli ideolojileri yükledikten sonra devam istenen şey. Kısaca kölelik. Kölelik olmasının nedeni sürekli çalışmanın gerekliliğidir. Çoğu kişi para için çalışır. Peki diğer ay ne için gene para. Çalışmak sadece üst tabakaların rahatlığı içindir. Çalışmak ben burada rahatça yazı yazarken, benim yüzümden yüzlerce kişinin tıkabasa otobüslerde işe gitmesidir. halbuki herkes isteği şekilde isteği şeyi yapsa çok daha güzel olmaz mı? Örnek olarak Linux bu şekilde gelişiyor. yada bloglar.

Dünyada bu kadar besin kaynağı varken neden milyarlarca kişi aç veya en temel ihtiyaçlarını karşılıyamıyorlar? halbuki Afrikadaki açları doyurmak için 500 milyon dolar yetiyor. Dünyada neden işsizlik(para kazanacak iş sorunu) var?

nedeni kapitalizmdir. herkezin elinde 100 dolar olsa, 100 doların değeri 0 olacaktı. yani bir ekmek bile alamaycaktı hiç kimse bu sistemle. peki o zaman eşitlemeyelim, insanların en az 100 doları olsun. ama bu sefer gene 100 doları olanın parası 0 dolar değerinde olacaktı. yani eskisinden bir farkı kalmayacaktı. bu sistemde insanların yapması gereken şey birbirlerinin para kazanmasını engelleyip kendileri daha çok para kazanmak.

Halbuki tamamen özgürlük olsa isteyen istediğini yapsa. İnsanlar için çok daha mükemmel olurdu.

Niniejszy praca jest próbą zastanowienia się nad tym, co jest pierwotne w kulturze, w świetle książki Davida Riesmana “Samotny tłum”.

Na początku niezbędne jest uporządkowanie definicyjne, gdyż zarówno rzeczownik “kultura” jak i przymiotnik “ pierwotny” są słowami wieloznacznymi.

W sytuacji ogromnej mnogości definicji kultury, sięgam po tę klasyczną autorstwa Stefana Czarnowskiego: “Kultura to całokształt zobiektywizowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych szeregowi grup i z racji swojej obiektywności ustalonych i zdolnych rozszerzać się przestrzennie”¹.

Tak obszerna i uniwersalna definicja dobrze pasuje do charakteru książki Riesmana, gdyż jest to, jak napisał we wstępie do niej Jan Strzelecki, socjologiczny fresk: “Jest ona jak fresk bogata, różnobarwna, wielowątkowa i wieloperspektywiczna. Panuje w niej natłok zdarzeń, sylwetek, materiałów i interpretacji {…}”²

Książka Riesmana jest wielowymiarowa i tak jak sama jest złożona, tak bierze na warsztat niezwykle złożone zagadnienia społeczne. Zatem tak pojemna definicja kultury według Czarnowskiego, wydaje się być relewantna do omawianej pracy.

Wyjaśnić należy jeszcze znaczenie przymiotnika “pierwotny”. Pierwotnie: “na samym początku, dawniej, kiedyś, najpierw”; pierwotny: “1. istniejący, występujący w czasach przedhistorycznych, bardzo dawno temu, w początkach [...]2. nie skażony wpływem cwilizacyjnym, kulturowym; prymitywny […] 3. istniejący, występujący przed zaistniałymi zmianami, na początku, pierwszy, początkowy [...]”³

Zestawienie terminów kultury i pierwotności prowadzi do poszukiwań tego, co w działalności ludzkiej początkowe. Tego, co jest źródłem człowieczej aktywności i co nadaje jej charakterystyczny rys. Poszukuję tych pierwszych zachowań z ludzkiego dorobku, które są podstawą kultury. To tak jak z domem; fundamenty, które zawsze zalewa się na początku budowy, determinują strukturę domu. Jednocześnie same są jego elementem. Tyle że, mają ogromne znaczenie “kreacyjne” dla przyszłej budowli.

W tej pracy, nad podstawie książki, Riesmana, poszukuję tych właśnie fundamentów – ludzkich wytworów, na których budowany jest dalszy społeczny dorobek.

I w świetle “Samotnego tłumu” myślę, że tymi fundamentami są opisane przez autora 3 typy przystosowań społeczeństw, w których istnieją jasno określę wzory przystosowań dla członków zbiorowości. Człowiek jako istota społeczna kształtowana jest przez zbiorowość. W grupie tworzy się jej charakter społeczny ( “ten element charakteru, który stanowi wspólną cechę jednostek przynależnych do znaczących grup społecznych”), który odgrywa decydującą rolę w tworzeniu i wytwarzaniu społecznego dorobku. Określa styl życia i uniwersalną drogę przez życie.

Tematem podstawowym “Samotnego tłumu” są przemiany społecznego charakteru przedstawicieli warstw średnich w Stanach Zjednoczonych po drugiej wojnie światowej. Autor opisuje i analizuje przejście od epoki wewnątrzsterowności do okresu zewnątrzsterowności. Przejście to związane jest ze zmianami demograficznymi oraz z rosnącym znaczeniem sfery konsumpcji w społeczeństwie amerykańskim.

Istotne miejsce w książce zajmuję również analiza społeczeństwa opartego o tradycję. Zestawiając ze sobą te trzy typy, Riesman konstruuje obraz przemian społecznych na przestrzeni dziejów. Od społeczeństw pierwotnych po nowoczesne. Od tradycji po zewnątrzsterowność. Istotnym aspektem książki Riesmana jest powiązanie zagadnień ze sfery psychologii i socjologii. Autor podejmuję problem zależności między kulturą a osobowością człowieka. Odpowiada na pytanie o zależność między społecznym charakterem i danym społeczeństwem. Opisuje w jaki sposób społeczeństwo zapewnia sobie pewien stopień przystosowania działaniom swych członków.

Społeczeństwo kształtuję pewien konformizm, w ramach, którego “uwzględnione” są nawet zachowania niestandardowe. Wyjątkowość jest również przewidziana.

Jak napisałem wcześniej Riesman poddaje analizie trzy modele społeczeństw. Tłem przejścia od jednego typu do drugiego są zmiany demograficzne. Przejdę teraz do scharakteryzowania analizowanych przez Riesmana społeczeństw, najwięcej miejsca poświęcając zewnątrzsterownemu, jako temu, które najbardziej interesowało autora I na przykładzie, którego zobaczyć można najlepiej przygotowywanie I uczestnictwo człowieka w tworzeniu I przeżywaniu kultury. Dodać należy, że Riesman stworzył typy idealne, które w naturze w czystej nieskażonej postaci nie występują.

Społeczeństwa sterowane tradycją u swoich przedstawicieli kształtują społeczny charakter – jego funkcją jest dążność do przestrzegania tradycji. Takie cechy mają społeczeństwa o wysokim wzroście ludności. W społeczeństwach sterowanych tradycją jednostka żyje w ściśle określonym stosunku z innymi członkami zbiorowości. Jest ważna dla grupy. Jednakże na mocy przynależności społecznej cele, które są jej celami w nikłej mierze kształtują jej losy. Człowiek, który mógłby zostać buntownikiem lub wynalazcą wdrażany jest np. w rolę szamana lub czarownika, które są sposobem na indywidualizm i odrębność. Prawdziwe zerwanie z tradycyjnym światem zdarza się w tych społeczeństwach niezwykle rzadko. Wysoka liczba urodzeń w tych państwach nie jest tylko wynikiem niewiedzy, lecz wiąże się ona z całym stylem życia, poglądami na rolę kobiety, płeć itp. Jednostka sterowana tradycją niemal nie traktuje siebie w kategoriach jednostkowych.

Społeczeństwa wewnątrzsterowne to społeczeństwa okresu przejściowego wzrostu ludności, które kształtują dążność do wczesnego nabycia uwewnętrznionego zespołu celów. W historii zachodu taki typ społeczeństw pojawił się wraz z renesansem i reformacją. Dają sobie w niej radę ludzie, którzy potrafią żyć w zbiorowości bez pomocy ścisłych i oczywistych nakazów tradycji. Tutaj ludzie wewnątrzsterowni zyskują już poczucie panowania nad własnym życiem. Ich dewizą życiową jest wysiłek. Skupiają się na „produkowaniu swojego charakteru”. Praca jest dla nich wartością naczelną. Człowiek o charakterze wenątrzsterownym dąży do wyrażenia samego siebie jako „moralizatora”.

Społeczeństwo zewnątrzsterowne to społeczeństwo wstępnego spadku ludności – cechuje je uczulenie na oczekiwania i preferencje innych – składa się z ludzi zewnątrzsterownych żyjąch np. w takich miastach jak Nowy York czy Los Angeles. Coraz mniej ludzi pracuje na roli, w kopalniach, nawet w przemyśle. Zażywają oni obfitości dóbr i wolnego czasu. Ludzie zdolni są do rozrzutnej „luksusowej” konsumpcji. Środki masowego przekazu są jej szkołą. Zewnątrzsterowni przeważają wśród młodzieży, w większych miastach i w grupie o wysokich dochodach. Ludzie żyją tu tak jak “nakazują” im inni by zdobyć akceptację i stać się lubianym. Ludzie ci żyją w krainie wymiany upodobań. Zarówno biedni jak bogaci rezygnują z celów, które wykraczałyby poza aspiracje rówieśniczych grup, w których uczestniczą. Sytuacja społeczna jest determinantą działania, a nie dążenia wewnętrze jednostki. Takie podejście określa ich główną sferę wrażliwości. Człowiek zewnątrzsterowny „podbija ludzi”, żyje wśród ludzi, musi umieć porozumiewać się z innymi. Narcyzm różnic marginalnych zaspokaja ich powierzchowną potrzebę unikalności. Często zatracają pewność, kim właściwie jest i dokąd zmierzają. Mają wiele twarzy i zmieniają je w zależności od okoliczności. rola staje się naturą, a maska twarzą, wyrażającą rzeczywistość jedynego stylu życia. Człowiek zewnątrzsterowny nie wie na pewno, czego chce, wie natomiast na pewno, co lubi – I ta jego cecha odnosi się tak dobrze do polityki, jak do innych dziedzin życia Jest głodny nowych doświadczeń, boi się, żeby nie zostać w tyle, żeby coś mu nie umknęło. Często jest niepewny, zaniepokojony, zbyt surowo się ocenia i żyje w świecie złudzeń, które nie są w stanie dorównać rzeczywistości. Człowiek współczesny pragnie być lubiany za swe rozrywki i kochany za swoje grzechy. Wyraża siebie, jako człowieka „dobrze poinformowanego”. Rezygnuje z emocjonalnego angażowania się w politykę. Ideologią uzupełnia braki w wykształceniu. Wytwory takie społeczeństwa nie należą do innowacyjnych. Kryterium oceny twórców jest ich zaangażowanie, a nie efekt (“pobłażanie nieudolnym wykonawcom dobroczynnej imprezy”). Antagonistyczna współpraca skutkuje odosobnieniem. Życie nie miałoby dla nich uroku, gdyby uwolniono ich od nękających ich niepokojów. Społeczeństwo zewnątrzsterowne koncentruje się na miłej konsumpcji, nie jest nastawione aktywnie. Co prawda w społeczności zewnątrzsterownej ważne są stosunki międzyludzkie, ale przypomina to sytuację rodem z jakiejś niepokojącej utopii, gdyż groźne i nieprzewidywalne jest społeczeństwo, w którym negatywne emocje nie mają jasnego ujścia. Społeczeństwo takie, jego dorobek i kultura są niczym manekiny złudzeń – pozornie piękne, lecz martwe.

Kultura jest nieustannym procesem. Riesman przybliżając trzy modelowe typy społeczeństw, może pomóc (dowartościowując rolę wpływu społecznego) w dostrzeżeniu czynników, które ją zmieniają. Dzięki tej lekturze można spojrzeć na kulturę, jako na proces i próbować lepiej poznać i zrozumieć przyczyny i motywy ludzkiego postępowania.

Współcześnie dominujący dyskurs polityczny oraz historyczny praktycznie bez zastrzeżenia przylepia łatkę „rewolucji społecznej i socjalistycznej” wydarzeniom listopadowym 1917 roku oraz klasyfikuje Rosję Radziecką (oraz późniejszy ZSRR) jako „państwo komunistyczne” starając się w ten sposób skompromitować koncepcje socjalistyczne, komunistyczne, czy szeroko rozumiane lewicowe poprzez wskazanie na ich rzekomą nieskuteczność bądź totalitarny wymiar.

Ciągle to z ust prawicowych jastrzębi słyszmy zdanie, powtarzane niemal jak mantrę, iż „komunizm to najbardziej zbrodniczy system”. Można wręcz odnieść wrażenie, że we współczesnym dyskursie to nazizm i holocaust zaczynają być postrzegane jako „lżejsza zbrodnia” aniżeli mitologiczne „zbrodnie komunistyczne”, których piętnowanie stało się ulubionym zajęciem tzw. „nowej prawicy” (neoliberałowie, neokonserwatyści, fundamentaliści chrześcijańscy).

A co jeżeli to wcale nie są komunistyczne zbrodnie ? Co jeżeli w tych zbrodniczych państwach nie było ani socjalizmu ani nie chciano zbudować komunizmu ?

Oczywiście prawicowi totalitaryści nie zważają na to. Celowo podtrzymują ten mit oraz kłamstwa, zręcznie grając na ludzkich emocjach wykorzystując je dla własnych celów. Tak na marginesie – czy ktoś kiedyś zwrócił uwagę na pewną dwuznaczność ich ocen moralnych ?

Bo jak to się dzieje, że dla tej „nowej prawicy” aborcja to morderstwo, ale kara śmierci nie jest już morderstwem ? Albo dlaczego potępiają wyłącznie zbrodnie popełniane w ZSRR czy innych „demoludach”, lecz chwalą (a wręcz wielbią) Pinocheta (30 tys ofiar jego reżimu) i innych prawicowych kacyków ?

Podobnie jak nie przeszkadza im to, że samo użycie określenia „państwo komunistyczne” stanowi oksymoron. Nie może być czegoś takiego jak „państwo komunistyczne”. Komunizm to wizja, ideologia, koncepcja bezpaństwowa czyli odrzucająca istnienie państwa. Oczywiście dla prawicowców stanowi to jedynie „nieistotny szczegół” , który „odwraca kota ogonem”. Lecz w związku z tym rodzi się pytanie: jak można mówić o zbrodniach komunistycznych, tam gdzie komunizmu nie było bo go nie mogło być ?

Pomijając ten oczywisty fakt, nie tak trudno jest się zetknąć na łamach prawicowej prasy, think – tankach czy blogach, z katalogowaniem Korei Północnej (tej złej), której system polityczny wygląda tak jakby go żywcem przeniesiono z XVIII Europy, jako „państwa komunistycznego”. Tylko co Korea ma mieć wspólnego z komunizmem ?

Rzecz jasna klasy uprzywilejowane i kapitał mają w tym swój interes. Zdyskredytować pewną siatkę etymologiczną, językową by wykazać, że przecież „nie ma żadnej alternatywy” i kapitalizm jest jak prawo grawitacji.

Na upartego jednak chcąc (czysto akademicko) rozstrzygnąć kwestie rzekomego „socjalizmu” i Boże nie daj „komunizmu” radzieckiego to moglibyśmy mieć nawet pewien problem ze stwierdzeniem czy aby „rewolucja październikowa” (i inne jak np. „rewolucja kubańska”) to rzeczywiście rewolucja ?

Nie chodzi nawet o pewną dosłowność tego aktu (wprawdzie powiedziawszy rewolucja październikowa była przewrotem, podobnie jak analogiczne „rewolucje”) lecz naukową bezsporność. Wynika to z faktu, że nie istnieje jedna, jasna i nierodząca wątpliwości definicja pojęcia „rewolucji”. W związku z tym do jednych definicji ciężko jest przypasować wydarzenia z listopada 1917 roku a do innych nie stwarza to żadnego problemu.

Paradoksalnie równie dobrze, wydarzenia październikowe uznać możemy za antyrewolucję pacyfikującą trwającą od wielu miesięcy rewolucję społeczną w carskiej Rosji. Mówiąc wprost „listopad 1917 roku” uznać możemy za działania reakcyjne skierowane przeciwko klasie robotniczej i chłopom budującym, oddolnie, rzeczywisty system komunistyczny w postaci rad i kolektywów.

Albowiem, czyż to nie bolszewicy spacyfikowali Powstańczą Armię Nestora Machno na Ukrainie ? Czy to nie bolszewicy spacyfikowali robotników Kronsztadu domagających się urzeczywistnienia hasła „cała władza w ręce rad” ? A któż to w końcu najpierw podporządkował a następnie zniszczył rady robotnicze ? Bolszewicy…

Owa antyrewolucyjność dotyczy nie tylko sfer ekonomii, polityki oraz społeczeństwa, ale również kultury. Slavoj Zizek w dosyć kontrowersyjnej pracy zatytułowanej; „W obronie przegranych spraw” (będąca właściwie zbiorem jego esejów) a dokładniej w rozdziale 5 tejże pracy („Stalin raz jeszcze, czyli jak stalinizm ocalił człowieczeństwo”) ilustruje nam mechanizm zrywania przez reżim radziecki z rewolucyjnymi przemianami w dziedzinie kultury.

I tak np.; za czasów Stalina odrzucono proletariacką kulturę zamiast której do łask wróciła rosyjska kultura narodowa (szcz. Puszkin i Czajkowski), „przywrócono tradycyjne normy piękna (…), zakazano homoseksualizmu; potępiono rozwiązłość seksualną (…)” i jak Zizek stwierdził; „(…)to był koniec krótkiego małżeństwa z wyrachowania między władzą radziecką a artystycznym i naukowym modernizmem”. Stalinizm dokonał więc konserwatywnej kontrrewolucji !

Naturalnie każdy szanujący się leninista bądź też trockista odpowie, że stalinizm w istocie stanowi wyłącznie wypaczenie socjalizmu i bliżej mu do faszyzmu niż do socjalizmu. Bezspornie jest to prawda, lecz dziwnie brzmiąca z ust trockistów bądź leninistów, którzy na równi ze Stalinem byli katami rewolucji społecznej i socjalizmu.

Oczywiście można się łudzić co do tego, że bolszewicy chcieli zbudować socjalizm a potem komunizm. Lecz skoro spacyfikowali oraz zniszczyli w zarodku budowę prawdziwej samorządności oraz komunizmu tworząc nowy reżim państwowy i antydemokratyczny, można w szczerość tych chęci wątpić.

Ponadto nie można mówić o komunizmie bez wolności, społecznej kontroli środków produkcji oraz demokracji. Dlatego model radziecki (nie w znaczeniu „rad” lecz ustroju politycznego i gospodarczego ZSRR) nie posiadał żadnych znamion ani komunizmu, ani socjalizmu i uznać go możemy za jego zaprzeczenie.

Lecz pomimo tego nadal wmawia się społeczeństwu bzdury o „państwie komunistycznym” i gospodarce socjalistycznej. Czy w Związku Radzieckim zniesiono własność prywatną ? Czy przynajmniej zrezygnowano z prymatu prawa własności ? Nie…

Nie nastąpiło uspołecznienie gospodarki lecz jej nacjonalizacja. Wbrew obiegowym opiniom pomiędzy nimi istnieje spora różnica – nacjonalizacja oznacza nic innego jak zmianę właściciela oraz beneficjenta środków produkcji. Własność przeszła z jednych do drugich rąk. W relacjach społecznych oraz ekonomicznych nie wiele się zmieniło. Uspołecznienie natomiast oznacza przejęcie środków produkcji oraz kontroli nad przemysłem przez społeczeństwo (w postaci rad, syndykatów, kolektywów) czyli społeczną kontrolę środków produkcji.

Dla przeciętnego robotnika oznaczało to mniej więcej tyle co zmianę właściciela zakładu pracy nie zaś zmianę systemu ekonomicznego. Zamiast (względnie) zdeakumulowanego kapitału, został on zakumulowany w jednym ręku, państwowych. Zamiast z dyrektora z prywatnego nadania był dyrektor z państwowego – coś jakby powstał „mega monopol” na skalę krajową, lecz czy istnienie monopoli podważa kapitalizm ? Nie, wręcz przeciwnie.

Nie zaszły więc żadne radykalne oraz fundamentalne przemiany w strukturze społecznej i ekonomicznej. Wyzysk wynikający z pracy najemnej się utrzymał bo i sama praca najemna nie została zlikwidowana. Czyli w dalszym ciągu zachowano podstawę kapitalistycznego modelu produkcji oraz pracy. W takim więc można mówić o socjalizmie przy zachowaniu wyzyskującego, niesprawiedliwego i antyegalitarnego modelu pracy oraz dystrybucji dóbr (nie wprowadzono redystrybucji ze względu na osiągi w pracy czy potrzeby) ?

Wartość dodana nadal bogaciła elity społeczne kosztem ludzi pracy. A przyjęty model gospodarczy (centralne planowanie) nie służył zaspokojeniu potrzeb ludności lecz maksymalizacji zysków. Nie zrezygnowano więc z podstawowych mechanizmów rynkowych i kierowania się ich prawami. Do tego stopnia, iż nie próbowano nawet zrezygnować z systemu pieniężnego (instytucja pieniądza jest nawet dosyć nielogiczna z punktu widzenia gospodarki kapitalistycznej).

Rzecz jasna jest to kwestią względną (wynikającą z poglądów) to czy uznamy model radziecki za efekt nieudanej i wypaczonej rewolucji czy jako zaprzeczenie lub kontrrewolucję. Na pewno jednak system, który zbudowano w ZSRR nie był tym czego oczekiwali jego pierwotni zwolennicy (ale również i przeciwnicy).

Osobiście zgadzam się z Immanuelem Wallersteinem, że gdyby nawet chciano zbudować w Rosji socjalizm to i tak spełzłoby to na niczym i można powiedzieć, że Lenin co do jednego się nie mylił – socjalizm w jednym kraju nie jest możliwy (w znaczeniu stricte), albowiem i tak Rosja Radziecka (a potem ZSRR) stały się elementem i podmiotem kapitalistycznego systemu świata i w jego ramach musiała funkcjonować i się odnaleźć a więc dostosować się.

Socjalizmu jednak nie budowano, zamiast tego stworzono system „państwowego kapitalizmu” lub jak kto woli „kapitalizmu bez kapitalistów” mający jednak inne rewolucyjne konsekwencje dla świata, niż by można było przypuszczać.

Po pierwsze w krajach burżuazyjnych wydarzenia w Rosji wywołały popłoch oraz strach, przez co burżuazja rozpoczęła proces włączania klasy robotniczej w struktury władzy i podzieliła się „częścią tortu” w postaci opieki socjalnej, etc. Paradoksalnie to zmiany społeczne po rewolucji rosyjskiej zaszły szybciej i gwałtowniej w świecie zachodnim niż w samej Rosji. Prosty przykład: darmowe szkolnictwo, które praktycznie w całej Europie uznane zostało za standard po I WŚ, w ZSRR darmowe się stało dopiero za czasów Chruszczowa.

Z drugiej strony przykład ZSRR stanowił dla wielu państw (zwłaszcza tych, które uzyskały niepodległość w procesie dekolonizacji) przykład rozwoju oraz sposobu „zaistnienia” w gospodarczym podziale świata.

Bu hikaye Kibera Slum Nairobi, Kenya’dan. Kenya’nın başkentinin yakınlarındaki bu yerleşim yeri İngiliz Sömürgesi zamanına dayanmakta. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra bölgeye dönen askerlere ayrılan bu yerler ülkenin bağımsızlığından sonra yerleşimin yasaklanmasıyla garip bir fenomen halini almış. Köylerinden ve topraklarından kopup şehre gelen ve neredeyse hiç geliri olmayan köylülere bu bölgeyi ‘toprak ağaları’ kiralamaya başlamış. Bu da bölgenin hızla büyümesinin önünü açmış. Hali hazırda Afrika’nın en büyük gecekondu bölgesi olan Kibera’da toplamda 1 milyon civarında insan yaşadığı tahmin ediliyor.

Bu bölgenin belki de en büyük özelliği aşağıdaki haritadan bakınca ortaya çıkıyor. Bu bölge modern sayılabilecek bir şehrin tam ortasında bulunuyor. Bu yüzden Kibera bütün gecekondu bölgeleri arasında en fazla ilgiyi üzerine çekenlerden biri. Bunun bir diğer sebebi de Un-Habitat adlı Birleşmiş Milletler projesinin merkezine çok yakın olması. Hatta Wikipedia, şu an ki BM başkanının seçildikten 2 ay sonra burayı ziyaret ettiğini bile söylüyor. Şu an yol yapımı ve bina iyileştirmeleriyle sorunla çözülmeye çalışılsa da bir çok sosyolog ve şehir bilimci günümüz şehir planlamasını bir çok ülkede buna benzer bölgelere sebep olduğunu ve bunun kolay kolay değişmeyeceğini düşünüyor.

View Larger Map

BBC’nin hazırladığı 4 bölümlük Kibera belgeselinde konuşan bir genç; bir plazada çalıştığını ve kazandığı parayla hem ailesine buradan bir ev tutabildiğini hem de okul parasını karşıladığını söylemiş. Yani bu bölge her ne kadar şehrin bir parçası olmadığını düşündürse de tamamen yapıya eklemlenmiş durumda.

Bu ve benzer bölgelerdeki en büyük sorun su ve lağım. Su taşımayla çözülse de lağım konusunda pek ciddi bir çözüm bulunamamış. Son olarak BM’nin bir müdahalesiyle ortama paralı abonelik usulü çalışan tuvaletler koymaya başlamışlar. Bunun harici genel uygulama bir kağıt üzerine tuvaletinizi yapmanız ve gece komşularınızın çatılarına atmanız üzerine kurulu. Buna Uçan Tuvaletler adını vermişler.

Genel olarak Afrika’nın en büyük ve dünyanın sayılı gecekondu bölgelerinden biri olan Kibera Kenya ve diğer Afrika devletlerinin garip modernleşme çabalarının sonucu. Bir plazada çalışıp suyu, tuvaleti olmayan bir yer de yaşayıp sonra okula gitmek Afrika kolonizasyon devrinin geç yansımalarından biri olsa gerek.

bağcık

Oglądał ktoś z Was kiedyś Big Brothera? Ja też. Prawda że przyjemne? Fajni ludzie, wspólny prysznic, sława i sesje w Playboyu, kupa kasy, reklamy, ciekawe zadania w programie… W dziele Goerge’a Orwella (skąd wzięło się ta postać – “Big Brother”) z 1948 roku Wielki Brat i świat wokół niego nie jest taki różowy.

Minęło już kilka lat od Rewolucji. Na świecie istnieją już tylko trzy mocarstwa. Oceania, gdzie mieszka nasz bohater, Wschódazja i Euroazja. Są też tereny na których cały czas toczą się bitwy i na których nikt nie mieszka. Winston mieszka w Londynie, w Pasie Startowym Jeden (niegdyś Wielka Brytania). Pracuje w Departamencie Prawdy, zajmującej się paradoksalnie fałszowaniem faktów. Na co dzień jest przykładnym obywatelem – przykłada się do pracy, nienawidzi jak wszyscy wrogiego państwa, no i wykonuje jak każdy poranne ćwiczenia którymi steruje jakaś kobieta, drąc się z teleekranu.

Jednak Winston Smith coś ukrywa. Zwykły, szary członek Zewnętrznej Partii zaczyna dostrzegać, że coś jest nie tak. Że kiedyś musiało być inaczej, lepiej. Że kiedyś słodzono napoje prawdziwym cukrem, nie sacharyną, że w przeszłości każdy miał buty, nie było przekłamań i nieograniczonej władzy jednego człowieka. Winston tak tylko przypuszczał, bo Partia mówiła, że Wielki Brat istnieje od zawsze i istnieć będzie.

Podział państw na Ziemi w 1984 roku.

“Rok 1984″ to niesamowita książka. Orwell mocno krytykuje tutaj totalitaryzm i komunizm, mamy tutaj dużo podtekstów politycznych. W świecie, gdzie nic nie jest pewne, każdy jest obserwowany praktycznie 24 godziny na dobę, a na porządku dziennym jest wychwalanie jedynej słusznej partii, lub publiczne egzekucje za inne poglądy, pojawia się uczucie. Uczucie inne niż nienawiść, które jest chyba jedynym, jakie przejawiają obywatele Oceanii. Miłość. Miłość niespodziewanie pojawia się w życiu człowieka, który widzi bezsens swojej dalszej egzystencji. Wie, że to raczej nie potrwa długo, wie, że robiąc nawet zły grymas twarzy, lub dziwnie się zachowując może spisać na siebie wyrok. Mimo to, brnie w tą Miłość.

Nikt nie chciałby żyć w takim świecie. Taka wizja świata jest przerażająca, mam nadzieję, że nigdy nie przyjdzie ludziom żyć w takich okolicznościach. Książka pokazuje nam świat, w którym przeszłość jest dowolnie modyfikowana przez Partie. Powoli zostaje także wdrażana nowomowa, która ma wyeliminować u ludzi myślenie, oraz takie słowa jak “wolność”, “równość”, “bunt”, “demokracja” itp. Świat wciągnął mnie bez reszty – zacząłem współczuć Winstonowi. Autentycznie było mi go żal. Bezsilność wobec systemu, głupota i “nieludzkość” ludzi, oraz nieliczne wyjątki osób wartościowych, kochających, MYŚLĄCYCH. . Tak można skrócić tą książkę.

WOJNA TO POKÓJ

WOLNOŚĆ TO NIEWOLA

IGNORANCJA TO SIŁA

PS W 1984 roku został także nakręcony film na podstawie. Całkiem niezły, trzyma klimat, ale ma jedyną, zasadniczą wadę – ktoś, kto nie czytał książki, nie zrozumie wiele i pewnie zanudzi się na śmierć.

Şu ekonomi dedikleri…

 Ekonominin ne kadar boş bir sosyal bilim dalı olduğu ve ekonomistlerin de nasıl gereksiz bir mesleğe sahip oldukları bir kez daha kanıtlandı! En basitinden, Klasik Ekonominin kurucularından Adam Smith’in ‘Invisible Hand’ teorisinin,  tüm toplumun yararına hizmet eden gizli bir el olmadığını, aksine bayağı elitist bir el olduğunu gördük! Kendi menfaatini düşünen bireyin, görünmez bir mekanizma yardımıyla toplumun faydasına çalışmayacağını, tamamiyle ‘serbest’ bırakıldığında bırakın kendisini, tüm insanlığı felakete sürükleyebileceği bir kez daha anlaşıldı. Bu ‘serbest bırakılan’ bireylerden oluşan toplumların‘demokrasiyle’ yönetime gelen hükümetlerinin, Amerika ve İngiltere’de kime hizmet ettiği ve asıl ilkelerinin ne olduğu da gün yüzüne çıktı: “zengin zora düşünce müdahale edelim, kurtaralım, fakir zaten hep zor durumda olduğu için umursamayıp işimize devam edelim!”

Anlayacağınız, üniversitelerin ekonomi bölümleri kapatılıp yerine “İngiliz ve Amerikan Ekonomik Modeli” diye adlandırılan bölümler açılsa hiç kimsenin bir kaybı olmaz! Zaten, tüm dünyada ekonomi eğitimi piyasaya eleman yetiştirmekten öte gitmez, ancak bizimki gibi birkaç ülkede uygulaması bulunan, yabancı dilde eğitim yapan üniversiteler sayesinde, en parlak öğrencilerin hayatını kaydırmaya yarar. Başka bir dilde (İngilizce), başka ülkelerin ekonomi politik tecrübesinden kaynaklanan ve bu ülkelerin akademisyenleri tarafından dahi tam olarak kanıtlanmamış varsayımları, teorileri öğrenen bu beyinlerin doğal olarak kendi ülkelerine dair teoriler, çözümler üretmesi beklenemez. Çoğu istihdam edildiklerinde ülkenin kapitalist sisteme eklemlenmesine hizmet ederler. Bunlardan bir kısmı da zaten ilerde yüksek lisanslarını, doktoralarını yapmak için bir Batı üniversitesine gider ve oralarda bu teorileri iyicene hatmedip gelir. Bunlardan devletin ekonomik idaresinde söz sahibi olanların seçimi ise, tamamiyle hangi partinin yandaşı olduklarıyla, yani ideolojik seçimle alakalı olup yaptıkları da teknokratlıktan öte geçmez ve  uluslarası sermayenin, kuruluşların onlara dikte ettiklerini kılıfına uydurup ülkede uygulamaktan başka birşey değildir.

Bir de İşletme, başka bir deyişle İş İdaresi okuyanlar vardır. Ekonomiyle bazen çakışan ve birbirini tamamlayan yanları olsa da, İşletmenin de bir sosyal bilim dalı olduğunu iddia edenler kimseyi kandıramayacaklarını çabucak farkedip kös kös önlerine bakarlar. Ekonominin teorik içeriğinden yoksun olan ve sadece ülkemizde değil tüm dünya üniversitelerinde, hatta kimi ülkelerde lise eğitiminde dahi pek popüler olan bu ders, kapitalist ideolojinin an kaba anlamıyla, kendine jargon yaratma çabasından başka bir şey değildir. Tabii bir de kitleleri bu jargonla donatarak, kendini meşrulaştırma yoludur. İlkokul çocuklarının dahi, televizyonda biraz reklam seyredip köşedeki bakkala bir kaç gün çıraklık yaparak kavrayabileceği, basit ilkelerden oluşur. Aslına bakarsanız, bu anlamda çok daha dürüsttür ve ekonomide olduğu gibi kimsenin doğruluğundan emin olmadığı teorilerle, deneye yanıla ülke yönetmek yerine, işin özüne inerek kapitalist teşebbüsü inceler ve nasıl iş kurulacağını öğretir. Onun da asıl amacı, piyasaya eleman yetiştirmektir ve belirli bir azınlık için aile işini, şirketini devralacak kuşakları bu alanda eğitmektir.Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de çoğu sermaye sahibinin ikinci üçüncü kuşaklarının İşletme mezunu olması hatta yurtdışında, genelde Amerika, MBA (İş İdaresinde Yüksek Lisans), yapmış olmaları boşuna değildir.

 Şoke mi olduk?

 Neyse biz gelelim şu kriz meselesine! Aslında 30 yıldır hazırlanmakta olan bu krize niçin bu kadar şaşırılıyor ona şaşmak gerek diye düşünüyorum. Birincisi, bırakalım sol teorileri ya da Marksist açıklamaları, çünkü onlar artık demode, yukarda bahsettiğimiz Ekonomi-İşletme literatüründe dahi “ekonomik cycle” denen bir olgu vardır ve ekonomilerin büyüme, küçülme gibi evrelerden geçtikleri habire anlatılır. Bir de, İkinci Dünya Savaşından beri tüm dünyayı hegemonyası altına almaya çalışan, “serbest(çe) ticaret” yapabilmek için bütün ülkelerin aynı ekonomik prensiplere göre yönetilmesi gerektiğini, yani liberal ve demokratik olması gerektiğini savunan bir ülkenin var olduğunu biliyoruz! Bir kaç istisna dışında (Kuzey Kore, Küba gibi) serbest piyasa ve serbest ticaretin tüm dünya ülkelerine  kabul ettirilmiş,  IMF, Dünya Bankası gibi kuruluşların yardımıyla da hayata geçirilmiş olduğu bir küresel sistemden bahsediyoruz! Kısacası bu kadar entegre bir ekonomik sistemde kriz çıktığında bundan herkesin etkilenmesi neden o kadar şaşırtıcı anlaşılır gibi değil! İkincisi, dünyanın reserv parası Amerikan doları. Yani dünyada, tüm hükümetlerin büyük meblağlarda ellerinde tuttuğu yabancı para birimi. Alış verişlerin yapıldığı, petrol ve altının dünya pazarlarında fiyatının belirlendiği para cinsi bu. Dolayısıyla dünya petrol ticaretini ve bu ticaretten kazanılan gelirin (Londra Borsası üzerinden) nerelere gideceğini kontrol eden bir sistemde, Bretton Woods sisteminin mimarları iki ülke olan Amerika ve İngiltere’de bir sorun çıktığında, diğer ülkelerin de etkileniyor olması neden o kadar şaşırtıcı!

 Laissez-faire!  Bırakın (da)Yapsınlar!

 Hadi bunları gözardı ettik, son 30 yıldır yapılanlar da mı bize hiç tiyo vermedi? 1979’da İngiltere’de Margaret Theacher’ın, 1980’de Ronald Reagan’ın Amerika’da iktidara gelmesiyle başlayan süreci kastediyoruz. Enflasyonun ve düşük büyümenin ekonomiye çok fazla devlet müdahelesinden, yani yüksek vergiden, kamu harcamalarından ve de sendikaların fazla güçlü olmasından kaynaklandığını bu yüzden de hükümetin aradan çekilerek şirketlerin, bankaların ve de çalışanların işi kendi aralarında halletmesini savunan bir ideolojinin iktidarından! 80’lerde tüm karşı koymalara rağmen yürürlüğe konan bu program, istenen sonuçları verdi ve daha fazla büyüme, düşük enflasyon sağlandı. Bu arada sendikalar etkisiz hale getirildi, işsizlik arttı ve özellikle İngiltere’de büyük çapta özelleştirmeler yapıldı.

Sonra geldi 90’lar ve Sovyetler Birliği çöktü. İki dost Reagan’la Theacher’in ekonomik prensipleri, zafer sarhoşu sağ kesimlerde nerdeyse bir tür ekonomik fanatizme dönüştü. İngiltere’de Tony Blair, Amerika’da önce Clinton, sonra Bush’larla serbest piyasacılar, sermaye hareketinin önündeki her tür engelin kaldırılması için baskıyı arttırdılar. Başarılı da oldular ve kapitalizm dizginlerinden kurtulmuş bir şekilde dört nala, yeni pazarları keşfetmeye koyuldu. Bu arada yaşanan ekonomik büyümeyle, büyük çoğunluğun da ağzına bir parmak bal çalınmış oldu. Ancak bu ekonomik büyüme, büyük miktarlarda borç alınarak sağlandı. Sadece bireyler kredi kartlarını kullanarak borç altına girmekle kalmadı bankalar, kurumlar, firmalar ve hükümetler aynı şeyi yaptılar. Mesela, İngiltere’de ailelerin borcundan kaynaklanan toplam miktar 1980’de Yıllık Milli Gelirin  % 50’sine denk gelirken bu miktar 2007’de %100’üne ulaştı. Özel Finans sektöründe bu borçluluk mal varlıklarının %21’inden %116’sına ulaştı aynı zaman diliminde. Örneğin, Amerika’da Goldman Sachs’ın eski patronu, şimdi kurtarma ekibinin başı, ABD Hazine Sekreteri Henry Paulson 1999’da işi ilk devraldığında şirketin borcu 20 milyar dolarken işi devrettiğinde bu miktar 100 milyar dolar olmuştu. Hükümetler bu dönemde borç seviyelerini, gözlerine kestirdikleri, halka ait herşeyi satarak dizginlemeye çalıştılar. Tabii tüm dünyada olduğu gibi bu ülkelerde de zenginle fakir arasındaki uçurum gittikçe büyüdü.

Bir yandan bu ülkelerde, gerçek üretime dayalı sermaye küçülürken, öbür tarafta emlak alım satımı, uluslararası finans ve hisse senedi ticareti ile uğraşan özel eğitimli, Oxford, Cambridge, Harward mezunu çoğu yönetici sınıfdan gelme profosyeneller Londra Borsasını, NewYork’la birlikte dünyanın finans merkezi yapmaya koyuldular. Artık uluslararası fınansın önündeki tüm sınırlayıcı kurallar yavaş yavaş kalkacak, uluslararası finans kuruluşları, Morgan Stanley, Merrill Lynch, Lehmann Brothers, Deutsche Bank, Goldman Sachs gibi yatırım bankaları şimdiye kadar olmadık bir şekilde ve rahatlıkta her tür kağıdın dönüşümünü sağlayacak, hem kendileri hem de müşterileri için borç anlaşmaları yapacak, hükümetlere dahi danışmanlık hizmeti verecek ve inanılmaz büyüklüklerde yatırım fonları yöneterek milyarlarca dolar rantı cebe indirecekti. Tüm bu finans kuruluşlarının, bankerlerin ve bankacıların yaptığı, borsa olarak adlandırılan, gerçekte kumar oynamaktan başka birşey olmayan etkinlikti ve tabii, birleştikleri nokta da açgözlülükleriydi.

Piyasa denen Kumarhane’de…

 Bu kumarhane ekonomisinin nasıl çalıştığına dair basit bir örnek.  Bize de Akp Hükümetinin getirmeye çalışıp şu an halkımıza pek tutturamadığı Mortgage (Ev kredisi) sistemi, bu foyası meydana çıkan büyük kumarın merkezinde. Bildiğiniz gibi ev kredisi sisteminde insanlar gelirleri üzerinden ve biraz da peşinat ödeyerek bankalardan borç alır ve bunu genelde 25 yıl gibi bir süre boyunca, bankaya faiz karşılığı öder. Bu arada, hiç beklemeden, evine girip oturabilir. Aylık taksitler zamanında düzenli olarak ödendiği sürece bir sorun yoktur, ancak ödenmediği takdirde banka veya mortgage şirketi eve el koyar ve satarak borcunu tahsil eder (tabii alıcı varsa, bunun için büyümekte olan bir emlak piyasası lazım). Mortgage başvurusu yapanların işlerinin sağlamlığı, gelirleri ve kredi güvenilirlikleri bankalar için önemli kriterlerdir ve bunlar sıkı bir şekilde kontrol edilir. Kısacası her isteyene ve istediği miktarda bankalar kredi dağıtamaz.

Bir dolu bankanın, onlarca özel Mortgage Şirketinin, binlerce mortgage çeşidinin ve bu kuruluşlarla müşteri arasında çalışan aracıların, komisyoncuların, sigortacıların olduğunu düşünün. Bu mortgage ürünleri arasından kendine en uygun koşullarla, en iyi ödeme kolaylığı sağlayanı seçmeye çalışan müşteri ekonominin gidişatından tutun, enflasyon ve faiz oranlarına kadar bir dolu konuda uyanık olmak ve tahmin yapmak durumundadır. Aksi taktirde faiz ödemeleri kendi zararına olacaktır. Kısacası borca giren bir çeşit kumar oynar ve risk alır. Ancak bildiğiniz gibi kumarda birinin zararı bir başkasının kazancı anlamına gelir ve Kapitalist sistem de bu ilke üzerinden yürür. Herkesin devlet eliyle ev sahibi olmaya özendirildiği, ev sahipliği oranının kimi ülkelerde yüzde 60-70 lerde olduğu bir sektörde ne büyük paraların döndüğü açıktır. Kısacası kurtlar ve kuzular ortamı. 

 Bankalar, öyle herkese borç vermez demiştik. Ancak, 90’lardaki bir yasa ile, İngiltere ve Amerika’da bankalar, Hatalı Kredi Değişim Piyasası’nı (Credit Default Swap Market) icat ederek nerdeyse para dağıtmaya başladılar. Nasıl mı?  Alınan borçların (mortgage) ödenmemesi durumuna karşın bir sigorta sisteminden faydalanarak. Daha önce banka borcun ödenmeme ihtimaline karşın önlem almak zorunda iken (mesela, bir miktar parayı kenara koyarak), CDS piyasasının ortaya çıkmasıyla ödedikleri küçük bir sigorta meblasına karşın, kendi değerlerinin çok çok üzerinde miktarlarda borç vermeye başladılar. Böylece bankalar da müşterileri gibi daha çok borç alıp daha çok borç vermeye başladı, üstelik ciddi anlamda kendilerini güvenceye almadan. 

Böylece riskli, sağlam olmayan bir borç sistemi yaratıldı. Bir de bunların üstüne, bu borç anlaşmaları toplanıp birarada bir paket/fon haline getirilip değer biçilerek borsada satılmaya, üzerlerinden spekülasyon yapılmaya başlandı. Ve, dünyanın her yerinden Japonya’dan Çin’e, Rusya’ya kadar yatırımcılar, Amerika’da İngiltere’de işleri veya evleri için kredi almış olan insanların borç antlaşmalarına, mortgage sözleşmelerine para yatırıp, onların ödeyebilme ihtimali üzerinden kumar oynamaya başladılar. Ev fiyatları ve bonolar yükseldikçe bir sorunla karşılaşmadılar. Ne zamanki ödeyemeyecek durumda olan müşterilere borç verilmeye başlandı problem de oluşmaya. Sub-prime marketi denen, borcunu geri ödeme riski yüksek olan kesim, gerçekten de ödemekte zorlanınca bankalar  paniğe kapılıp birbirine dahi kredi vermemeğe başladı. Goldman Sachs, Bradford and Bingley gibi bazı bankalar bu kötü borçlardan kaynaklanan zararları ödeyemez ve bunu kapatacak finansı da bulamaz hale geldi. İşte krizimiz de böylece doğmuş oldu. Tabii bu buzdağının sadece görünen küçük bir kısmı. Uluslararası finans kuruluşlarının ve bankerlerin yaratıcılıkları sadece mortgage ürünleriyle sınırlı kalmıyor. Hisse senetlerinden, hedge fonlarına kadar bir dolu kumar metodu var. Üstelik bu kumarın piyonları sadece kendileri olsa! Bu ülkelerde milyonlarca sıradan insan, emeklilik ikramiyelerinden tutun yeni doğmuş bebeklerin tasarruf hesaplarına kadar fonlara para yatırmış, bu kumarhane ekonomisinin içine, üstelik hükümetleri tarafından özendirilerek çekilmiş durumda. Hayatlarında kumarhaneye hiç gitmemiş, ve semtlerinde veya yakınlarında kumarhane açılacak olsa, büyük bir şiddetle karşı çıkıp protesto edecek olan bu insanların çoğu maalesef, bir kumarhane ekonomisinde yaşadıklarının hala farkında değil!

 Bu kriz kimin krizi?

 Tüm bunların dünya fakirlerine etkisi ne olabilir?  Borcunuz yoksa, kredi almamışsanız, borsada hisse senedi veya fonlara oynamamışsanız, büyük bir bankada veya finans kurumunda çalışmıyorsanız, korkacak bir şeyiniz yok. Ancak gelecek ay elektrik faturanız ikiye katlarsa, vergi oranları arttırılıp maaşınızdan bir kaç kuruş giderse, katma değer vergisine daha başka ürünler eklenirse bilinki, krizin faturasının size düşen bölümü mutlaka ödettirilecektir. Bu, her zaman, dünyanın her yerinde aynı şekilde işler. Lenin’in dediği gibi “Kapitalistler her zaman paralarını kullanarak krizden çıkmayı becerir, bunu çalışanlara ödettikleri sürece de sorun yoktur.” Türkiye halkı buna zaten uzun yıllardır alışmış olduğu için şimdi de bir sorun çıkmayacağı kesindir. Sermaye sahiplerine gelince, İngiltere ve Amerika’da bir zamanlar hükümetin ekonomiye karışmasına şiddetle karşı çıkan bu kesimler şimdi hükümetin özel teşebbüse el koymasının tek çözüm olduğunu savunuyor. Bizde ise zengin devlet eliyle yaratıldığı ve bir hükümet geldiğinde, bir kısmı batırılıp yandaşlarından yenileri yaratıldığından, bu tür sorunlar bir önem taşımıyor.

 Ama diyeceksiniz bu krizi yaratanların bulunup bir şekilde cezalandırılması gerekmez mi? Kimi suçlayacaksınız? Aç gözlü bankeri mi? Bu sistemin açgözlülüğe, hırsa, parayı herşeyin önüne koyan bireyciliğe dayandığını bilmiyor muyuz? Tüketiciye mi kızacağız? Küreselleşmenin dinamiğinde talebin ve dolayısıyla tüketimin olduğunun farkında değil miyiz? Büyük şehirlerimizin neredeyse her semtine, boşu boşuna mı dev alış veriş merkezleri dikiliyor?

 Peki diyeceksiniz, nasıl çıkılacak işin içinden? Bilen olsa zaten kriz olmazdı! Bir de, 2008 Nobel Ekonomi Ödülünü NewYork Times’da Bush’u eleştiren makaleleriyle tanınan ve “serbest ticaret” üzerine görüşleri 30 yıldır bilinen, ders kitaplarında okutulan birine, Paul Krugman’a vermezlerdi. Paul Krugman’ın Keynesci yani devlet müdahalesini savunan bir ekonomist olmasından anlıyoruz ki, İsveç Akademisi dünyaya, özellikle Amerika’ya  bu yönde politik mesajlar gönderiyor! Demiştik ya, ekonomi bilim dalı politikayla iç içedir diye, işte bir diğer örnek size!

 Ancak dünyanın ileri gelenlerinin, politikacılarının özellikle Avrupa Birliğinin, Amerika ve İngilterenin bu hyper-liberalizminden sıkıldığı ve dünya finans piyasasını biraz dizginleyecek bir formata kaymak istediklerinin sinyalleri var. Bunun için de tabii, diğer büyüklerin özellikle Rusya ve Çin’in desteği gerekecek. Bu ne kadar ve nasıl sağlanır ileriki günlerde göreceğiz. Krizin ilk günlerinde İtalya’nın Berlusconi’si tarafından Bretton Woods sisteminin değiştirilmesine yönelik ifadeler, birkaç gün sonra hemen, kem kümlere dönüşüvermişti. Doların hegemonyasını sorgulayacak bir talebin hemen kabul görmeyeceği kesin. Sonuçta Irak’ın Saddam’ına neler olduğunu biliyoruz. İlk Körfez savaşından sonra uygulanan ambargonun artık kaldırılacağını düşünerek Fransız, Rus ve Çin petrol şirketleriyle anlaşmalar imzalamaya başlayan ve petrolün satışını Euro para birimi üzerinden yapmaya kalkışan Saddam’ın ülkesinde, petrolü bakın kimler çıkarıyor şimdi!

‘The End’ olacak mı? 

Krizin ağırlığı kesin ama değişim olasılığı  hala uzak görünüyor. Üstelik ciddi anlamda entellektüel, sosyal ve politik bir sorgulama da yok. Amerika, krizin beşiği olmasına rağmen bu konuda konuşabilecek, yeni bir sistem olasılığı, ideali üzerine konuşabilecek iki kişiden, üstelik bu, tam da zamanı iken, başkanlık adaylarından en ufak bir ses çıkmıyor. Öyleki millileştirmelerin yapıldığı İngiltere’de bunlar kamunun uzun süreli müdahalesini önlemek amacıyla, yine özel sektörün yararı gözetilerek yapılıyor. İngiltere ve Amerika modelinin körü körüne izlendiği ülkemizde, Maliye bakanı özelleştirmelerin tüm hızıyla devam edeceğini söylüyor ve Türkiye kamuoyu terör gündemiyle meşgul ediliyor.

 Anlaşılan o ki, bu, daha çok belli bir kapitalist modelin krizi! Güven, onur, adalet, kontrol, tatminkarlık gibi ilkeleri tamamen unutmuş bir modelin… Bu durumda bizim de, John Maynard Keynes’in dediği gibi ‘uzun vadede’ hepimizin öleceğini düşünerek işi ‘kısa vadeye’, şimdiye taşımamız gerekiyor. Bu anlamda dünyada alternatifler, farklı bir gelecek ve sistem arayışları yok değil. Mesela, Latin Amerika’da bazı ülkeler, Venezuella, Ekvador, Bolivya, yeni bir alternatifin peşinde ve bu ülkelerde sosyal dönüşümü gerçekleştiren güçler devrimci proletarya veya geleneksel sol anlamında işçi sınıfı değil, yeni bir özne gibi görünüyor. Bunlar özelleştirmelerden, neoliberalizmin sosyal maliyetinden şikayetçi olanlar. Bolivya’da yerli halk, Venezuella’da anti emperyalist milliyetçi sosyal gruplar ki, bunların ordu ile yakın ilişkileri var. Ekvatorda, yerlilerden tutun şehirlerde demokrasi kampanyası düzenleyen gruplar, sendikalar, öğrenci grupları, aydınlar… Bu ülkelerdeki deneyimin ne kadar anti kapitalist olacağını zaman ve tabii liderlerinin becerisi gösterecek. Ancak bu krizin onlar için olduğu kadar, Türkiye ve tüm dünya solu için de, kapitalizmin kitleler tarafından sorgulanması açısından, büyük fırsatlar sunduğu kesin. Bu son derece önemli bir nokta. Türkiye’de solun ve ilerici güçlerin konsantre olması gereken, kendi içine kapanık kısır çekişmelerden ziyade, ülkede eğitim, sağlık, ulaşım alanında yapılan özelleştirmeler, gelir dağılımındaki eşitsizlik, kaybedilen haklar ve yolsuzluklar olmak zorunda.

Bu makale Yeni Harman Dergisi’nin Kasım 2008 sayısında yayınlanmıştır.              Copyrights Filiz Elasu

Akcja solidarnościowa FAUD z Sacco i Vanzettim

Syndykalizm, a ściślej rzecz ujmując anarchosyndykalizm, bywa ruchem zapominanym. W związku z tym, ten choć nieco powierzchowny i ogólny zarys, powinien pokazać, iż nie zawsze ruch syndykalistyczny był małym, zapominanym i nieznanym ruchem. Pomimo tego celem pracy nie jest kompleksowe zbadanie oraz opisanie wszelkich aspektów anarchizmu syndykalistycznego w Niemczech, lecz jedynie ich zarysowanie w celu wzbudzeniu ciekawości i zainteresowania czytelników.

Co to oznacza „ruch robotniczy” ?

Pierwszą rzeczą, której uczy nas studiowanie historii ruchu robotniczego w Niemczech i w innych państwach jest to, że pracownicy organizowali się głównie w tzw. „partiach robotniczych” (autor dokonał tutaj pewnego uproszczenia uznając niemiecki model afiliowanych organizacji, w tym związków, przez partie polityczne za model uniwersalny i dominujący na świecie – przyp. tłumacza). W przypadku Niemiec, proletariat zrzeszał się przede wszystkim w SPD (Socjaldemokracja) oraz KPD (Komunistyczna Partia Niemiec). Dopiero po głębszej analizie dostrzec możemy również mniejsze siły robotnicze, takie jak: USPD (Niezależna Socjaldemokratyczna Partia Niemiec), CP, KAPD (Niemiecka Komunistyczna Partia Robotnicza), etc.

Naturalnie to definicja pojęcia „ruchu robotniczego” wysuwa się na pierwszy plan w analizie tych partii politycznych. Jednakże bliższa obserwacja ukazuje nam to, że niejednokrotnie organizacje te mają niewiele wspólnego z ruchem w najprawdziwszym tego słowa znaczeniu i skupiają się one głównie na kierowaniu i dyscyplinowaniu uczestników ruchu robotniczego w interesie państwa bądź kapitału.

W przeciwieństwie do nich patrzymy na idee „ruchu robotniczego” jako na coś co rozwija się w sposób organiczny i naturalny a nie na zamówienie prawodawstwa bądź kierownictwa partii politycznych. Czyli na produkt zorganizowanych pracowników najemnych, w pełni świadomych własnych celów i zadań a także unikających scentralizowanej organizacji. Dlatego nasza energia nie jest marnowana na sekciarskie konflikty „wielkich przywódców”.

Kongres FAUD

Narodziny anarchosyndykalizmu i Unii Wolnych Robotników Niemiec

"Die Einigkeit" pismo FVDG

Korzenie „Unii Wolnych Robotników Niemiec” tkwią w niemieckiej socjaldemokracji (SPD) powstałej w czasach kaiserowskich. Scentralizowane struktury partii były niezwykle mocno podatne na prawne restrykcje wprowadzone przez kanclerza Otto von Bismarcka w postaci „ustawy antysocjalistycznej”. Po jej uchyleniu rósł sceptycyzm a wręcz sprzeciw wśród niektórych członków partii, nazywanych „localists”¹, wobec podtrzymywania tego scentralizowanego modelu organizacji partii. Była to co prawda frakcja mniejszościowa acz ciesząca się sporą popularnością w Berlinie.

Wśród rozłamowców dominowali marksiści, którzy wzmocnili swoje separatystyczne korzenie po 1891 roku kiedy SPD uchwaliło rewizjonistyczny program erfrudzki. Rok później Generalna Komisja SPD zorganizowała kongres w Halberstadt, na którym pojawiły się żądania wykluczenia owej frakcji co wkrótce doprowadziło do zreorganizowania „Wolnego Związku Niemieckich Związków Zawodowych” (FVDG), zdominowanego głównie przez „localist” a w latach późniejszych przez syndykalistów.

W późniejszych miesiącach partia podejmowała wysiłki mające na celu ponowne przyłączenie i zintegrowanie grupy wywrotowców z partią, lecz w obliczu klęski w 1902 roku kierownictwo partii postawiło ultimatum – wyłamujący się członkowie SPD mieli zaakceptować formę organizacji partii, kierownictwo i sposób organizacji związków zawodowych w przeciwnym razie mieli zostać całkowicie wykluczeni z partii oraz afiliowanych organizacji. Tymczasem FVDG dalej się radykalizował  i jednocześnie poszerzył swoje szeregi do około 16 tys członków, lecz po rozłamie w partii do 1908 roku wystąpiła z niego niemal połowa członków (głównie reformistów).

"Der Pionier" pismo związku

Rozłamowcy opracowali wkrótce własną koncepcją obalenia ówczesnego porządku społecznego i zbudowania nowego. W dużym stopniu na ich wizje wpłynęły „giełdy pracy”, francuski ruch syndykalistyczny oraz postać Rapaela Friedebergsa odrzucającego państwowe oraz partyjne organizacje.

W tym samym czasie „opozycja młodych” pod przewodnictwem Paula Kampffmeyer’a podejmowała wysiłku w celu ukierunkowania SPD na drogę syndykalizmu. W ten sposób określenie „localist” używane w odniesieniu wobec rozłamowców zostało zastąpione terminem „syndykalista”.

Niestety od tego czasu i aż do I Wojny Światowej, FVDG nie zwiększy już liczby swoich członków. W dużej mierzy wynikło to z faktu, iż związek wydawał w tym czasie jedynie dwa pisma „Związek” („Einigleit”) oraz „Pionier” jednocześnie będąc stale atakowanym zarówno ze strony urzędników państwowych, kapitalistów oraz dawnych towarzyszy partyjnych, którzy często łączyli się w wysiłkach z kapitalistami. Tymczasem teoretycy anarchistyczni tacy jak: Proudhon, Kropotkin oraz Gustav Landauer zyskiwali popularność w Niemczech.

Formowanie anarchosyndykalizmu po I Wojnie Światowej

Liczebność FVDG po pierwszej wojnie światowej znacznie się zwiększyła. W dużej mierze wynikało to z faktu rozczarowania znacznej części proletariatu postawą SPD, które (w większości) opowiedziało się za wojną. W związku z tym wielu robotników przystępowało do alternatywnych organizacji, w tym oczywiście również do FVDG, które zwiększyło swoją liczebność 10-krotnie, osiągając 60 tys członków.

Organizacja oferowała robotnikom prawdziwe formy samorządności pracowniczej. Z tego też powodu zarówno przez państwo jak i reformistyczne centrale związkowe był on postrzegany jako jedno z zagrożeń dla koncepcji „partnerstwa społecznego”. Ponadto dla socjaldemokracji syndykaliści oraz zwolennicy „komunizmu rad” byli nocnym koszmarem i nie tylko z powodu coraz liczniejszych szeregów (do 150 tys w 1922 roku), ale głównie z powodu, że koncepcje, teorie oraz organizacja syndykalistyczna była znacznie bardziej konkretne oraz rozwinięte.

Zwieńczeniem tego procesu było wydanie „Deklaracji zasad syndykalizmu” („Prinzipienerklärung des Syndikalismus”) przez Rudolfa Rockera w 1919 roku a następnie przyjęcie ich przez związek w niemal niezmienionej formie podczas 12 kongresu FVDG.

W przeciwieństwie do socjaldemokracji, która zakładała pośrednictwo struktur partii w organizacji pracy, niemieccy syndykaliści uznali taki dualizm za zagrożenie. Odrzucili oni teoretyczny podział ekonomii i polityki w celu umożliwienia organizowania się proletariatu na wszystkich poziomach. Dlatego też syndykaliści musili organizować się we wszystkich dziedzinach życia w oparciu o społeczną odpowiedzialność w duchu zasady, iż „wolność istnieje tylko jeśli jest ona prowadzona w duchu odpowiedzialności osobistej” (R. Rocker).

Liczebność FVDG w latach 1897 - 1919

Alternatywa wobec autorytarnego komunizmu: Unia Wolnych Robotników Niemiec

W 1919 roku FVDG został przemianowany na „Unię Wolnych Robotników Niemiec” i oparty na dualizmie organizacji. Z jednej strony na związek składały się federacje przemysłowe, przede wszystkim zrzeszające robotników w tej samej branży i były one odpowiedzialne kwestie związane z warunkami pracy i walką codzienną (np. o wyższe płace). Z drugiej zaś strony FAUD oparty został na „Wspólnotach Robotniczych” („Arbeitsbörsen”) w skład w których wchodzi lokalni przedstawiciele organizacji o charakterze edukacyjnym i kulturowym. Były one odpowiedzialne za rozpowszechnianie anarchosyndykalistycznej propagandy.

Liczebność FAUD w latach 1919 - 1930

Można przyjąć, iż syndykalistyczne zasady znalazły pełne pole do ekspresji w formule FAUD. Każdy lokalny związek zawodowy zyskał prawo do równego udziału w wewnętrznych wyborach i cieszył się równym dostępem do zasobów gospodarczych należących do organizacji. Federacja związkowa za główne narzędzie walki uznała walkę ekonomiczną a za jej największe ucieleśnienie „strajk generalny” odrzuciwszy jednocześnie parlamentarną walkę – istniejący porządek polityczny miał zostać zastąpiony wolnymi stowarzyszeniami producentów i konsumentów.

W celu sprawnego dokonania przekształceń gospodarczych po fazie rewolucyjnej, FAUD miała zagwarantować uspołecznienie środków produkcji i przejęcie przez robotników zakładów pracy. Związki miały następnie powołać coś w rodzaju „urzędu statystycznego”, które celem byłaby koordynacja tego wysiłku. Można więc przyjąć, iż niemieccy syndykaliści zapewnili realistyczną wizję dla wolnego społeczeństwa socjalistycznego stojącego w opozycji wobec modelu radzieckiego.

W przeciwieństwie do zwolenników „komunizmu rad” niemieccy syndykaliści przywiązywali duże znaczenie kwestiom politycznym uważając, że nie ma co czekać na wybuch rewolucji. Samorządne społeczeństwo wymaga przecież, aby umiejętności i zdolności niezbędne do realizacji tego zadania były stale ćwiczone oraz rozwijane. A więc najważniejszym, bieżącym zadaniem, było utrzymywanie walki klasowej w ogóle. Ponadto uważano, iż małe zwycięstwa związku mogą podnieść jego rangę.

Geograficzna struktura członkostwa

O sile i znaczeniu syndykalizmu w Niemczech świadczy fakt, iż w czasie rewolucyjnego wrzenia (1918 – 1923) wielu zwolenników „komunizmu rad” zwróciło się ku syndykalizmowi. Albowiem to właśnie syndykaliści w początkowym okresie Republiki Weimarskiej odgrywali czołową rolę w niektórych regionach kraju i spośród 12 przemysłowych sektorów, FAUD nie był w stanie stworzyć federacji przemysłowych jedynie w 5 z nich, jakkolwiek udało się je utworzyć w najważniejszych sektorach, takich jak: budownictwie, górnictwie, transporcie, obróbce metali oraz w sektorze wyrobów włókienniczych. Geograficznie, FAUD największe wpływy osiągnął głównie w Dusseldorfie (głównie wśród dekarze), Berlinie oraz Zagłębiu Ruhry(głównie w górnictwie).

Aby móc założyć lokalny związek należało zebrać przynajmniej 25 osób. Wszystkie miały przejrzystą i taką samą strukturę. Członkowie wybierali: przewodniczącego, audytora oraz dwóch skarbników mających się zająć sprawami finansowymi, koordynacją oraz działaniami agitacyjnymi.

Fritz Kater został pierwszym przewodniczącym Geschäftskommission – centralnego organu wykonawczego oraz koordynującego wybieranego mniej więcej co 2 lata podczas kongresu związku odbywającego także co 2 lata w Berlinie aż do 1933 roku.

Głównym organem prasowym FAUD w tym okresie był tygodnik „Der Syndikalist”, lecz oprócz niego wydawane były również inne periodyki często na poziomie regionalnym lub jako organy federacji przemysłowych.

"Der Syndikalist"

Różnice pomiędzy scentralizowanymi związkami a FAUD

Plakat SPD z 1919 roku

Począwszy od 1911 roku powiększała się skala kontrastu pomiędzy syndykalistami a scentralizowanymi oraz reformistycznymi związkami zawodowymi. Te drugie były oczywiście scentralizowane, zależne od organizacji (głównie partii politycznych w postaci afiliacji, przyp. tłumacza) posiadających fundusze określające jednocześnie zasadność ataków oraz strategie działania.

Członkostwo w tego typu związkach uzależnione było od posłuszeństwa a sama strategia działań miała charakter czysto defensywny. Reprezentowały one również interesy gospodarcze i oparły się na systemie reprezentacji co pozwoliło im uzyskanie głosu w procesie zarządzania produkcją.

Reformistyczne związki przyciągały robotników do siebie poprzez oferowanie im osobistych korzyści, takiej jak zapewnienie opieki zdrowotnej, wypłacanie zasiłków bezrobotnym członkom związku czy nawet pokrywanie kosztów pogrzebu. Jednak pozostawały one reformistyczne, nie chciały zmieniać ustroju kapitalistycznego, lecz dokonywać zmian w jego obrębie.

Syndykalizm był inny i w przeciwieństwie do nich FAUD został zorganizowany na zasadach federacyjnych. Lokalne związki były autonomiczne oraz samowystarczalne dzięki czemu posiadały możliwość samodzielnego działania. Współpraca oraz koordynacja została zachowana poprzez przyjęcie „solidarności” jako naczelnej zasady w walce robotników o ich interesy. Ponadto tworzono również „kasy oporu” dzięki czemu związki ogły wypłacać pieniądze podczas strajku robotnikom jako, że Ci w tym czasie nie mogli pobierać pensji.

Celem syndykalistów było obalenie kapitalizmu a niego jego reformowanie. Związkowcy nie szukali pokoju, lecz wojny klas, odrzucali militaryzm i opierali swoją strategię walki na strajkach.

Niestety w ciągu dwóch lat (1923 – 1925) liczebność FAUD spadła do niespełna 20 – 30 tys i jedynie połowa spośród członków związku była „ideologicznie zaangażowana”.

Przyczyny spadku członkostwa w FAUD

Przyczyn spadku liczebności upatrywać możemy w wielu czynnikach: konfliktach wewnętrznych, rozwoju ustawodawstwa socjalnego oraz konkurencji ze strony silniejszych związków afiliowanych przez silne partie polityczne.

Ponadto stale nasilały się represje ze strony państwa, które zakazało działalności związku w 1923 roku. Ponadto federacja nie była w stanie zintegrować tak dużej liczby robotników, którzy dołączyli do związku na fali rewolucyjnych nastrojów.

Skutki spadku liczebności

Tak gwałtowny odpływ członków doprowadził do powstania pewnego dylematu na łonie ruchu dotyczącego dopuszczenia mieszkańców do uczestnictwa w radach zakładowych oraz objęcia ich negocjacjami oraz umowami (pomiędzy robotnikami a kapitalistami, zapewne autorowi chodzi o „układy zbiorowe”, które mogą stać się źródłem prawa wewnętrznie obowiązującego w większości systemów prawnych, przyp. tłumacz).

Oficjalnie takie działania zostały odrzucone przez związek jako niezgodne z jego zasadami. Jednakże w regionach gdzie FAUD posiadał silne wpływy (Zagłębie Ruhry oraz Nadrenia) takie praktyki były tolerowane i często okoliczni mieszkańcy uczestniczyli w radach zakładowych.

Oczywiście należy zwrócić uwagę, że same te działania nie były legalne względem prawa państwowego. Reichsarbeitsgericht (Krajowy Sąd Pracy) orzekł, iż organizacja która nawołuje do rewolucji oraz walki klas nie może być stroną w jakiejkolwiek umowie oraz negocjacjach, ponieważ neguje zasadność prawa jako takiego.

W dalszym jednak ciągu pytanie „w jaki sposób przyciągnąć robotników” pozostawało otwarte. Pchnęło to związek do poszukiwania nowych dróg i metod. Niestety większość robotników odciągnięta została poprzez dalszy rozwój ustawodawstwa socjalnego. W końcu syndykaliści postanowili rozszerzyć swoje wpływy w rolnictwie min wydając publikację „Wolny Kraj”. Niestety inicjatywa ta nie osiągnęła żadnych rezultatów.

1 sierpnia 1926 roku - manifestacja FAUD w Berlinie

Napięcia i konflikty w FAUD

Zmieniająca się sytuacja ekonomiczna oraz polityczna w Niemczech doprowadziła do wzrostu napięć reorganizacji związku. Przede wszystkim w centrum działalności związku znalazły się „wspólnoty robotnicze”, które tym samym odsunęły na boczny tor federacja przemysłowe.

Skutki tego były dwustronne: z jednej strony wzrosło zaangażowanie związku w sferze kultury oraz propagandy, lecz z drugiej strony zintensyfikowało to konflikt w ruchu, głównie na osi sposobu działalności krajowych organizacji. Jedna strona tego konfliktu dążyła do centralizacji związku poprzez szeroko zakrojoną koordynację. Druga strona dążyła do wzmocnienia autonomicznych federacji przemysłowych. Ponadto nie został rozwiązany problem zbierania funduszy strajkowych.

Ciosem dla zwolenników federacji przemysłowych okazała się decyzja podczas kongresu FAUD na którym zadecydowano, iż zbiorki pieniędzy przeprowadzać będą „wspólnoty robotnicze”. Ostatecznie doprowadziło to do rozłamu w federacji pracowników budowlanych.

Warto odnotować również, iż w tym okresie zaczęły kształtować się (bez większego sukcesu) także inne organizacje, jak np. „Niemiecka Federacja Anarchistycznych Komunistów” (FKAD), które stanowiły alternatywę wobec FAUD.

Anarchosyndykalizm poza miejscem pracy

Rudolf Rocker (1873 - 1958)

Rudolf Rocker, jeden z niekwestionowanych ojców przywódców anarchosyndykalizmu, uważał, iż budowa socjalizmu to nie tylko kwestie ekonomiczne lecz również walka kulturowa. Dlatego też, niemieccy anarchosyndykaliści nie ograniczali się wyłącznie do organizowania się w miejscach pracy i walki ekonomicznej, ale również widzieli konieczność propagowania samorządności i samoorganizacji poprzez kulturę.

Na szczególną uwagę zasługuje rola syndykalistów w „ruchu wolnomyślicieli” oraz w „Wolnościowych Gildiach Przyjaciół Książki”.

Proletariackie towarzystwo wolnomyślicieli

Ruch wolnomyślicieli zrzeszał ponad milion członków będących przedstawicielami różnych organizacji oraz partii politycznych. Działalność ruchu w dużej mierze skupiała się na sprzeciwie wobec dominującej pozycji oraz machinacjom Kościoła zachęcając swoich członków do występowania z organizacji religijnych.

Syndykaliści aktywnie włączyli się do ruchu pomiędzy 1927 a 1928 rokiem. Pomimo tego to członkowie KPD dominowali w ruchu i współpraca z autorytarnymi komunistami stanowiła jeden z zapalnych punktów w ruchu. Zdaniem jednak większości członków FAUD nad niechęciom wobec KPD przeważała konieczność działania w ruchu tak by nie zostawiać wolnego pola komunistom.

Przyjaciele „wolnej książki”

Okładka pisma „Besinnung und Aufbruch”

„Przyjaciele wolnej książki” zostali założeni w 1927 roku przez FAUD we współpracy z unią własnych organizacji kulturalnych. Pierwsza gildia powstała w Lipsku a w 1929 roku udało się stworzyć szerszą sieć krajową.

Dzięki składkom członkowie otrzymywali dostęp do literatury syndykalistycznej a lokalne gildie organizowały spektakle teatralne oraz koncerty z udziałem takich osobistości jak: Erich Mühsam, Rudolf Rocker, Emma Goldman, Helene Stöcker, Bruno Vogel i Theodor Plivier.

Organem organizacji był „Besinnung und Aufbruch” („Refleksje i początek”) – początkowo miesięcznik, potem kwartalnik – na łamach którego Rudolf Rocker opublikował pierwsze fragmenty swego działa „Decyzja Zachodu”.

W 1931 roku ogólna liczebność organizacji wyniosła 1250 członków.  Po II WŚ odtworzono organizację pod tą samą nazwą.

Organizacje pomocowe

Stowarzyszenie na rzecz kontroli urodzeń i higieny seksualnej (RvfG)

Organizacja została założona w 1928 roku na rzecz młodych kobiet oraz osób z ubogich rodzin. Głównym zadaniem tej organizacji było doradztwo osobom i rodzinom w sprawie środków antykoncepcyjnych, aborcji oraz wyjaśnienie zagadnień prawnych z tej dziedziny. Ponadto działacze tej organizacji dystrybuowali środki antykoncepcyjne.

RvfG oficjalnie była organizacją neutralną polityczne oraz religijnie i unikała kojarzenia jej z FAUD. Praktycznie jednak związki były bliskie do tego stopnia, iż przewodniczący organizacji – Franz Gampe był jednocześnie działaczem FAUD w Norymberdze. W 1930 roku organizacja posiadała 200 lokali oraz 15 tys działaczy.

„Schwarzen Scharen” (Czarny Szwadron)

W obliczu coraz większej liczby ataków na anarchosyndykalistów od końca 1920 roku zaczęły powstać organizacje bojowe, głównie w Berlinie oraz na Górnym Śląsku, broniące akcji FAUD oraz organizacji pokrewnych przed atakami komunistów a potem głównie nazistów.

Czarny Szwadron

Grupy te należy postrzegać jako odpowiednik „Reichsbanner” (SPD) oraz „Czerwonego frontu walki” (KPD). Sama nazwa tych grup bojowych pochodzi od ubioru członków, którzy najczęściej w całości ubierali się na czarno i nosili broń palną.

Oficjalnie grupy te nie były związane z FAUD, ze względu na protesty władz, jednak były one wspierane przez związek i wykorzystywane jako siła obronna.

Ruch bezrobotnych

Praktycznie od początku rozwoju ruchu syndykalistycznego, antykapitalistycznie nastawieni bezrobotni masowo organizowali tzw. „rady bezrobotnych” a sam związek aktywnie wspierał bezrobotnych np. poprzez uczestnictwo w manifestacjach bezrobotnych, udzielanie pomocy finansowej i społecznej, propagowanie pomocy wzajemnej oraz poprzez doradztwo.

Lecz to dopiero przesunięcie środka ciężkości w FAUD z federacji przemysłowych na rzecz „wspólnot robotniczych” pozwoliło problemowi bezrobocia urosnąć do rangi jednej z najważniejszych sfer aktywności związku czego zwieńczeniem stało się zyskanie przez „Ruch Bezrobotnych” czołowego miejsca pośród tematów poruszanych podczas ostatniego kongresu FAUD w 1932 roku.

Organizacje pomocnicze

Anarchosyndykalistyczna młodzież Niemiec (SAJD)

Organizacja „Anarchosyndykalistyczna Młodzież Niemiec” (SAJD) powstała w 1921 roku, skupiając się początkowo na organizowaniu wycieczek pieszych, imprez a także propagowaniu anarchosyndykalizmu wśród niemieckiej młodzieży.

Z formalnego punktu widzenia była ona niezależna od FAUD, praktycznie jednak zachowała ścisły związek z FAUD. Dosyć istotnym zjawiskiem, który zaważył na dalszych losach młodzieżówki, był wewnętrzny podział oraz wybuchające konflikty w ruchu pomiędzy anarchoindywidualistami (frakcja „anty – organizacyjna”) a anarchosyndykalistami(„frakcja partyzantów”) opowiadającymi się za walką klas i poszerzaniem struktur organizacyjnych.

Organem prasowym organizacji było pismo „Młodzież Ludzkości” dystrybuowane jako dodatek do „Der Syndikalist”. Struktura młodzieżówki skupiona była wokół organizowanych „biur informacyjnych” zarówno na poziomie lokalnym jak i krajowym, co przypominało nieco strukturę FAUD.

To właśnie z tej organizacji młodzieżowej wyszło wielu czołowych działaczy FAUD pod koniec lat 20-tych i na początku 30-tych, tworzącą tzw. „drugą generację” działaczy związku, która w szerszym stopniu poszukiwała sposobów na większą syntezę anarchizmu z syndykalizmem.

Syndykalistyczna organizacja kobiet (SFB)

Na początku 1920 roku powstała ogólnokrajowa „Syndykalistyczna Organizacja Kobiet” współpracująca z Geschäftskommission. Nie odniosła ona jednak zamierzanego sukcesu i w większość grup lokalnych została rozwiązana krótko po powstaniu.

Zasadniczo organizacja ta włączyła się w debatę dotyczącą problemu czy kobiety w przemyśle tworzą oddzielny sektor produkcji. Jednak same działaczki zajmowały się głównie kwestiami propagowania dbałości o higienę seksualną, kwestiami aborcji oraz wspieraniem strajkujących mężczyzn.

Organem prasowym SFB był dodatek do „Der Sindikalist” zatytułowany „Der Frauenbund” („Liga Kobiet”). Jednak co ciekawe – na łamach pisma organizacja prezentowała raczej poglądy zachowawcze jeżeli chodzi o kwestie pracy kobiet i struktury zatrudnienia. Dla większości członkiń równość płci nie oznaczała równego dostępu do zatrudnienia w „fabrycznych molochach” lecz uznania „prac domowych” oraz wychowania dzieci również za formę pracy zawodowej, zachęcając jednocześnie kobiety zatrudniane w przemyśle do wstępowania do istniejących już federacji przemysłowych.

Zmierzch FAUD

Związek na początku lat 30-tych zaczął dostrzegać zagrożenie płynące ze strony nazistów i podczas ostatniego kongresu (na Wielkanoc 1932 roku) podjęto decyzje mające przygotować związek na ewentualność przejęcia przez nazistów władzy.

Przede wszystkim uznano za niezbędny krok rozwiązania Geschäftskommission oraz lokalnych stowarzyszeń zanim naziści uchwaliliby formalny zakaz działalności związku co zdaniem uczestników kongresu umożliwiłoby stworzenie ogólnokrajowej sieci w celu podjęcia dalszej działalności w podziemiu.

Nielegalne spotkanie działaczy w 1933 roku

Zgodnie z przewidywaniami niemal natychmiast po przejęciu władzy przez nazistów działalność FAUD (jak i innych partii oraz związków) została zakazana a członkowie Geschäftskommission zatrzymani przez policję. W związku z tym większość działaczy albo zeszło do podziemia albo wyemigrowało (głównie do Hiszpanii). Wkrótce podziemne kierownictwo związku zostało przeniesione z Erfrutu do Lipska próbując stawiać opór nazistowskiemu terrorowi. Natomiast Ci którzy wyemigrowali do Hiszpanii utworzyli w tym kraju „Gruppe DAS”, która wzięła aktywny udział w hiszpańskiej rewolucji.

Po II Wojnie Światowej anarchosyndykaliści którzy pozostali w Niemczech utworzyli „Federację Wolnościowych Socjalistów” (FFS) wydającą magazyn „Wolne Społeczeństwo”. Jednakże w latach 50-tych działalność organizacji praktycznie zamarła z powodu niemożności przyciągnięcia nowych osób do ruchu.

Powyższy artykuł stanowi ogólny opis historii niemieckiego ruchu syndykalistycznego począwszy od jego narodzin (1890) a skończywszy na końcu jego zorganizowanej formy (1960). Tym niemniej autor pracy położył główny nacisk na opisie dziejów syndykalizmu w okresie poprzedzającym przejęcie władzy przez nazistów (1933).

Zarazem jest to kontekstowe oraz skrócone (bez podsumowania) tłumaczenie artykułu „Syndikalismus und Anarcho-Syndikalismus in Deutschland. Eine Einführung” z 2004 roku

1Można to tłumaczyć jako lokalni/regionalni działacze partyjni lub mianem regionalistów

2009’da yeni bir “entrepreneurship”, yani “girişimcilik” modeli ortaya çıktı. Krizin etkisinden midir nedir, Batılılar da şaştı diye düşünüyorum! Bu yeni modele “LİLO” deniyor ve Lilo, İngilizce “a little in, a lot out” un baş harflerinden oluşuyor. Türkçesi ise, “mümkün olduğunca az koyup, çok kazanmak” anlamına geliyor. Bildiğimiz kapitalist teşebbüs ilkesinden pek farkı olmasa da, neredeyse sıfır sermaye ve maliyeti kastediyor. Kısacası, “etrafına bak, hiç zahmetsiz, sermayesiz ve masrafsız nasıl para kazanırım, onu keşfet” anlamına geliyor. Batılı ülkelerde bu model, şimdilik, İnternet sektörüne yönelik!

LİLO modeli Batılı literatüre yeni girmiş olabilir ama, bizde uzun zamandır faal, hatta bırakın sanal alemi, günlük hayatımızın her alanında başarılı bir şekilde işliyor, yaratıcı ve işbilir halkımız tarafından can-ı gönülden gerçekleştiriliyor diye düşünüyorum. Üstelik bu model, devlet erkanımızın her kademesinde teşvik ediliyor – özellikle Turgut Özal’dan bu yana-  ve AKP hükümeti sayesinde ülke hayatına damgasını vuruyor. Böylece, Türkiye’nin, Dünya Serbest Piyasa Ekonomik modeline nihayet bir katkısı olduğunu, hatta LİLO’yu Batılıların bizden yürüttüğünü iddia etmek mümkün görünüyor!Kanıtları mı? Çook! Hem de istemediğiniz kadar!

2007 yılında AKP hükümetinin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Hilmi Güler’in, “ülkenin nehirlerini özelleştirmek” konusundaki önerisini hatırlarsınız. Ülke topraklarının susuzluktan kırıldığı günlerde, ilgili bakanımızın çözümü su kaynaklarımızın özelleştirilmesinde görmüş olması, muhteşem bir LİLO örneği olarak düşünülebilir! BM’ler İnsan Hakları Beyannamesi’ne suyun bir hak olduğuna dair maddenin eklenmesi konusunda çalışmalar sürerken, AKP hükümetinin girişimciliğinin boyutları, o günlerde, Uluslararası Su Piyasasının sesi niteliğindeki Global Water İntelligence adlı medya kurumunu dahi hayretler içersinde bırakmış, olay bir “muamma” olarak yorumlanmıştı.

Hükümetimizin müteşebbis ruhundan esinlenerek, aynı istikamette yol alan kurumlarımıza ve yöneticilerine bir örnek geçtiğimiz yıl Adana Milli Eğitim Müdürlüğü’nden geldi. Buna göre, Adana’da, bulunduğu mahalle, cadde adlarıyla anılan okulların isimlerinin, isteyen kişi veya kuruluşlara satılarak, elde edilen gelirin eğitim ihtiyaçlarında kullanılması mümkün olacaktı. Sonuç ne oldu bilemiyorum ama, bu dahiyane fikir ile “isteyen kişi veya kişilerin parayı bastırarak devlet okullarına kendi ismini verebilecek olması”, nerdeyse sıfır maliyetle, en çok kâr ilkesinin klasikleri içersinde yer alacak gibi.

Bu yılın şairane LİLO örneği ise geçtiğimiz Temmuz ayında yaptığı bir açıklamayla İstanbul Valisi Muammer Güler’den. Çamlıca Kız Lisesi, Etiler Otelcilik Lisesi, Kandilli Kız Lisesi gibi, İstanbul’un en gözde ve rantı yüksek yerlerindeki Milli Eğitim Bakanlığına bağlı bazı ilkokul ve ortaokulun satılarak, turizm ya da iş merkezine dönüştürülmesi fikri ciddi bir yaratıcılık gerektiriyor! Ve üstelik, satıştan 5 milyar dolar gelir beklentisi, doğal olarak ağızları sulandırıp gözleri başka yerlere çeviriyor! Bu bağlamda, İTÜ Taşkışla, Kuleli Askeri Lisesi ve hatta Topkapı Sarayı da düşünülmeli diyorum ve devlet büyüklerimizin dikkatine sunuyorum…

Tüm bunlar nereden, hangi köklü ekonomik teoriden kaynaklanıyor diye sorabilirsiniz! İnterneti kullanarak, Ak Parti Programı’nın “Ekonomi Anlayışımız” bölümüne bakın, cevabı bulacaksınız. Ana ilke olarak “piyasa ekonomisi”nin belirtildiği, “devletin her türlü ekonomik faaliyetin dışında olmasının” hedeflendiği ve bunu gerçekleştirmek için “teşebbüs özgürlüğünün gerçekleştirilerek, özel teşebbüse hamle yaptıracak siyasi, bürokratik ve anlayış değişimi sağlamanın” öngörüldüğü programın, etkili bir şekilde pratiğe geçirildiği açık. “Bu hedeflere ulaşmak için AK Partinin etkin, güven veren ve milli-ahlaki değerleri yüksek bir ekonomi yönetimi ile birlikte çalışacağının” vurgulandığı program “sokaktaki adam” tarafından dahi öyle benimsenmiş bir durumdaki, ülkemizde her alanda, özel teşebbüs inanılmaz bir özgürlük içersinde şaha kalkmış durumda.

Günlük haberleri takip edin göreceksiniz! Milli-ahlaki değerlerle yoğrulmuş girişimcilerimiz işi öyle azıya almış haldeki, özelleştirilen ve özgürleştirilen pek çok alanda – eğitim, sağlık, çalışma, ulaşım, turizm, belediye, kentsel yaşam- birbirinden ilginç buluşlar, LİLO örnekleri her gün medyamızı süslemekte. Mesala sağlık sektörüne dair haberlere bir göz atın . Özel sektörde yaşanan patlamayla birlikte “kiralık doktor diploması” ilanı veren özel hastane ve klinikler, sahte doktorluk yapanlar, ilaç ve tıbbi malzeme yolsuzluğuna karışıp tutuklanan doktorlar, hastaları gereksiz yere ameliyat edip reçete yazanlar, SGK’yı dolandırmak için sahte rapor düzenleyen, ilaç şirketlerinden rüşvet, tatil kabul edenler… Tüm bunlar halkımızın en az maliyetle, en çok kazanma modeline nasıl kolay uyum sağladığını kanıtlamakta.

Bu yetmediyse turizm sektörüne bakın! İstanbul’un en varlıklı semt sakinleri ve medya yazarları tarafından istila edilmiş Bodrum yarımadası bir örnek. Daha 20 yıl öncesine kadar küçük bir kıyı kasabası olan Bodrum’un nasıl şehirleştiğini, inşaat mühendislerimiz, mimar ve müteahhitlerimizin yaratıcılığı, en az maliyetle en çok kârı elde etme becerisi sayesinde, Bodrum’da tepelerin şeklinin dahi değiştirilmiş olduğunu göreceksiniz. Evet, ilginçtir, yamaçlar yetmiyormuş gibi tepelerin en yüksek noktalarına kadar beton yığan proje sahipleri ve bunları onaylayanlar Bodrum’u doğasından özgürleştirmeyi becermiş gibi!

Jet sosyetemizin fink attığı Türkbükü, Torba, Çeşme plajlarına bakın! Halkımızın girişimci ruhunun nelere kadir olduğunu çok iyi anlayacaksınız. Belediye’ye, daha doğrusu halka ait olan bu plajların kumları üzerine şezlonglarını yerleştirip ücret talep eden yöre esnafı, Batılı LİLO’culara ilham kaynağı değil midir sizce? Ülkesinin denizine, plajına gidip bedava güneşlenebileceğini, yüzebileceğini sananlara özgür teşebbüs dersi veren bu esnaf, tabii ki takdire şayandır! Gündüz kumların üstüne yerleştirdiği şezlongların yerine, akşam olunca restaurantının masa ve sandalyelerini çıkaran bu  yaratıcı girişimciler, ülke kıyı ve plajlarını özgürce değerlendirmekte, kamuya ait her alanı, tıpkı devlet büyüklerimiz gibi, bir rant aracına dönüştürerek, dünyaya örnek olmaktadır

“Milli-ahlaki” değerlerimizle ne kadar örtüşür bilemeyeceğim ama, yukarda bahsettiğim LİLO praktisyenleri bence, AKP hükümetinin özel teşebbüs konusunda bir “anlayış değişimini”, başarıyla sağlamlaştırdığının kanıtı olarak görülmeli!  Balığın baştan kokması gibi özelleştirmeler ve özel teşebbüs özgürlüğü konusunda piramidin bütün seviyelerinde bir uyumun olduğu kesin. Buradan hareketle, son günlerde medyamızda epey tartışılan “hak ve özgürlüklerin”, “sorumluluk” kavramından  bağımsız nasıl ele alınabileceği ise, “piyasa ekonomisi ideali” için büyük bir sorun olsa gerek diye düşünüyorum.

 Bu makale Yeni Harman Dergisi’nin Ağustos 2009 sayısında yayınlanmıştır.      Copyrights Filiz Elasu

Czy „Wojna Domowa w Hiszpanii” jest wyłącznie wojną domową w dosłownym tego słowa znaczeniu ? Czy jest to wyłącznie konflikt „dwóch Hiszpanii”, dwóch wizji jednego państwa jak lubią określać ten konflikt historycy¹, w której wybuchła „mniejsza” wojna domowa w postaci rewolucji społecznej ?

A być może stanowiła ona wyłącznie poligon oraz preludium dla głównych stron globalnego konfliktu, który wybuchł kilka miesięcy po zakończeniu tej wojny jak to przedstawiali zarówno komuniści, republikanie oraz nacjonaliści ?

Nie sposób jest jednoznacznie i obiektywnie wydać werdyktu. Dla nas jest ona przede wszystkim „rewolucją społeczną” stanowiącą nietuzinkowe, niewyczerpane i bezcenne źródło inspiracji dla form działania i organizowania się.

Celem poniższego artykułu jest analiza modelu społeczno – gospodarczego budowanego podczas rewolucji hiszpańskiej, który został brutalnie zniszczony w wyniku działań stalinistów oraz nacjonalistów a następnie wskazanie kierunków badań dla wszystkich zainteresowanych, jako alternatywnego modelu wobec modelu kapitalistycznego (w różnych wydaniach), kapitalizmu państwowego (tzw. realnego socjalizmu) oraz marksizmu.

Artykuł nie będzie stanowić kompleksowego opisu rewolucji oraz Wojny Domowej w Hiszpanii. Skupiam się jedynie na warstwie społecznej i ekonomicznej. W związku z tym nie będę podejmować się badania wielowymiarowości rewolucji oraz skomplikowanych relacji i stosunków politycznych w jakich przyszło działać hiszpańskim anarchistom, tam gdzie nie będzie to niezbędne. Opisuję jedynie pewien wycinek rewolucyjnej rzeczywistości, który bezsprzecznie wpłynął na cały ruch anarchistyczny w XX i XXI wieku.

Przedsłowie

Pomimo tego, iż okres pomiędzy lipcem 1936 roku a majem 1937 roku² należy do jednego z najlepiej opisanych, udokumentowanych oraz zmitologizowanych epizodów z dziejów ruchu anarchistycznego to w świadomości lewicy okres ten stanowi niemal pustą kartę.

Anarchiści zostali zmarginalizowani w opisach dziejów „Hiszpańskiej Wojny Domowej”, niemal wytarci z niej. Czytając większość głównych opracowań nie trudno jest się oprzeć wrażeniu, że wojna ta jest niczym więcej jak wojną lewicy z prawicą, sił republikańskich i demokratycznych z siłami reakcjonistycznymi i konserwatywnymi, że w końcu jest to konflikt w obronie republiki. Anarchiści pozostają gdzieś tam w tle będąc często ukazywanymi jako główna siła osłabiająca wysiłek „walki z faszyzmem”.

Patrolujący milicjanci i milicjantki

Za ten stan rzeczy odpowiedzialność ponoszą kaci rewolucji społecznej – na równi; nacjonaliści, republikanie oraz staliniści. Siłom tym zależało by świat zapomniał o rewolucji w Katalonii z kilku powodów.

Skolektywizwany zakład pracy

Najważniejszym powodem pozostaje fakt, iż rewolucja hiszpańska zdołała wyzwolić w zwykłych chłopach i robotnikach tego kraju niewiarygodną namiętność, rewolucyjny entuzjazm, który ukazał nieprawdopodobną wręcz ilość wariantów samoorganizacji, kolektywnej formy działania, solidaryzmu, które doprowadziły do dobrowolnej i autentycznej (w przeciwieństwie do radzieckich kołchozów) kolektywizacji wsi, dobrowolnego uspołecznienia środków produkcji w miastach a także przejęcia przez komitety robotnicze i ludowe budynków użyteczności publicznej oraz organizacji życia społecznego i ekonomicznego odrzucając państwo i kapitalizm.

Nie można nie zauważyć, iż anarchiści hiszpańscy przekroczyli pewien poziom, „dając przedsmak tego czym mogłaby być historia ludzkości”³. Potrafili wyjść od teorii do praktyki, udało im się zastąpić państwo i kapitalizm wolnościowymi oraz komunistycznymi formami organizacji.

Dlatego ciężko byłoby się nie zgodzić z A. T. Pilarskim, który twierdził, iż rewolucja społeczna w Hiszpanii pociągnęła ze sobą odrzucenie patrzenia na anarchizm jako wyraz nieładu lub chaosu.

Nie z innego powodu rewolucja była tak ostro zwalczana. Stanowiła ona dla stalinowców niebezpieczny bakcyl, który mógł zarazić „komunistów” oraz obalić kłamstwa i wypaczenia serwowane przez nich ukazując, iż komunizm to nie totalitaryzm, to nie nacjonalizacja, to nie kołchozy i nie kapitalizm państwowy. Obalała więc bolszewickie wypaczenia i obnażała je w całej rozciągłości.

Można wręcz odnieść wrażenie, iż siły rządowe w pierwszej kolejności zwalczały rewolucję a nie nacjonalistyczną rebelię. Świadczą o tym pewne fakty; nie chciano początkowo wydać broni robotnikom, następnie pomimo zakupu broni od ZSRR przez rząd Republiki, broń praktycznie nie została dostarczona anarchistom. W kilku bitwach, mimo próśb kierowanych przez anarchistów do wojsk wiernych rządowi o wsparcie, najczęściej odmawiano im pomocy – min z tego powodu padł Irun⁴.

Strach przed rewolucją był silniejszy niż przed faszyzmem. Pomimo tego cały czas oskarżano anarchistów o sabotowanie wysiłku wojennego nie zważając na fakt, iż to anarchiści najgłośniej wypowiadali się o konieczności zachowania jedności i stworzenia jednolitego dowództwa⁵. Na dowód swych słów, przy wsparciu CNT utworzyło w Barcelonie 21 lipca 1936 roku „Komitet Centralny Antyfaszystowskich Milicji”⁶, w którym anarchiści pomimo zdecydowanej hegemonii w Katalonii obsadzili jedynie 5 na 15 stanowisk, pozostawiając resztę stalinistom i republikanom.

Zadaniem komitetu było zarządzanie całością spraw publicznych, socjalnych oraz ekonomicznych, wliczając w to konieczność przestawienia przemysłu na produkcję wojenną, za co odpowiedzialny został Juan Garcia Oliver⁷.

Działania te sabotowane były zarówno przez rząd madrycki (który nie utracił kontroli nad systemem bankowym i rezerwami złota), ale także przez rząd kataloński. Zakazano uspołecznionym fabrykom i kolektywom rolnym min. sprzedawać swoich towarów za granicę.

Takie ograniczenia wcale nie zadowalały komunistów, którzy atakowali nawet kolektywizację wsi, które partia komunistyczna obok samorządów pracowniczych⁸ uważała za największą przeszkodę dla wysiłku wojennego.

Ciężko jest znaleźć jednoznaczną przyczynę takiej postawy komunistów, albowiem przeczyła ona zdrowemu rozsądkowi. Dobrowolna kolektywizacja wsi zdecydowanie zwiększała nie tylko wydajność produkcji (która tylko w samej Aragonii wzrosła o 20%⁹) ale stanowiła również najlepszy system zaopatrywania miast w żywność.

W pewnym sensie wynikać to mogło ze zwykłej zawiści komunistów, którzy starali się zmniejszyć wpływy anarchistów na wsi. Mieliśmy więc do czynienia z walką o wpływy a radykalizacja wsi nie pasowała do ich wizji. Ponadto musieli czuć się zagrożeni tym modelem kolektywizacji, albowiem pozostawał on w zdecydowanej sprzeczności z radzieckimi kołchozami, które z całą śmiałością określić możemy wypaczeniem idei kolektywizacji.

Anarchistyczna kolektywizacja była dobrowolna, opierała się na wspólnej własności i na wspólnym zarządzaniu (wszystkich członków kolektywu) ziemią. Każdy mógł wyjść i wejść do kolektywu – nie było zarządzających dygnitarzy partyjnych, ziemia nie stanowiła własności państwa a kolektywu, nie było srogich kar, hierarchii, wymuszeń i wyzysku. W końcu nie było pracy najemnej.

Nie bez znaczenia pozostaje również decyzja Kominternu, który kazał partiom komunistycznym „maskować rewolucyjność”¹⁰. Oznaczało to, że PSUC (katalońska filia Hiszpańskiej Partii Komunistycznej) stała się największym obrońcą własności prywatnej w strefie republikańskiej.

Komuniści zaprzeczali faktowi, iż w Hiszpanii trwa jakakolwiek rewolucja i zaciekle broni biznesmenów, co spowodowało przyciągnięcie do partii wielu nowych członków głównie z tzw. klasy średniej.

Rewolucji było jednak niezwykle ciężko zaprzeczyć, nawet w Madrycie w którym CNT nie cieszyło się masowym poparciem;

„W pierwszych dniach rebelii w Madrycie panowała atmosfera rewolucji. Niemal na każdej ulicy spotykało się milicjantów z UGT i CNT, sprawdzających tożsamość osób. Byli zazwyczaj ubrani w ciemnoniebieskie monos (kombinezony) i mieli odznaki, bądź kolorowe chusty, oznaczające ich polityczną przynależność: anarchosyndykaliści – czerwono-czarne, socjaliści i komuniści – czerwone.¹¹

W każdym mieście, miasteczku i wsi powstały komitety rewolucyjne, który odrzuciły rząd i zajmowały się wszystkimi kwestiami, które dotychczas zarezerwowane były dla władz centralnych. Robotnicy uspołecznili większość zakładów pracy – przejęto również wszystkie budynki użyteczności publicznej łącznie z: szpitalami, sierocińcami, szkołami, transportem publicznym tak by służyły one ogółowi i każdy miał zapewnioną możliwość z ich korzystania (po raz pierwszy robotnicy mogli za darmo udać się do lekarza).

Dodatkowo anarchiści w wielu miejscach tworzyli ośrodki opieki nad osobami starszymi, nowe szkoły (które uczyły w modelu proponowanym przez Francisco Ferrerę¹²), placówki wyrównawcze a także ośrodki pomocy społecznej (najbardziej wymownym symbolem było używanie Hotelu Ritz w Barcelonie jako jako jadłodajni dla ubogich a Palace Hotelu w Madrycie jako sierocińca).

Nastroje rewolucyjne sięgnęły nawet do odległego Gijonu¹³ w którym dominujące CNT utworzyło „Komitet Wojenny” a rybacy uspołecznili wszystkie przedsiębiorstwa związane z przetwórstwem ryb oraz ich połowem – skolektywizowano więc łodzie, nabrzeża i fabryki puszek.

Na wsi masowo powstały kolektywy rolne; w Aragonii 450¹⁴, w Lewant 900 oraz w Kastylii około 300¹⁵. Obok kolektywów rolnych powstawały warsztaty, w których produkowano narzędzia dla rolnictwa. W ślad za przemysłem poszli fryzjerzy, rzeźnicy oraz piekarze, którzy także dokonali kolektywizacji własnych gałęzi gospodarki.

Jak podaje Beevor, kolektywy w Katalonii oraz Aragonii angażowały około 70% siły roboczej¹⁶. W Katalonii robotnicy uspołecznili niemal każdą gałąź przemysłu – od lekkiego, poprzez ciężki skończywszy na przemyśle maszynowym oraz naftowym.

W licznych miejscach anarchiści nie ograniczali się jedynie do kolektywizacji. W wielu gałęziach przemysłu przeprowadzili ogromne restrukturyzacje zamykając małe i nieefektywne fabryki a koncentrując się poprzez przeniesienie głównego ciężaru produkcji do większych i nowocześniejszych zakładów, co owocowało zwiększeniem zatrudnienia oraz produktywności. Często przytaczanym przykładem pozostają słynne „tramwaje Barcelony” oraz przemysł drzewny¹⁷.

Tradycja i teoria hiszpańskiego anarchizmu

Ruch anarchistyczny rozwijał się w Hiszpanii niezwykle intensywnie oraz szybko do tego stopnia, iż już w latach 80-tych XIX wieku szacowano wielkość ruchu na około 50 tys osób¹⁸. Być może liczby te są nieco przeszacowane. Nie zmienia to faktu, iż ruch rozwijał się niezwykle prężnie do momentu wybuchu „Hiszpańskiej Wojny Domowej”, co może wynikać z kilku aspektów:

Jedna z setek barykad na ulicach Barcelony

Po pierwsze, anarchosyndykalizm wtapiał się w tradycje społeczne Hiszpanów. Oznacza to, iż fundamentalne wartości anarchistyczne pokrywały się z kulturą oraz wartościami społecznymi – tj. kolektywizmem, wspólnotowością oraz solidaryzmem. Niezależnie od idei anarchistycznych chłopi hiszpańscy (szcz. bezrolni) widzieli największe korzyści oraz największą sprawiedliwość w kolektywizacji wsi a robotnicy w uspołecznieniu przemysłu.

Stąd też wg Hose Peiratesa, „anarchosyndykalizm był – ze względu na psychologię ludu, jego temperament i nawyki – najbardziej hiszpański ze wszystkiego”¹⁹.

Po drugie, anarchiści hiszpańscy bardzo szybko wyciągnęli wnioski z czasów „czynu indywidualnego” („terroru indywidualnego”) stawiając na zorganizowaną działalność w związkach zawodowych, które szybko stały się podporą dla całego ruchu i przyczyniły się do jego rozkwitu.

Po trzecie anarchosyndykaliści hiszpańscy potrafi wyciągnąć trafne wnioski z rewolucji rosyjskiej i działalności bolszewików, które doprowadziły do opracowania jasnych zasad rewolucyjnych oraz „komunizmu wolnościowego”²⁰ stojących w opozycji wobec autorytarnego bolszewizmu.

Po czwarte rozwojowi anarchizmu na Półwyspie Iberyjskim sprzyjał tragiczny podział ziemi, środków produkcji, katastrofalna sytuacja bytowa przeważającej części społeczeństwa a także „synteza przeszłości i przyszłości” – tj zachowanie starych przywilejów arystokratycznych, kościelnych – czyli pozostałości i nawyki gospodarki feudalnej oraz prowadzenie przez właścicieli ziemskich polityki obszarniczej na wsi (gdzie praktycznie cała ziemia należała do garstki właścicieli ziemskich, na ziemi których półniewolniczo pracowali robotnicy rolni, często niedożywieni i bezdomni²¹) oraz rozwój kapitalizmu w mieście.

Niezwykle interesujące dane przytaczał Franciszek Ryszka w „Hiszpania 1936: zamach stanu, kontrrewolucja, wojna domowa”, wg których w 1931 roku 10 największych właścicieli ziemskich posiadało 326 372 ha ziemi a razem z pozostałymi 89 – 577 359 ha.

Hiszpania w owym czasie, wg wskaźnika równości Giniego znajdowała się na ostatnim miejscu w Europie (razem z Włochami) z wynikiem 0,78 (linia sprawiedliwości wynosi 0,5²²).

Reformy rolne podejmowane w czasach republiki nie zmieniły zasadniczo tej sytuacji – władze wywłaszczyły jedynie 90 tys ha ziemi, co nie wpłynęło znacząco na zmniejszenie endemicznej nędzy chłopskiej. W dalszym ciągu, nawet w stosunkowo bogatych obszarach, istniały gospodarstwa o przychodzie mniejszym niż 1 peseta dziennie (cena chleba wynosiła około 0,4 pesety).

Hiszpański anarchizm rozwijał się więc prężnie, aczkolwiek jego rozwój hamowany był od czasu do czasu rewolucjami, buntami biedoty i konsekwentnymi represjami władz oraz kapitalistów skierowanymi przeciwko ruchowi. Wkrótce to jednak jednak Katalonia (najbardziej uprzemysłowiony region Hiszpanii) stanie się centrum hiszpańskiego anarchizmu.

W 1907 roku powstała w Barcelonie – Solidariad Obrera (Solidarność Robotnicza, bezpośredni poprzednik CNT), który w 1909 roku z powodu groźby wybuchu wojny w Maroku wezwał do bojkotu poboru i strajku generalnego.

Strajk przerodził się w walki na ulicach Barcelony, które nazywane są „tragicznym tygodniem”. Mieszkańcy miasta przejmowali fabryki, wyganiali kapitalistów i palili Kościoły.

W roku następnym powołano w Barcelonie CNT (Narodową Konfederację Pracy – Confederacional Nacional Trabajo), która szybko zyskiwała na znaczeniu i już w 1919 roku posiadała 700 tys członków²³. W celu utrzymania czystości ideologicznej oraz walki z tendencjami reformistycznymi w związku w 1927 roku powołano do życia FAI (Iberyjską Federacją Anarchistyczną) realizującą koncepcję bakuninowskiej elity rewolucyjnej.

Praktycznie przez cały czas (do momentu wybuchu rewolucji) centralnymi zagadnieniami hiszpańskiego anarchizmu pozostawała idea „komunizmu wolnościowego” oraz „wolnej komuny”, która utożsamiana była z średniowiecznymi wspólnotami chłopskimi²⁴ i wokół tych kwestii staram się skupić w poniższych analizach teorii hiszpańskiego anarchizmu.

W tym celu przytoczę koncepcję, a raczej syntezę, baskijskiego lekarza Isaaca Puente, postanowienia kongresu CNT z maja 1936 roku a także mniej znaną, ale równie ciekawą, koncepcję „ekonomii rewolucyjnej” autorstwa D. Abada de Sentilana.

„Komunizm wolnościowy” Isaaca Puente²⁵

Issac Puente należał do tych nielicznych członków CNT, którzy nie byli robotnikami a jednocześnie cieszyli się niezwykłym autorytetem wśród towarzyszy – był baskijskim lekarzem, socjalistą oraz propagatorem komunizmu wolnościowego, który poległ w pierwszych dniach rewolucji.

Ten baskijski lekarz za główny cel uznawał budowę komunizmu wolnościowego, które określał jako „bezpaństwowe współistnienie (społeczne) w celu rozwiązania problemów ekonomicznych”, przyjmując za podstawową zasadę kropotkinowskie credo: „każdy wg możliwości, każdemu wg potrzeb”.

Proponował więc budowę społeczeństwa bezpaństwowego, które odrzuciłoby własność prywatną opartego na wolnych związkach zawodowych oraz wolnych komunach. Dokonał jednocześnie trafnego spostrzeżenia, iż anarchizm w Hiszpanii jest bardzo mocno zakorzeniony i opiera się na podstawach doskonale znanym Hiszpanom – na spontaniczności i kolektywizmie.

Co najważniejsze, Puente stanął w opozycji wobec nastrojów reformistycznych prawicowego skrzydła CNT uważając, iż robotnicy mogą wyzwolić się wyłącznie poprzez rewolucję. W takim razie – rewolucja jawi się w jego myśli jako jedyna droga do wolności.

Głównych wrogów wolności i równości widział zarówno w gospodarce kapitalistycznej jak i państwie. Konieczność odrzucenia kapitalizmu argumentował faktem, iż system ten opiera się na wyzysku człowieka przez człowieka oraz zmusza go do niewoli (względem kapitalisty) co potęguje niesprawiedliwość oraz w konsekwencji prowadzi do dehumanizacji.

Ponadto nie uważał, w przeciwieństwie do większości ówczesnych mu teoretyków, by można by wyróżnić okresy prosperity oraz okresy kryzysu gospodarki kapitalistycznej. Wychodził on bowiem z założenia, iż kapitalizm znajduje się w permanentnym kryzysie ponieważ jest to system, który nie jest i nigdy nie będzie w stanie zaspokoić potrzeb całej ludzkości, w wyniku czego stale zwiększa się liczba bezrobotnych, którzy być może stanowić będą zaplecze przyszłej rewolucji.

Twierdził, iż wszelka władza zakorzeniona jest we własności prywatnej, która służy akumulacji kapitału. Taki proceder prowadzi do bogacenia się garstki kosztem ogółu społeczeństwa – a więc powiększaniem przepaści społecznej i pogłębiania władzy bogatych nad biednymi.

Aby zlikwidować tę niewolę oraz biedę, Puente postulował zniesienie własności prywatnej, tak aby nikt nie posiadał więcej niż potrzebuje.

Oczywiście, poza kapitalizmem naturalnym wrogiem pozostawało państwo. Lecz Puente nie przesadzał z martyrologią anarchistyczną i zamiast niej skupił się na najbardziej widocznym dla przeciętnego człowieka aspekcie ówczesnego mu państwa – utrzymywaniu oraz legitymizowaniu kapitalistycznego porządku poprzez represje ze strony państwa, którymi naznaczona jest historia ludzkości.

W dodatku twierdził, iż naturalną konsekwencją ewolucji jest śmierć państwa, które zbliża się już ku swemu kresowi. W związku z tym głupotą byłoby kurczowe utrzymywanie i bronienie tej instytucji.

Przy okazji postanowił odpowiedzieć na częsty i bezzasadny zarzut kierowany wobec anarchistów opierający się na założeniu, iż to państwo oraz przymus tworzą społeczeństwo i tylko to chroni ludzkość przed pogrążeniem się w chaosie.

Puente takie stawienie sprawy uznał za nic więcej niż kłamstwo, ponieważ wyraźnie powołując się na prace Piotra Kropotkina uznał, iż społeczeństwo powstaje niezależnie od państwa a czynnikami determinującymi jego powstanie nie jest przymus lecz „instynkt społeczny”, poczucie solidaryzmu oraz potrzeba wzajemnej pomocy. I to te czynniki stanowią o rozwoju społecznym a także ekonomicznym.

W takim razie społeczeństwo powstaje samo i najważniejsze jest stworzenie takich warunków, które by nie utrudniały tego procesu.

Przejął anarchosyndykalistyczną niechęć wobec polityki oraz politykierstwa. Pisał, iż „komunizm wolnościowy nie jest na tyle naiwny by wierzyć w politykę i pośrednictwo polityków”. Zamiast nich opowiada się za działalnością bezpośrednią przez którą Puente rozumie bezpośrednie realizowanie pomysłu przez komunę a nie pośredników w postaci polityków.

Czym jest komunizm wolnościowy ?

Sama nazwa „komunizmu wolnościowego” ma wskazywać na dwa pierwiastki drzemiące w tej idei:

1. Na kolektwyność – której celem jest doprowadzenie do harmonii społecznej i ekonomicznej poprzez współpracę. Puente uważał komunę za najlepszy i naturalny sposób organizowania się społeczeństwa w celu wzajemnej pomocy i zaspakajaniu wszystkich potrzeb społeczeństwa (zarówno w sensie ogółu, jak i indywidualnych potrzeb)

2. Na indywidualizm, który zapewnić ma autonomię oraz wolność jednostce

I tylko „komunizm wolnościowy” jest w stanie zaspokoić dwie podstawowe potrzeby człowieka:

1. „potrzebę chleba” – jej realizacja oznacza spełnienie potrzeb ekonomicznych/materialnych (odzież, żywność, mieszkanie, edukacja, dostęp do służby zdrowia, etc.)
2. „potrzebę wolności” – uważa ją za najbardziej żywą i oznaczającą kontrolę nad własnymi działaniami, którą dać może wyłącznie „komunizm wolnościowy”

Nie oznacza to, iż uważał „komunizm wolnościowy” za system od początku idealny, działający bez zastrzeżeń. Twierdził, iż dopiero z czasem, wraz z rosnącym doświadczeniem, system będzie usprawniany dzięki czemu będzie działać lepiej.

Organizacja wolnych komun

Każda komuna czy związek zawodowy, zdaniem Puente, opierać się powinny na dwóch podstawowych filarach:

1. Federacyjności – obowiązek tworzenia federacji podyktowana jest konieczności współpracy, koordynacji oraz komunikacji pomiędzy komunami w sferze ekonomii. Ponadto komuny oraz federacje komun powinny przejąć a następnie uspołecznić wszelką własność, środki oraz narzędzia produkcji i stać się podstawowym organem zarządzającym nimi

2. Demokratyczności

Sama organizacja opierać się miała na maksymalizacji cech wspólnotowych. Dzięki czemu idea ta jest w stanie zapewnić prawdziwą demokrację „tworzoną przez ludzi dla ludzi”, co bezpośrednio wiąże się z federalizmem, który z jednej strony ma za zadanie wymusić współpracę, koordynację a także solidarność pomiędzy komunami oraz związkami, acz z drugiej strony ma on chronić autonomię każdej jednostki organizacyjnej.

Niepodważalną zaletą tego systemu stanowić ma jego model budowy – od dołu do góry. Przez co decyzje zawsze podejmowane mają być w interesie każdej wspólnoty.

Wolne komuny

„Wolną komunę” Puente opisywał jako „zespół pracowników z bardzo małego miasta, osady lub wsi cieszących się suwerennymi uprawnieniami w odniesieniu do wszystkich lokalnych problemów”. Jednak inaczej komuna wyglądać będzie w mieście a inaczej na wsi.

Na wsi wystarczy, zdaniem baskijskiego anarchisty, odnowić idee „wolnej komuny” mocno zakorzenionej w kulturze oraz dziedzictwie historycznym hiszpańskiej prowincji. Sercem takiej komuny stałaby się „rada” – czyli zebranie wszystkich mieszkańców (danej wsi) podejmujących (wspólnie i demokratycznie) decyzje dotyczące wszystkich spraw lokalnych w tym dotyczących produkcji i dystrybucji dóbr.

Pod jurysdykcją komun wszystko winne stać się wspólną własnością: „łąki, wzgórza, środki produkcji, bydło”. Nadwyżki produkcji powinny być magazynowane przez komunę tak aby każdy miał do nich dostęp. Zwracał Puente jednak uwagę, iż do tego magazynu dostęp winne mieć również inne komuny (za zgodą oczywiście komuny w której leży magazyn) i móc z niego swobodnie korzystać, albowiem nikt nie może mieć prawa do posiadania na własność więcej niż mu potrzeba do życia.

Dlatego rodzi się pewne pytanie; czy Puente rzeczywiście opowiadał się za całkowitym zniesieniem własności prywatnej ?

I tak i nie.

Uważał, iż obok własności wspólnej istnieć może własność prywatna – tę jednak charakteryzował jako dobra niezbędne każdemu człowiekowi – ubrania, meble, mieszkanie, drobne przedmioty, pamiątki.

Sama komuna funkcjonować miała na 3 fundamentalnych zasadach:

1. Obowiązku podjęcia pracy przez każdego (kto jest w stanie) w takiej dziedzinie w jakiej posiada najlepsze umiejętności

2. Przyjęciu zasady równego wpływu każdego członka komuny na podejmowane decyzje

3. Przyjęcie zasady, iż każdy posiada prawo do spożywania i czerpania dóbr komuny zgodnie z własnymi potrzebami oraz korzystania z instytucji publicznych (edukacji, służby zdrowia, itd.) znajdujących się w całym kraju

Gospodarka (w skali kraju) zarządzana miałaby być poprzez koordynację wysiłku ekonomicznego wszystkich komun. W takim razie powinny się one łączyć w federacje z innymi komunami oraz federacjami przemysłowymi.

Uważał, że dzięki temu będą one w stanie wymieniać się produktami wytwarzanymi przez siebie w celu realizowania wspólnotowych i indywidualnych potrzeb wszystkich członków danej federacji.

Sama koordynacja nie miała dotyczyć wyłącznie sfery produkcyjnej, acz także ogólnokrajowych ośrodków użyteczności publicznej – np. zarządzania kolejami, energią elektryczną, służbą zdrowia, edukacją. Dzięki temu każdy posiądzie wolny dostęp do nich.

Jednak dla Puente nie do pomyślenia jest możliwość by takowa koordynacja odbywała się na poziomie centralnym. Zamiast tego musi się ona odbywać na poziomie najniższym z możliwych.

Wychodził on bowiem z założenia, iż skoro ludzie porozumiewają się poprzez osobiste i bezpośrednie kontakty, to podobny mechanizm musi dobrze funkcjonować pomiędzy komunami oraz federacjami komun. Dlatego komuny powinny tworzyć kongresy oraz federacji w ramach których podejmowano by decyzje dotyczące działalności gospodarczej.

Zdaniem Puente taki model sprawiał, iż jednostka samodzielnie włączałaby się w życie ekonomiczne komuny a komuny w życie ekonomiczne regionu/kraju. Odrzucał możliwość istnienia centralnej, autorytarnej „Rady Centralnej” w roli „architekta”, uznając tę idee za zbędną. Najważniejszym bodźcem dla kooperacji jest zdaniem tego baskijskiego socjalisty świadomość każdego członka komuny, iż jego potrzeby zostaną spełnione.

Oczywiście dostrzegał konieczność koordynacji wysiłku na poziomie krajowym – dlatego przewidywał możliwość istnienia „krajowych federacji przemysłowych”, które by zarządzały taborem, drogami, autostradami, łącznością. Lecz ich misją przede wszystkim miało by być rozszerzanie dostępu do tych dóbr ośrodkom, które były w pewien sposób upośledzone i to wyłącznie za porozumieniem z poscz. komunami/federacjami.

Co prawda nie opisał sposobu wyłaniania takich federacji na tym poziomie, można się domyślać, iż wyłaniane one miały by być one przez lokalne federacje.

Nieco inaczej komuna wyglądać miała w mieście. Puente uznał za nie realne (ze względu na duże skupisko ludności) stworzenie komuny obejmującego całe miasto. Zamiast tego proponował tworzenie komun, które odpowiadałyby poszczególnym dzielnicom a następnie tworzyłyby pomiędzy sobą federacje.

Oczywistym celem byłoby zarządzanie produkcją oraz dystrybucją dóbr w celu zaspokojenia potrzeb mieszkańców własnej miejscowości oraz innych.

Podczas rewolucji związki zawodowe powinny przejąć całość środków i narzędzi produkcji – fabryki, warsztaty, ziemię, surowce, budynki użyteczności publicznej do których każdy winien mieć zagwarantowany wolny dostęp. Następnie związki producentów miałyby zorganizować dystrybucję.

Sfera społeczno – gospodarcza

Podstawowym celem komunizmu wolnościowego pozostaje stworzenie takich warunków społecznych, które doprowadziłyby do odrzucenia własności prywatnej na rzecz własności wspólnej.

Dokonać się to miało poprzez uspołecznienie środków i narzędzi produkcji, samych produktów jak i powiązania ze sobą energii wszystkich talentów oraz pomysłowości robotników, by można było rozdzielać dobra zgodnie z indywidualnymi potrzebami każdego. Istotny, wg Puenty, pozostaje fakt, iż przyjęcie takiego modelu powoduje jego otwartość dla inicjatywy i działalności każdego człowieka.

Puente podkreślał, iż „komunizm wolnościowy” opiera się na instytucjach już istniejących – tj „wolnych komunach” i „wolnych związkach” – dzięki czemu życie gospodarcze będzie mogło być toczone „w świetle konkretnych potrzeb poszczególnych miejscowości”.

Cechą następną „komunizmu wolnościowego” jest odrzucenie pieniądza jako środka płatniczego. Stąd też produkty nie mogłyby być nań wymieniane tylko rozdzielane pomiędzy wszystkich członków komuny/federacji komun zgodnie z ich potrzebami.

Dosyć istotnym zagadnieniem wydają się być propozycje baskijskiego lekarza dotyczące czasu pracy oraz ogólnie pracy. Mianowicie proponuje on by każdy kto jest w stanie podjął pracę zgodną ze swoimi umiejętnościami. Dzięki temu udałoby się znacząco skrócić czas pracy, nawet do 4 godzin na dobę.

Dodatkowo praca stanowić ma najważniejszy warunek dostępu do dóbr i produktów wspólnoty. Każdy pracujący (wyłączając oczywiście osoby, które nie są w stanie pracować: chorych, niepełnosprawnych, dzieci, osoby starsze – ich winna utrzymywać w pełni wspólnota i winni posiadać oni równe prawa co wszyscy) dzięki swojej pracy otrzymuje pełen dostęp do całości dóbr dzięki czemu może zaspokajać swoje potrzeby. Ponadto nie pracując pozbawia się sam prawa do brania udziału w podejmowaniu decyzji przez wspólnotę.

Kongres CNT w Saragossie

Artykuł I. Puente w znaczący sposób wpłynął na program oraz praktykę działania CNT. Wyraz temu dano podczas kongresu związku w Saragossie w maju 1936 roku, podczas którego uchwalono nowy program.

Za najważniejsze jego postanowienie uznać możemy zapowiedź budowy komunizmu wolnościowego. Potraktowano jednak to zagadnienie bardzo ogólnie, nie zagłębiając się w szczegóły traktując jedynie, iż będzie to długi oraz żmudny proces, który nim w pełni zostanie zrealizowany będzie wymagał zastosowania wielu rozwiązań o charakterze przejściowym.

Z tego właśnie powodu dopuszczono możliwość odejścia od zasady ”każdemu wg potrzeb” w pierwszym okresie budowy komunizmu na rzecz wprowadzenia „kart pracujących” oraz „kart konsumenta”, do których wpisywano by wymiar czasu pracy jaki przepracowała dana osoba i na ile dóbr konsumpcyjnych mogłaby to wymienić²⁶.

Dodano jedynie, iż nie może to jednak stanowić odgórnego nakazu i każda wspólnota posiadałaby możliwość samodzielnego wprowadzenia innego rozwiązania. Przede wszystkim zaś zniknąć miał podział na pracowników fizycznych i umysłowych – wszyscy mieliby pełnić obie funkcje równocześnie.

Wiele miejsca poświęcono sprawiedliwości, rozpatrując główne źródła zbrodni w biedzie oraz niesprawiedliwości społecznej – „człowiek kradnie by przeżyć”. Przyjęto więc bakuninowski sposób rozumowania zbrodni, która traktowana jest jako choroba. A za chorobę karać nie można tylko leczyć.

W tym przypadku terapią jest usunięcie niesprawiedliwości społecznej. Po wyeliminowaniu jej zbrodnie pozostaną rzadkością, przekonywał program z Saragossy. Mimo wszystko jeżeli ktoś dopuściłby się zbrodni to los takiej osoby rozstrzygnąć powinny zgrupowania ludowe.

Także edukacja została dosyć mocno zaakcentowana w tym programie. Delegaci CNT uważali, iż każdy człowiek powinien uzyskać swobodny dostęp do edukacji, pracy badawczej oraz możliwości indywidualnego rozwoju.

Poruszono także kwestie wolnej miłości, praw kobiet oraz praw mniejszości (w tym nawet praw nudystów). W pewnym sensie takie ogólnikowe postanowienia oraz nie skupienie się na głównej kwestii jaką pozostawał „komunizm wolnościowy” wynikała z faktu, iż w obrębie hiszpańskiego ruchu anarchistycznego zarysował się podział na dwa nurty:

• nurt czystego, tradycyjnego, anarchokomunizmu, który główną podporę rewolucji widział na wsi i w „wolnych komunach”
• nurt anarchosyndykalistyczny widzący konieczność oparcia „komunizmu wolnościowego” na radykalnych syndykatach

Oczywiście cel tych dwóch nurtów pozostawał ten sam, była nim budowa „komunizmu wolnościowego”. Pozwoliło to co prawda przyjąć kompromisowy i ogólny program, acz nawet wtedy nie dla wszystkich był on możliwy do przyjęcia. Anarchosyndykaliści zażądali powołania specjalnej komisji, która miałaby zbadać i orzec jak dojść do „komunizmu wolnościowego”²⁷

Ekonomia rewolucyjna Diega Abada de Sentilana

Praca Diega Abada de Sentilana zatytułowana „El Organismo de La Revolucion” stanowi istotny wkład w dyskusję dotyczącą konieczności oraz trudów koordynacji wysiłku ekonomicznego gospodarki komunistycznej.

Ten anarchista twierdził, iż idea „wolnych komun” jest niezwykle piękna, lecz „skazaną na zagładę”²⁸. Dowodził, iż „naszym ideałem jest wspólnota zrzeszona, skonfederowana i zintegrowana z ekonomiczną totalnością danego kraju jak i innych krajów w czasie rewolucyjnego wrzenia”²⁹.

Utrzymywał, iż przejęcie przez chłopów ziemi czy robotników fabryk to jeszcze nie kolektywizm, albowiem jest to społeczna własność, dorobek pracy całego społeczeństwa i muszą one służyć całemu społeczeństwu.

Sądził, iż błędem jest rozpatrywanie gospodarki wyłącznie w skali lokalnej – gospodarka nowoczesna to gospodarka globalna i wyznacznikiem nowoczesności jest jej zjednoczenie, uspołecznienie oraz świadome kierowanie oraz planowanie³⁰.

Dlatego centralne miejsce Santillan powierzył „Radzie Federacyjnej”, która miała za zadanie planowanie i koordynowanie wysiłku. W zamianie nie miał to być jednak organ władczy – aspirować miał jedynie do miana regulatora współpracy.

Zalecenia dotyczące planów gospodarczych także nie byłby samodzielną inicjatywą Rady. Decyzje pochodzić miały z dołu – od rad fabrycznych zrzeszonych w branżowe związki zawodowe.

Rada dzięki tym danym miała radzić sobie z zmieniającą się sytuacją gospodarczą i skutecznie koordynować współpracę pomiędzy radami by eliminować niedostatki produkcji.

Nie byłoby to oczywiście jedyne zadanie Rady. Szerzyłaby również poczucie solidarności, zależności, wspólnoty oraz narodowej solidarności a także inspirowałaby do prowadzenia badań nad nowymi technologiami.

Uspołecznienie

Za symboliczny początek rewolucji społecznej w Hiszpanii uznaje się datę 19 lipca 1936 roku, kiedy to słabo uzbrojeni robotnicy (milicjanci) powstrzymali prawicowy pucz w Barcelonie a następnie milicje anarchistyczne opanowały stolicę Katalonii.

Nie uważam jednak by stawienie takiego prostego oraz sztywnego cenzusu datowego oddawało całość skomplikowanej sytuacji i w pełni określało przedział czasowy rewolucji. Sądzę, iż rewolucja społeczna, chociaż toczona bez walk zbrojnych, trwała już długo bo od momentu ustanowienia Republiki.

Albowiem to mniej więcej od tego momentu chłopi bezrolni kolektywizowali nieużytki, inni nie płacili czynszów „swoim panom” a w mniejszych miejscowościach tworzono „wolne komuny” zastępujące władze lokalne. W takim razie zamach stanu i opór mas tylko przyspieszył oraz zintensyfikował rewolucję a nie ją rozpoczął.

Oczywiście rewolucja w różnych regionach posuwała się w różnym tempie. Przykładowo w Katalonii oraz Aragonii gdzie dominowało CNT/FAI oraz istniały już wcześniej wszechobecne organizacje samorządności (rady, komuny, najróżniejsze komisje) a społeczeństwo było najbardziej uświadomione rewolucja posuwała się szybko i oficjalne siły polityczne praktycznie przestały się liczyć.

Natomiast tam gdzie takiej świadomości nie było lub dominowali komuniści rewolucja praktycznie nie posuwała się naprzód napotykając główne przeszkody w postaci działań antyanarchistycznych ze strony stalinistów.

Rewolucja w Katalonii przybrała więc gwałtownego przyspieszenia po 19 lipca. Wtedy na masową skalę rozpoczęło się uspołecznianie środków produkcji poprzez przejmowanie przez załogi zakładów pracy oraz łączenie ziemie poprzez chłopów.

Masowo powstawały „Rady Robotnicze” oraz kolektywy przejmujące kontrolę nad wszystkimi gałęziami przemysłu oraz sektora usług, w tym nawet transport publiczny w Barcelonie.

Kolektywizacja

Uspołeczniona rzeźnia

Kolektywizacja wsi postępowała niemal na wszystkich obszarach objętych rewolucją i to bodaj właśnie na wsi rewolucja najdalej się posunęła. Najszybciej postępowała ona w Aragonii, w której 80% ziemi należało do obszarników oraz Kościoła Katolickiego³¹.

Co prawda różne źródła podają różne dane dotyczące ilości powstałych kolektywów; od 450 do 600 to jednak są zgodne co do faktu, iż kolektywizacja objęła ponad 500 tys osób (75% populacji regionu) oraz 70% produkcji rolnej tego regionu.

W skali kraju objęła ona około 800 tys chłopów i nie tylko produkcję rolną. W wielu osadach zakładano warsztaty bądź kolektywy rzemieślnicze, fryzjerzy oraz lekarze również kolektywizowali własne zakłady dostarczając niezbędnych usług oraz towarów kolektywom rolnym.

W Lewant założono 900 kolektywów, które objęły 47% obszaru tego regionu³². W Kastylii 400 obejmujących około 100 tys chłopów³³. W innych regionach kolektywizacja rozwijała się podobnie i w lutym 1937 roku osiągnęła ona poziom 1500 a w 1938 roku około 2000 kolektywów³⁴.

Kolektywy były różnej wielkości – od ogromnych, zrzeszających po kilka tysięcy chłopów, po małe łączące ziemię należącą co najwyżej do kilku rodzin.

Kolektywizacja dokonywana była dobrowolnie, często obok parcelacji ziemi pomiędzy indywidualnych rolników (którzy jednak nie mogli posiadać więcej ziemi niż sami byli w stanie uprawiać. Służyło to wyeliminowaniu pracy najemnej oraz akumulacji ziemi w jednych rękach).

Istotnie nie próbowano wciągać ich na siłę do kolektywów (sami często dołączali do kolektywów) rolników indywidualnych. Wręcz przeciwnie – mogli sprzedawać swoje towary kolektywom, które nie zrezygnowały z wymiany pieniężnej a także brać udział w życiu społecznym oraz politycznym grupy. Stawiano jedynie jeden warunek – ich obecność nie mogła przeszkadzać gospodarce komunistycznej.

Tym nie mniej kolektywizacji sprzyjały tradycje oraz kultura hiszpańska a także naturalna skłonność chłopów do akumulacji ziemi.

Także modele kolektywizacji wyglądały różnie. Wg Peiratsa³⁵ zależne to było od czasu, regionu a także od tradycji danej społeczności. Lecz nie można zapominać, iż w pewnym sensie ta wielość form podyktowana była faktem, iż nie cała kolektywizacja dokonywana była przez anarchistów.

O ile na południu strefy republikańskiej to anarchiści byli główną siłą kolektywizującą, to o tyle na północy kraju główną siłą sprawczą kolektywizacji pozostawali socjaliści a w Kraju Basków nawet, niechętni kolektywizacji w Hiszpanii, komuniści.

W związku z tym jak wskazuje Y. Oved użycie przez anarchistów określenia „kolektywizacja” miała świadczyć, iż właściwie ówczesne realia były pewnym okresem przejściowym czekające tylko na pełne wdrożenie „komunizmu wolnościowego”.

Stąd też współistniało tyle form organizacji kolektywów obok siebie – począwszy od „wolnych komun” a skończywszy na zwykłych spółdzielniach.

I tak np. w Aragonii zdecydowaną większość działających kolektywów zaliczać moglibyśmy do miana „wolnych komun”, gdzie całość ziemi stanowiła wspólną własność wszystkich członków kolektywu, lecz obok nich istniało około 100 kolektywów będących w istocie spółdzielniami³⁶.

Redystrybucja dóbr

Z tego powodu biorą się także liczne nieporozumienia związane z instytucją pieniądza w rewolucyjnej Hiszpanii. Wielu historyków uważa, że specyfiką tych czasów było to, że anarchiści zachowali instytucje pieniądza. Jest to jednak zbyt daleko idące uproszczenie – tam gdzie można było, znoszone je i całkowicie wdrażano „komunizm wolnościowy”. W wielu miejscach było to jednak nie możliwe – bo obok „wolnych komun” istniały socjalistyczne spółdzielnie oraz doraźne, bez ideologiczne, kolektywy, gdzie w celu umożliwienia współpracy i wymiany konieczne było zachowanie pieniędzy.

O różnorodności modeli świadczy również eksperymentowanie z modelami redystrybucji dóbr – począwszy od kropotkinowskiej zasady „każdemu wg potrzeb” skończywszy na wypłacaniu (tam gdzie nie zniesiono pieniędzy) dniówek rodzinom (tzw „płaca rodzinna”) przy czym największą kwotę otrzymywała „głowa rodziny” i mogła je wydać wyłącznie na dobra konsumpcyjne (nie wolno było „odkładać pieniędzy”).

Niezależnie od przyjętego modelu czynsze, prąd, opieka medyczna, leki, edukacja (obowiązek szkolny istniał do 14 roku życia) oraz opieka nad osobami starszymi była bezpłatna. Pomimo toczącej się wojny oraz wymagać „gospodarki wojennej” wielu kolektywom udało się wybudować nowe szpitale, poszerzyć zakres opieki medycznej i poprawić prewencje w tej dziedzinie, wybudować domy opieki, szkoły oraz sprowadzić specjalistów do tych placówek. Było to imponujące osiągnięcie – min dzięki takim działaniom wielu Hiszpanów po raz pierwszy w życiu miało kontakt z lekarzem oraz nauczyło się czytać i pisać.

Nie zmienia to jednak faktu, iż w wielu miejscach zniesiono istnienie pieniędzy i tam próbowano wdrożyć w życie pełny „komunizm wolnościowy”.

Organizacja

Kolektywizacja w Hiszpanii przebiegała całkowicie dobrowolnie, co zdecydowanie różniło ją od Radzickich kołchozów, stanowiąc jednocześnie modelowy przykład demokracji bezpośredniej w praktyce.

W celu powołania kolektywu zbierał się ogół mieszkańców danej wsi i wszyscy wspólnie podejmowali w głosowaniu decyzję co do kolektywizacji – tj. o połączeniu oraz uspołecznieniu całej ziemi, narzędzi oraz dóbr należących do wszystkich.

Częściej jednak, szczególnie w Aragonii ze względu na strukturę własnościową, robotnicy rolni oraz chłopi przejmowali opuszczoną ziemię lub wywłaszczali obszarników, którzy pozostali pomimo trwającej rewolucji.

Kolektywy organizowały podwójny zarząd , niezależny od siebie: ekonomiczny oraz terytorialny. Delegaci wybierani formalnie przez ogół członków kolektywu. W praktyce jednak to głównie związki zawodowe (CNT i UGT) posiadały decydujący wpływ na obsadę stanowisk. Pomimo tego nie wykształciła się rozrośnięta biurokracja dzięki zachowaniu pełnej równości.

Sam zarząd odpowiedzialny był przez pełniącym centralną rolę „zgromadzeniem” – czyli zebraniem ogółu członków kolektywu i to podczas tego zgromadzenia podejmowano najważniejsze decyzje oraz aprobowano bądź odrzucano decyzje delegatów.

W takim więc razie każdy kolektywista uczestniczył w życiu społecznym oraz ekonomicznym swego kolektywu. Każdy posiadał wpływ na decyzje, posiadał prawo głosu, zgłoszenia propozycji oraz oczywiście prawo głosu.

Stało to w widocznej sprzeczności z modelem radzieckim. Kolektywizacja w Hiszpanii nie dość, iż nie była przymusowa to w dodatku nie istniała tam jakakolwiek hierarchia (delegaci musi również pracować, otrzymywali takie samo wynagrodzenie co chłopi oraz nie posiadali, żadnych przywilejów z racji wykonywanej funkcji) oraz władza absolutna delegata partyjnego arbitralnie narzucanego z góry.

Istniały jednak pewne obowiązki – każdy zdrowy mężczyzna pomiędzy 18 a 60 rokiem życia posiadał obowiązek pracy (kobiety posiadały wybór, wyłączając kobiety w ciąży). Sami chłopi podzieleni byli na małe grupy (minimum 10 osobowe), które albo były odpowiedzialne za poszczególne zadania i czynności lub za uprawę konkretnego kawałka ziemi – w zależności od wielu osób wchodzących w skład grupy. W przypadku prac cieszących się większą popularnością, wprowadzono system rotacji obsady stanowisk.

Każda taka grupa wyłaniała własnego delegata, który przedstawiał sytuację, propozycje oraz potrzeby (lub inne istotne informacje) komitetowi zarządzającemu. Ten zaś posiadał obowiązek zwołania „zgromadzenia” w celu przedstawienia raportów i przegłosowania podjętych decyzji.

Kolektywy łączyły się w „Federacje Kantonalne” a te w „Federacje Lokalne”. Zadaniem tych dwóch jednostek było nie tylko koordynowanie współpracy i wysiłków ekonomicznych lecz również handel i wymiana dóbr pomiędzy regionami.

Ponadto odpowiedzialne one były za tworzenie tzw „funduszy wyrównawczych”, których celem było wspieranie w rozwoju biedniejszych kolektywów oraz szerzenie pomocy wzajemnej pomiędzy nimi.

Osiągnięcia

Sukcesy oraz osiągnięcia hiszpańskiego kolektywizmu do tej pory budzą liczne kontrowersje. Nie brak jest głosów sceptyków (głównie ze strony prawicy bądź komunistów), którzy starają się zdeprecjonować osiągnięcia kolektywizacji i rewolucji hiszpańskiej, jak bp. Hugh Thomas³⁷.

Krytycy wskazują na „tymczasowość” skuteczności kolektywnych form gospodarczych wywołanych duchem rewolucji, spadek wartości waluty hiszpańskiej czy wyrywkowość danych.

Na szczęście są to głosy mniejszości. Współcześnie dominuje raczej pozytywne podejście – przykładowo Beevor³⁸ mówi o wzroście produkcji rolnej w kolektywach aż o 20%³⁹, podczas gdy w Katalonii, która nie została skolektywizowana na wsi, plony były niższe.

Wydają się to być najbardziej racjonalne dane. Wielka własność przed rewolucją znajdowała się w opłakanym stanie – narzędzia były przestarzałe a ziemia uprawiana bez wyraźnego planu oraz koncepcji.

Kolektywizacja zmieniła ten stan rzeczy. Dzięki nowym narzędziom, technikom oraz sensownym łączeniu ziemi, wg Daniela Guerina plony wzrosły w stosunku do lat poprzednich o 30-50%⁴⁰.

Co najważniejsze wieś cały czas była unowocześniana. Dbano o jej mechanizację, wykształcenie rolnicze (specjalnie w tym celu tworzono tzw. „farmy eksperymentalne”) i z całą konsekwencją tych słów uznać możemy, iż kolektywizacja udowodniła swoją wyższość nad rolnictwem indywidualnym.

Pamiętać musimy również, iż za kolektywizacją nie szły tylko racje ekonomiczne, lecz również ideologiczne. Traktowano ją jako narzędzie urzeczywistniające równość, sprawiedliwość, wolność oraz jedyną formę gospodarowania zgodną z naturą ludzką.

W prywatnej własności ziemskiej natomiast widziano ostoję państwa burżuazyjnego, nierówności oraz pogoń za zyskiem, w której naturę wpisana jest sprzeczna z biologicznym interesem rywalizacja a także konieczność pracy najemnej i wyzysku.

To pomoc wzajemna oraz solidarność traktowana była jako rzeczywiste czynniki rozwoju społecznego.

Nie przez przypadek odwołuje się do postaci i myśli anarchizmu komunistycznego P. Kropotkina. To właśnie jego koncepcje cieszyły się największym szacunkiem i w determinujący sposób wpłynęły na kształt rewolucji społecznej nadając jej takiego a nie innego formatu.

Piotr Kropotkin

Bez „Zdobycia Chleba” (1882) czy „Pól, warsztatów i fabryk” (1889) oraz „Pomocy Wzajemnej” nie moglibyśmy mówić o „komunizmie wolnościowym” I. Puente oraz o hiszpańskich wariantach anarchizmu. To w Kropotkinie odnaleziono „wolne komuny”, „komunizm wolnościowy” oraz zasadę „każdemu wg potrzeb”.

Przede wszystkim odnaleziono w nim racjonalne, naukowe oraz społeczne podstawy dla takich form gospodarowania. Wychodził on bowiem z założenia, iż wbrew woli neodarwinistów (bo nie samego Darwina) to nie rywalizacja pomiędzy osobnikami danego gatunku sprzyja jego rozwojowi lecz pomoc wzajemna oraz poczucie solidarności⁴¹.

Uważał współzawodnictwo za sprzeczne z biologicznym interesem – zwierzęta (tego samego gatunku) walczące między sobą wychodzą osłabione stając się łatwym łupem dla innych zwierząt.

Dlatego dla danego gatunku ważniejsza jest pomoc wzajemna i tylko w okresie dominacji tej formy działania wzrasta populacja danego gatunku oraz wydłuża się jego życie.

U ludzi, zdaniem Kropotkina, jest podobnie. Człowiek instynktownie jest jednostką społeczną posiadającą instynkt solidarności wzmacnianej wytworami kultury (etyka oraz moralność). Kropotkin podkreślał, iż w okresach historycznych podczas których dominuje pomoc wzajemna, społeczeństwo jest w stanie się rozwinąć i pójść o krok dalej w rozwoju.

Uspołeczniony przemysł

W przeciwieństwie do niskiego poziomu kolektywizacji wsi, to właśnie Katalonia stanowiła główny ośrodek uspołecznienia przemysłu przez anarchistów. Od pierwszych dni wojny domowej anarchiści przejmowali opuszczone lub nadal funkcjonujące zakłady pracy, którymi sami zaczynali zarządzać robotnicy poprzez „rewolucyjne komitety” robotnicze, które odpowiedzialne stały się również za redystrybucję dóbr.

Skala uspołecznienia była ogromna. W samej tylko Barcelonie skolektywizowano ponad 3000 przedsiębiorstw. Pod zarząd robotniczy dostały się także wszystkie instytucje użyteczności publicznej, w tym nawet transport miejski.

Skądinąd to właśnie przykład „tramwajów Barcelony” najczęściej przywoływany jest jako dowód wyższości kolektywnej formy gospodarczej od prywatnej bądź państwowej.

W kilka dni po spacyfikowaniu nacjonalistów w Barcelonie, związek zawodowy w komunikacji przejął kontrolę nad belgijskimi przedsiębiorstwami tramwajowymi. Pięc dni po zakończeniu walk 700 tramwajów wyjechało na ulicę ; „kiedy zniknął motyw zysku, ważniejsze stało się bezpieczeństwo i liczba wypadków spadła. Obniżono opłaty, a jakość usług podniosła się. W 1936 roku przewieziono 183 mln pasażerów. W 1937 roku było ich więcej o 50 mln. Przedsiębiorstwo prowadzone było tak dobrze, że robotnicy byli w stanie przekazywać pieniądze innym sektorom komunikacji miejskiej.”⁴²

Przejęto wszystkie gałęzie przemysłu oraz sektora usług; „monopol naftowy, transport, przedsiębiorstwa przemysłu ciężkiego, takie jak Vulcano, Ford, przedsiębiorstwa chemiczne, przemysł tekstylny i mnóstwo małych zakładów”⁴³. CNT podjęło decyzję, iż przedsiębiorstw brytyjskich nie będą uspołeczniać by nie komplikować sytuacji międzynarodowej⁴⁴.

Anarchiści nie poprzestawali jednak na przejmowaniu zakładów pracy – dążyli do zracjonalizowania, usprawnienia i unowocześniania produkcji. Literatura poświęcona tej kwestii najczęściej podaje przykład restrukturyzacji przemysłu drzewnego, w którym CNT zamknęło setki małych i nie wydajnych warsztatów i skoncentrowano oraz rozbudowano produkcję w dużych i nowoczesnych zakładach.

Lecz poza tym najbardziej znanym przykładem, podobnie zrestrukturyzowano przemysł odlewaczy oraz garbarski . Pozwoliło to zwiększyć produkcję oraz zatrudnienie.

Efektem tego było przyznanie przez rząd centralny, iż sama tylko (skolektywizowana) Katalonia produkuje 10 razy więcej niż cały hiszpański przemysł razem wzięty⁴⁵. Z drugiej strony należy pamiętać o tym, iż Katalonia była najbardziej uprzemysłowionym regionem Hiszpanii.

Dodatkowo anarchistom bardzo szybko udało się przestawić produkcję cywilną na produkcję wojenną i już 22 lipca fabryki metalurgiczne zaczęły produkować samochody opancerzone⁴⁶. Było to nie lada osiągnięciem – przed wojną w Katalonii nie istniał praktycznie przemysł zbrojeniowy, ale to właśnie dzięki przestawieniu produkcji głównie przemysł tego kraju w czasie wojny zapatrywał front.

Takiego sukcesu skolektywizowanego przemysłu można szukać w wielu przyczynach i zdania są tu głęboko podzielone. Jednakże większość badaczy pozostaje zgodna co do tego, iż rewolucja hiszpańska w przeciwieństwie do rosyjskiej nie tylko nie była wrogo nastawiona wobec techników, fachowej kadry czy inżynierów, ale wręcz ich przyciągała. Dlatego możliwe było stałe modernizowanie przemysłu oraz wykonywanie bardziej zaawansowanych produktów.

Akceptacja faktu dokonanego

24 października 1936 roku rząd Katalonii wydał dekret legalizujący (a faktycznie akceptujący fakty dokonane) uspołecznianie zakładów przemysłowych. Dekret stwierdzał, iż wszystkie przedsiębiorstwa zatrudniające powyżej 100 pracowników lub gdy właściciel został skazany za działalność wywrotową lub też w sytuacji gdy przedsiębiorstwo było nieefektywne (np. w wyniku zadłużenia) powinny zostać uspołecznione.

W mniejszych (tj. zatrudniających od 50 do 100 pracowników) załoga większością 65% mogła także podjąć decyzję o uspołecznieniu swojego zakładu pracy.

Organizacja

„W każdym zakładzie podstawową jednostką było zgromadzenie wszystkich robotników. Wewnątrz fabryki robotnicy wybierali delegata reprezentującego ich w codziennych sprawach. Wszystkie sprawy dotyczące całości były omawiane na zgromadzeniu. To ostatnie wybierało Radę Fabryczną, złożoną z 5 – 15 robotników, która powoływała menadżerów nadzorujących codzienne funkcjonowanie zakładu.

Przyjęto decyzję, iż kadencja nie może trwać dłużej nie 2 lata, z tym, że co rok połowa członków rady będzie zastępowana nowymi ludźmi. Rady Fabryczne były odpowiedzialne za wykonywane prace przez Ogólnym Zgromadzeniem Robotników oraz Radą Naczelną danej gałęzi produkcji.

Każda gałąź przemysłu miała Radę Przemysłową, w której byli przedstawiciele dwóch głównych związków (CNT i UGT) oraz przedstawiciele Rad Fabrycznych. Zadaniem Rady Przemysłowej było określeanie ogólnego planu dla danej gałęzi przemysłu, a także obliczanie wielkości zapotrzebowań lokalnych w dane produkty, badanie rynków zagranicznych, opracowanie wniosków dotyczących likwidacji lub założenia nowych przedsiębiorstw, sprawy kredytów, surowców, statystyki, itp.⁴⁷

Apogeum

14 – 15 lutego 1937 roku kolektywy w celu ujednolicenia oraz poprawy koordynacji oraz współpracy zwołały „Kongres Federacji Kolektywów”. Podjęto na nim decyzje dotyczące zniesienia pieniędzy w wymianie pomiędzy kolektywami oraz postulowano pogłębienie pomocy wzajemnej mającą na celu pomoc słabiej rozwiniętym gospodarstwom.

Decyzje te nie mogły jednak zostać wprowadzone w życie. Po „majowych walkach w Barcelonie” powstał nowy rząd Juana Negrina, który otwarcie był wrogi względem anarchistów oraz kolektywizacji. Nowy rząd podjął decyzję o likwidacji kolektywów a misję tę powierzył brygadzie Listera.

W samej tylko Aragonii zlikwidowano około 200 kolektywów oraz aresztowano około 600 anarchistów. Ofensywa ta zakończyła się we wrześniu 1937 roku i szybko rozpoczął się proces odbudowy kolektywów, którego jednak nigdy nie dokończona – w marcu 1938 roku Aragonia znalazła się w rękach nacjonalistów.

Co prawda zawiniły w tym wypadku czynniki zewnętrzne, acz również sam ruch anarchistyczny coraz bardziej się dzielił oraz degenerował. Wielu anarchistów krytykowało działania CNT, które coraz bardziej szły w stronę reformizmu. Miano za złe tolerowanie powstającej nierówności w kolektywach (przykładowo od końca 1937 roku delegat zarabiał 4 razy więcej od robotnika) oraz nierówności pomiędzy kolektywami i akceptowanie „kolektywnego egoizmu”, który przyćmił pomoc wzajemną i pogłębiał nierówności między kolektywami.

Smutnym końcem pięknych dziejów na kartach historii anarchizmu były przygotowania CNT do połączenia się z UGT oraz odejście od zasad „komunizmu wolnościowego”.

Znaczki pocztowe

Znaczki pocztowe

Podstawy współczesnego kapitalizmu liberalnego zbudował Adam Smith w swoim dziele pt. „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów” (1776). Podstawową implikacją jego dzieła jest stwierdzenie, że wolność poszczególnych ludzi w ich dążeniu do uzyskania materialnej satysfakcji oraz wolna konkurencja między nimi sprawią, że całe społeczeństwo także uzyska z tego korzyści. Krótko mówiąc wolny rynek sprawia, że wszystkim żyje się lepiej a bardziej zaradni życiowo sprawiedliwie dostają więcej. Później teoria wyłożona przez Smitha uzyskała miano ekonomii klasycznej. W ciągu następnych lat, głównie w zeszłym stuleciu, myśl ekonomiczna Smitha ewoluowała w coś, co zostało nazwane ekonomią neoklasyczną, która to dominowała na świecie przez wiele lat XX w. i na początku XXI w.

Adam Smith nie przewidział jednak jednego aspektu związanego z jego teorią. Jest to rodzaj paradoksu, bądź niefortunnego sprzężenia zwrotnego, który sprawia, że świat działający wg. modelu Smitha jest skazany na upadek. Gdybyśmy żyli w świecie bez granic, świecie nieskończonym przestrzennie nie było by problemu, ale w takim świecie niestety nie żyjemy. Paradoks, o którym piszę nosi nazwę „Tragedii dóbr wspólnych” lub inaczej „Tragedii wspólnego pastwiska” (The Tragedy of The Commons). Podstawy tej idei zostały opracowane przez Garreta Hardina w 1968 r. Dobra wspólne, o których mowa to każdy zasób materialny lub niematerialny należący do wszystkich. Każdy człowiek, który chce i ma do tego możliwości, może dowolnie korzystać z dobra wspólnego. Dobra wspólne są mniej lub bardziej powszechne, niektóre są naprawdę rzadko spotykane i często otrzymują wtedy abstrakcyjne pojęcie „wartości”, dzięki czemu można je wymieniać na inne wartościowe rzeczy (np. złoto). Ta rzadkość i wartość sprawiają, że państwo bądź jakaś inna spójna grupa ludzi za pomocą prawa ograniczają dostęp do tych dóbr.

Garret Hardin wyjaśnił problem stosując prostą analogię – analogię pastwiska. Załóżmy, że istnieje pastwisko, na którym pasą się owce. Limit wypasu to dziesięć owiec, gdy ten limit jest przekroczony następuje degradacja ekosystemu pastwiska, ponieważ trawa jest przez owce zjadana szybciej niż może odrosnąć. Na pastwisku pasie się obecnie dziesięć owiec. Każda owca należy do jednego pastucha. Mamy więc dziesięciu pastuchów wypasających na pastwisku po jednej owcy. Ludzie ci wypasają na pastwisku owce, żeby je utuczyć i sprzedać z zyskiem za 1 złoty. Wszystko wygląda pięknie i idealnie, ale idylle burzy jeden z pastuchów. Pastuch o imieniu Donek jest mądrzejszy niż inni i wpada na pomysł, że zarobi więcej gdy będzie wypasał nie jedną ale dwie owce. Kupuje więc za oszczędności drugą owcę. Limit wypasu owiec wynosi jednak dziesięć, kolejna powoduje więc spadek produktywności ekosystemu. Ponieważ jednak mamy dziesięciu pastuchów, koszty zubożenia ekosystemu dzielą się pomiędzy nich wszystkich. Donek w tym momencie „uzewnętrznił” swoje koszty środowiskowe związane z wypasem tej dodatkowej owcy. Każdy pastuch musi zapłacić 1/10 złotego. Zysk dziewięciu pastuchów wynosi więc jedynie 9/10 złotego a zysk Donka 1 i 9/10 złotego. W jakiej sytuacji stawia to dziewięciu mniej obrotnych pastuchów? Otóż spadająca marża sprawia, że muszą dokupić po owcy albo wypadają z biznesu. Nikt nie chce stracić źródła zarobku a poza tym mamy wolny rynek, więc mniej obrotna dziewiątka dokupuje po owcy. Wtedy Donek, chcąc uniknąć spadku swojej marży kupuje trzecią owcę i tak koło się zamyka. W końcu masa owiec niszczy całkowicie pastwisko i wszyscy wypadają z interesu – Donek też. Tak w skrócie rysuje się Tragedia dóbr wspólnych.

Dobrem wspólnym jest jak już pisałem wcześniej każde dobro, do którego wszyscy gracze mają wolny dostęp. Dobrem wspólnym jest przykładowo powietrze, woda, piękno krajobrazu, żywność czy surowce mineralne. Dostęp do niektórych z tych dóbr jest ograniczony, ale to trochę inna sprawa, ważne, że mając pieniądze można uzyskać dostęp do tych ograniczonych dóbr. Gdy pewne dobro jest bardzo powszechne, nie ma ono dużej wartości, skutkiem czego dostęp do niego jest całkowicie darmowy. Tak było do niedawna z powietrzem atmosferycznym. Chociaż wciąż nie płacimy za oddychanie to już np. fabryki czy elektrownie nie mogą już darmowo i w dowolnej ilości wypluwać zanieczyszczeń z kominów do atmosfery. Muszą za tę emisję płacić wykupując odpowiednie pozwolenia i trzymając się odpowiednich limitów emisji. Jest to wyraz zasady „zanieczyszczający płaci”, która jest instrumentem zapobiegającym „uzewnętrznianiu” kosztów środowiskowych. W przeszłości, gdy nie było praw ochrony środowiska każdy mógł wprowadzać do atmosfery dowolną ilość zanieczyszczeń i nie brać kosztów obecności tych zanieczyszczeń w środowisku pod uwagę w swoich budżetach. Było to tzw. uzewnętrznienie kosztów środowiskowych. Brak zasady „zanieczyszczający płaci” powodował, że żaden przedsiębiorca nie miał zachęty do inwestowania w instalacje do utylizacji zanieczyszczeń, bo ponosiłby dodatkowe koszty a przecież każdy chce produkować najtaniej żeby nie wypaść z rynku. Takie są zasady wolnego rynku, które skonstruował Adam Smith. Nawet jakby 90 % przedsiębiorców dobrowolnie umówiłoby się, że ograniczy emisję zanieczyszczeń do środowiska to bezwzględne 10 % by tego nie zrobiła. Te 10 % mogłoby produkować o wiele taniej, zdobywając przewagę nad konkurencją, która z czasem pozwoliłaby im na jej przejęcie lub wyeliminowanie z rynku. Dlatego też nikt dobrowolnie nie godził się kiedyś na ograniczenie swojej emisji, chyba że miał w tym jakiś specyficzny interes. Każdy produkował tyle ile mógł i uzewnętrzniał koszty środowiskowe tak, że rozkładały się one na ogół graczy, czyli całe społeczeństwo. Widzicie podobieństwo do pastwiska Hardina?

Na szczęście ludzie poszli po rozum do głowy i wprowadzili odpowiednie restrykcje prawne, które nie pozwalają kapitalistom maksymalizować swoich zysków kosztem nas wszystkich. Są to np. kary i opłaty środowiskowe, limity emisji zanieczyszczeń do wód i do atmosfery, limity połowów ryb a także system handlu emisjami CO2 (tzw. cap and trade). To jednak nie znaczy, że jesteśmy bezpieczni i że możemy spokojnie patrzeć w przyszłość. Są bowiem dobra wspólne, wolne do podatków czy opłat (lub są to opłaty symboliczne) takie jak korzystanie z ulic, powietrze, woda, strefa wizualno-audialna miast (chodzi mi tutaj o reklamy na bilbordach, które stanowią zanieczyszczenie szkodliwe dla oczu i hałas spowodowany słuchaniem przez kogoś głośnej muzyki czy wywołany np. jazdą na motorze, które to są szkodliwe dla uszu) czy przestrzeń miejska lub wrażenia krajobrazowe. Są nawet takie dobra wspólne, do których używania państwo nas zachęca (przykładem jest tutaj płodzenie potomstwa a zachęta to becikowe – o tym napiszę dokładniej w dalszej części tej pracy).

Ciekawym przykładem dobra wspólnego, za które się nie płaci jest korzystanie z ulic. Dostęp do ulicy ma każdy kierowca posiadający samochód. Jadąc w środku nocy po mieście mamy całą ulicę dla siebie, komfort jazdy jest wtedy duży. Co się jednak stanie, gdy więcej kierowców postanowi użyć tej samej szosy co my, żeby gdzieś dojechać? Oczywiście wynikiem takiej sytuacji będzie korek uliczny. Wszyscy uczestniczący w korku kierowcy tracą praktycznie po równo (czas, nerwy i paliwo). Nikt z nich jednak nie pomyśli, żeby zrezygnować z jazdy dzisiaj, że wtedy będzie mniejszy korek. Nie zrobi tak z oczywistego względu, bo żaden inny kierowca jutro też tego nie zrobi, więc on nie uzyska żadnej korzyści odkładając swój przejazd na później. Tragedia dóbr wspólnych? Jak najbardziej.

  Źródło: http://kypublictransit.org/traffic2.jpg

Drugi przykład, jaki chciałbym przedstawić to wrażenia krajobrazowe. Są to wrażenia estetyczne, których doznajemy chodząc na przykład po górach. Wokół widać piękne krajobrazy i ani żywego ducha wokoło. Nareszcie czujemy się wolni. Ale co się stanie, gdy większa ilość ludzi postanowi pojechać w te same góry co my, w tym samym czasie? Nasze wrażenia estetyczne będą spadać proporcjonalnie do ilości ludzi, których spotkamy. Taka sytuacja miała niemal karykaturalne odzwierciedlenie w Tatrach w czasie tegorocznych wakacji. Prasa donosiła, że w kolejce na Giewont ludzie muszą czekać aż trzy godziny. Co to za frajda pojechać w Tatry i czekać tyle w kolejce, żeby móc wejść na wcale nie najwyższą górę w tatrach? Ale czy ktoś z tych turystów pomyślał, żeby nie wybrać się w Tatry w te wakacje, żeby inni Polacy mieli bogatsze doznania estetyczno-krajobrazowe? Wątpię. Raczej nie pojechali, dlatego, że wiedzieli, że ich doznania estetyczno-krajobrazowe będą raczej nikłe a pamiątką z podróży będą tylko nerwy skołatane przez przeciskanie się przez tłum na szlaku.

Źródło: PAP / Grzegorz Momot

Innym ciekawym przykładem jest przestrzeń miejska. Przestrzeń miejską rozumiemy, jako przestrzeń na chodniku po której możesz iść (nie wpadając na inne osoby czy nie przeciskając się przez tłum), wolną ławkę w parku czy miejsce w tramwaju i autobusie. Niedawno w Warszawie miał miejsce nieprzyjemny incydent. Drugiego września około 7 rano podczas największego szczytu komunikacyjnego zepsuło się metro. Ruch pomiędzy stacjami Dworzec Gdański a Centrum odbywał się wahadłowo. Perony zaraz zatłoczyły się do granic możliwości. Każdy pasażer kupując bilet otrzymywał dostęp do dobra, jakim był przejazd metrem a ponieważ musiał dzielić ten przejazd z innymi pasażerami było to dobro wspólne. Gdy nagle dobro wspólne zrobiło się rzadkie, każdy pasażer znacznie na tym stracił (czas, dobry humor z powodu sytuacji i tłoku itp.). TVN Warszawa na swojej stronie internetowej donosiła, że dzieją się w Metrze iście dantejskie sceny – „Ludzie wyzywali się nawzajem, popychali się, miażdżyli. Z każdą stacją do wagonika wsiadało coraz więcej ludzi. (…) Wagoniki były przeciążone. Dyspozytor nadawał komunikat żeby nie opóźniać odjazdu pociągu”. Ludzie zaczęli się poszturchiwać, wykłócać”. Warto zauważyć, że nasza małpia natura w przypadkach niedoboru pewnego (w tej chwili bardzo pożądanego) dobra i zagrożenia jakie się z tym wiąże każe nam reagować agresywnie na takie sytuacje. Spokojni i kulturalni zazwyczaj ludzie stają się agresywni i wulgarni. Podobne zjawisko można zaobserwować u kierowców stojących w korkach, im też zdarzają się puszczać nerwy.

 Źródło: fot. Lech Marcinczak / TVN Warszawa

W tym przypadku nikomu nic się nie stało, ale co by było gdyby nie chodziło o dojazd do pracy tylko o przetrwanie? Pamiętacie zamieszki w Nowym Orleanie (USA) po przejściu huraganu Katrina? Większość mieszkańców tego miasta wyjechała lub została ewakuowana. Jednak pewna część populacji (głównie murzyńska) pozostała w Nowym Orleanie. Po przejściu huraganu niemal całe miasto ogarnęła fala powodziowa a potem fala zamieszek i grabieży. Policja przez wiele dni nie mogła poradzić sobie z tą sytuacją. Wielu ludzi, spośród tych, którzy zostali w Nowym Orleanie, szukało schronienia w dużym obiekcie sportowym wszechstronnego użytku Louisiana Superdome. Urzędnicy miejscy nie wyposażyli jednak tego obiektu w dostateczną ilość zapasów takich jak woda, paliwo do generatorów, materiały medyczne czy toalety chemiczne. W kulminacyjnym momencie powodzi schroniło się tam około 20 tysięcy osób. Porządku zaś pilnowało tylko 550 członków Gwardii Narodowej. Sytuacja w budynku była opisywana jako chaotyczna. Były niepotwierdzone doniesienia o użyciu narkotyków, bójkach i gwałtach. Korytarze były pełne ludzkich fekaliów, tak jakby ludzie zamienili się nagle w dzikie zwierzęta. Ostatecznie w Louisiana Superdome zginęło sześć osób. Innym przykładem jest Holocaust i wydarzenia w obozach koncentracyjnych w czasach II wojny światowej. Wielu więźniów zatracało swoje człowieczeństwo. Morderstwa, gwałty czy nawet kanibalizm były na porządku dziennym. Wniosek z tego jest jeden – jeżeli chodzi o dobra wspólne (znacznie ograniczone ilościowo w danym miejscu i czasie), które są niezbędne do przetrwania, takie jak woda czy pożywienie, ludzie chcący uzyskać do nich dostęp potrafią być wobec siebie agresywni, okrutni i bezwzględni. Jest to jednak naturalne, w końcu jesteśmy tylko kolejnym gatunkiem małpy.

Przejdźmy jednak do konkluzji tego artykułu. Dlaczego zjawisko znane pod nazwą Tragedii dóbr wspólnych nieuchronnie musi doprowadzić do upadku kapitalizmu i końca tzw. kultury Zachodu? Żeby to wyjaśnić muszę przez chwilę skupić się na jednym z najważniejszych dóbr wspólnych, jakim jest wolność płodzenia potomstwa. Ludzie niemal na całym świecie uważają, że płodzenie dzieci to ich święte prawo, którego nikt im nie może odebrać. Jedynym krajem jaki wprowadził w tym zakresie ograniczenia są chyba Chiny. Każdy może dobrowolnie planować ilość dzieci. Wielkość rodziny to decyzja, która należy do rodziców. To stwierdzenie ma zastosowanie zarówno do kultury Zachodu jak i kultury muzułmańskiej, chociaż są one często sobie przeciwstawiane. To stwierdzenie ma także zastosowanie do wszelkich mniejszych kultur – plemion pierwotnych czy państw azjatyckich (nie licząc Chin). Można więc przyjąć, że ludzkość może się dowolnie rozmnażać. Jest to nawet zapisane w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, która mówi, że rodzina jest naturalną i podstawową jednostką społeczeństwa a wszystkie decyzje dotyczące jej wielkości należą tylko i wyłącznie do samej rodziny. Każdy atak na tą podstawową wolność jest traktowany jako atak na całą ludzkość i jest powszechnie uważany za nieludzki i niemoralny. Zwolennicy zorganizowanej redukcji przyrostu naturalnego i w konsekwencji wielkości ludzkiej populacji są spychani na margines, szykanowani a nawet posądzani o udział w najprzeróżniejszych spiskach z gatunku New World Order. Przyrost populacji jest na rękę wielu grupom społecznym, począwszy od narodów skończywszy na sektach religijnych. Wiele się mówi o tym, że Polki muszą rodzić więcej dzieci, tak żeby mogła zachodzić zastępowalność pokoleń, w innym wypadku nasz system emerytalny może tego nie wytrzymać. Grupy religijne zaś widzą nieograniczone rozmnażanie, jako sposób na zwiększenie ilości swoich wyznawców. Z tego właśnie powodu chrześcijańscy przywódcy religijni z Papieżem na czele nie chcą zaakceptować środków antykoncepcyjnych. Ekonomiści widzą w przyroście populacji szanse dalszego rozwoju gospodarczego, bo więcej dzieci w przyszłości oznacza, że teraz można się zadłużać, bo rachunek spłacą w przyszłości nasze dzieci. Ponadto więcej dzieci w krajach ubogich oznacza tańszą siłę roboczą i większy zysk, za którym idzie wzrost gospodarczy. Politycy natomiast w dodatnim przyroście populacji widzą więcej podatników w przyszłości, więcej innowacji i rąk do pracy. Przykładów jest wiele.

Z tym dobrem wspólnym (każdy ma wolny dostęp do możliwości płodzenia dzieci) jest pewien zasadniczy problem – Ziemia jest skończona przestrzennie a o kolonizacji kosmosu ala Stanisław Lem można zapomnieć. To oznacza, że gdy rodzi się kolejne dziecko trzeba podzielić ograniczoną ilość dóbr wspólnych na coraz to większą ilość ludzi (bo ta sama Powszechna Deklaracja Praw Człowieka mówi, że „wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swojej godności i swych praw”). Od 1900 r. ludzka populacja urosła z 1,65 mld do 6,7 mld w 2008 r. czyli czterokrotnie. Było to głównie możliwe dzięki wykorzystaniu ropy naftowej. Odkrycie i użycie tego surowca umożliwiło skok technologiczny w dziedzinie transportu, medycyny i rolnictwa. To ropa umożliwiła utrzymanie takiej ilości ludzi. Ogromny przyrost populacji umożliwił z kolei znaczny wzrost światowych gospodarek działających wg. modelu kapitalistycznego. Dlatego też z ustrojem kapitalistycznym kojarzymy wszystko co dobre i tak kurczowo się go trzymamy. Niestety wielce prawdopodobne jest, że tempa wydobycia ropy na obecnym poziomie nie będzie można w przyszłości utrzymać a co dopiero je zwiększyć. Będzie się ono sukcesywnie zmniejszało (patrz Peak Oil). To z kolei uniemożliwi dalszy wzrost populacji ludzkiej, co przełoży się na permanentny „spadek” gospodarczy. Zresztą nawet gdyby ropy było pod dostatkiem, trudno zakładać, że w tym stuleciu populacja ludzka znowu przyrośnie czterokrotnie do 28 mld a to właśnie wzrost populacji jest głównym motorem wzrostu gospodarczego, bo pozwala kreować dług spłacany w przyszłości.

Takie są fakty. Od nas zależy jednak decyzja, co do charakteru spadku gospodarczo-populacyjnego świata. Jeżeli nie ograniczymy dobrowolnie swojej populacji to stworzy to duże zagrożenie dla światowego ładu. Wtedy wzrost populacji będzie kontynuowany przez pewien czas, gdy już sfera gospodarcza świata znajdzie się w permanentnej recesji, co spowoduje, że późniejszy spadek populacji będzie gwałtowny. Jeżeli jednak zdołalibyśmy zahamować wzrost populacji, presja na dostęp do malejących zasobów surowców i dóbr byłaby mniejsza, co pozwoliłoby uniknąć wielu wojen, cierpienia i tym podobnych katastrof, jakie zawsze się pojawiają, gdy wielu ludzi chce uzyskać dostęp do dóbr, które są drastycznie ograniczone ilościowo. Niestety dla nas nikt dobrowolnie nie zgodzi się ograniczyć swoją płodność (bo znaleźli by się ludzie, którzy by tego nie zrobili i uzyskaliby w końcu przewagę nad bezpłodnymi) i nie będzie woli politycznej aby prawnie takie nakazy wprowadzić (polityk, który by to zaproponował zaraz zostałby odsunięty od władzy i okrzyknięty faszystą). Tutaj należy wspomnieć o tym, że nasze systemy moralne pojawiły się wtedy, gdy na Ziemi było mnóstwo miejsca i zasobów naturalnych. Te systemy moralne (m.in. zezwalające na posiadanie nieograniczonej ilości potomstwa) są już nieadekwatne do warunków panujących obecnie, gdy populacja ludzka jest ogromna. Dlatego właśnie nasza niezdolność do przystosowania się do zmieniających się warunków, jakie panują na Ziemi sprawi, że zrujnujemy tę planetę, co przyczyni się do upadku kapitalizmu i naszej kultury. Czego nie zrobią dobrowolnie ludzie, zrobi za nich natura. W 2100 r. Ziemię będzie zamieszkiwać około 1,5 mld ludzi, reszta wyginie z powodu wojen, chorób i przede wszystkim głodu. Dorobek naszej cywilizacji ulegnie w większości zniszczeniu lub zapomnieniu. Tak właśnie wygląda Tragedia dóbr wspólnych.

Yazar: Cem HİRA

Kapitalizmin kâr içgüdüsünün gezegenimizin geleceğini tehdit ettiği artık saklanamıyor. 

Alternatif/temiz enerji kaynaklarının yerine fosil yakıtların kullanımında ısrar edilmesi sonucu gelişen küresel ısınma beraberinde iklim değişikliğini getirdi. Artık kasırgalar, seller, kuraklık, aslında doğal olmayan bir çok felaket, Hollywood fantezileri olmaktan çıkıp yaşamlarımızın birer parçası oldular. 

Pek çok kıtada milyarlarca insan gecekondularda, karton evlerde, rezil koşullarda yaşıyor. Temiz suya ulaşamayan on milyonlar var. Bir çok kıta diktatörlerin insafında kendi kaderiyle başbaşa bırakılmış durumda. Açlık ve salgın hastalıkların kitlesel ölümleri getirebileceği kapital’in sahiplerince de kabul ediliyor artık.

Küresel sermaye ise kârına kâr katıyor. Büyük silah şirketleri, baskıladıkları devletler aracılığıyla silahlanmayı her geçen gün artırıyor. Bu ezilen ulusları baskı altına aldığı gibi toplumsal zenginliğimizi de kemiriyor. 

Küresel sermayenin pervasızlığı şok etkisi yaratan Seattle gösterileriyle deşifre edilmişti. Aralık 1999′da Dünya Ticaret Örgütü toplantısına karşı ortaya çıkan büyük protesto hiç kimsenin tahmin etmediği bir etki yaratmıştı. Bu gösterileri Washington, Millau, Melbourne, Prag ve Seul protestoları izledi. CNN Prag protestolarını “anti-kapitalist” olarak tanımladı. Uluslararası iş dünyası dergisi The Economist, protestoları “anti-kapitalist” ön-adıyla olarak tanımlamaya başlamıştı. 

Türkiye’de de küresel sermayenin saldırılarına hem yerel hem de uluslararası düzeyde gerçekleşen çeşitli kampanyalarla yanıt verildi. 
ABD’nin Irak işgali öncesinde, uluslararası protestoların da desteğiyle muazzam bir enerji ortaya çıktı. Bu muhalefet Türkiye’nin Irak’ın işgaline katılmasını sağlayacak tezkerenin TBMM’den onay almasını engelledi.
Yeni Sol’un ayak sesleri daha güçlü bir şekilde duyulmaya başlanmıştı. Tüm dünyada insanlar her geçen gün daha iyi örgütlenir, yeni bir IMF veya DTÖ toplantısı yaptırmamak ve Kyoto toplantılarında çevreye duyarlı kararlar alınmasını sağlamak için seferber olurlarken, Türkiye’de de solda yeni tür kampanyalar ortaya çıkıyordu. Savaş karşıtı geniş bir koalisyon oluşuyordu. İklim değişimine karşı kampanyalar başlıyordu. Gezegenin sorunlarıyla emekçilerin gündemini buluşturmaya çalışan yeni bir sol anlayış şekilleniyordu. Üstelik bu anlayış yeni ittifaklarla yeni arayışlara yöneliyordu.

Ancak Türkiye’de şekillenmekte olan hareket ‘bu topraklara özgü’ başka sorunlarla da başetmek zorundaydı. Alacakaranlık darbeler kuşağının yeni aktivistleri, üç askeri darbe görmüş, Musa Anter’lerin göz göre göre öldürülmesine şahitlik etmiş ‘kıdemli yoldaşlarının’ yanında, 28 Şubat post-modern darbesine, ‘Ayışığı’, ‘Sarıkız’ gibi kodlarla anılan dört askeri darbe girişimine, Hrant Dink’in göz göre göre öldürülmesine, Ergenekon örgütüne, 30 yıldır süren kirli bir savaş sonucu onbinlerce yoksul insanın yitip gitmesine şahitlik ediyorlardı. Böyle bir ülkede monoton siyasal gelişmeler beklemek zaten abesle iştigaldi…

Şimdi bu antikapitalist birikimin üzerinde ‘Yeni Sol’u inşa etmeliyiz. ‘Yeni Sol’ diyoruz, çünkü, dünyada yeni bir toplumsal mücadele var. ‘Yeni Sol’ diyoruz çünkü, eski sol söylemler ve ideolojilerle bu sürece karşı geniş bir toplumsal mutabakat oluşturulamayacağını biliyoruz. ‘Yeni Sol’ diyoruz, çünkü, devletin, silahlı devlet kuvvetlerinin, darbelerin ve demokrasi karşıtlarının yanına düşen Türk solundan kendimizi ayırmak istiyoruz. ‘Yeni Sol’ diyoruz, çünkü, küresel sermayeden beslenen Türk sermayesini sorunun temel kaynağı olarak görüyoruz.

‘Yeni Sol’ bütün bu sorunları kampanyalar eşliğinde gündeme getirerek geniş halk yığınlarının desteğini almaya öncelik tanımalı. Başlattığı tüm kampanyaların siyasal sonuçlarını parlamentoya taşıyarak daha güçlü bir muhalefetin önünün açılacağını görmeli. 

‘Yeni Sol Parti’ geleneksel ‘sol’ partiler gibi ideolojik bir referansı temel alarak oluşturulmamalı. Böyle bir anlayış ‘Yeni Sol’u bir araya getiren bileşenlerin daha baştan ayrışmasını beraberinde getirir. Kendini anarşist, solcu, müslüman, sosyalist, çevreci, ekolojist, feminist, eşcinsel aktivist gibi farklı kimliklerde tanımlayan herkesi içine alabilecek bir soldan söz ediyoruz. Demokratik bir anayasa isteyen, Kürt halkının özgürlük talebinin yanında konumlanan, ekonomik krizler karşısında emekçilerin savunulmasını, bütçeden emekçileri destekleyecek paketler ayrılmasını isteyen ve küresel kapitalizmi sorgulayan, başörtüsü gibi temel insan hakları konularında özgürlüklerden yana mücadele eden, kadın sorununa ve çeşitli cinsel kimliklerin sorunlarına, iklim değişikliğine, azınlıkların yaşadığı ötelenmeye duyarlı, komşu ülkelerle barış içinde yaşanmasını kendine sorun edinen bir ‘Yeni Sol’ kurmalıyız, Yeni Sol Parti için taraf olmalıyız, hem de ‘Hepberaber!’