Vorige week waren er over twee interessante ontwikkelingen in protestants Nederland artikelen te lezen. De eerste was dat binnen de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) opnieuw een breuk had plaatsgevonden en een deel van de GKv gemeente in Dalfsen zich had losgemaakt van het kerkverband. Dit in verband met ontwikkelingen in de GKv mbt.  de leer en liturgie.
Het tweede bericht was dat de PKN heeft besloten geen stappen te ondernemen tegen Ds. Hendrikse, de zgn. atheïstische dominee die niet in God gelooft en daar door middel van een boek geld mee wilt verdienen.

Wat is meer protestants? De zoveelste afscheiding om de ‘zuivere leer’ te bewaren of het dulden van een predikant omdat ertegen optreden de lieve vrede zou verstoren?

Zelf neig ik, als volstrekt bevoordeeld toeschouwer, ernaar om het eerste als typerend te beschouwen.

Dhr. Schoppenkoning meent duidelijk dat laatste. In een recent stuk, na aanleiding van het bericht rond Hendrikse wordt liberalisme op een hoop gegooid met protestantisme, wordt protestanten in de schoenen geschoven dat wij ons geloof zelf in elkaar zetten, wordt de diagnose gesteld dat wij, protestanten spoedig niet meer zullen bestaan en wordt de lakse houding binnen de RKK ten opzichte van dwalingen afgedaan als protestantse streken.

Het klinkt allemaal vertrouwd, na een aantal maanden diverse katholieke weblogs en publicaties met een half oog gevolgd te hebben ken ik dit riedeltje wel.

Ik denk alleen dat er geen fluit van klopt. Bijna geen fluit tenminste. Het verwijt dat wij ons eigen geloof in elkaar zetten snijdt, zeker van Katholiek oogpunt hout.

Maar de rest? Wat als protestants wordt weggezet zien wij in minstens dezelfde mate in de RKK. Hoeveel ‘liberale’ priesters zijn er werkzaam in Nederland? Als ik op de berichtgeving van Observatrix moet afgaan zijn dat er veel. Wanneer is de laatste keer geweest dat een Katholieke Bisschop zich luid en duidelijk gekeerd heeft tegen politici die pro-choice zijn? (en dan bedoel ik dus niet verklaringen die zich uitputten in vage taal en de kool en geit willen sparen). Hoeveel parochies kunnen gekenschetst worden als vrijzinnig? In hoeveel parochies wordt met gepaste eerbied de Eucharistie nog gevierd?

De vrijzinnige tak van de PKN is bezig met sterven en het boek van Hendrikse kan dan wellicht ook als een laatste zwanenzang worden betiteld voor een traditie die in de PKN en haar voorgangers (helaas) altijd een plek hebben gehad en zullen hebben, hoe gedecimeerd hun aantal ook zal zijn. Daar is terechte kritiek op te geven en dat mag en moet ook.

Tegelijkertijd zien we allerlei evangelische gemeentes gevormd worden, zien we ze groeien en hun invloed neemt toe, ook binnen de ‘traditionele’ kerken. Wat ik daar ook verder van mag vinden; ontkenningen van het Paasevangelie kom je daar niet tegen, ontkenningen over de Drie-eenheid evenmin. De Bijbel wordt er serieus genomen en de doorwerking van het Evangelie in eigen leven ook.

Dat is ook protestants, veel meer dan wat uitstervende liberalen. Dat is ook het protestantisme dat grote groei doormaakt in de Derde Wereld, vaak ten koste van katholieke parochies waar veelwijverij en syncretisme geen uitzonderingen zijn.

Het is ook een protestantisme dat, puur cijfermatig bezien, niet snel zal verdwijnen.

Als dhr. Schoppenkoning zijn zorgen uit over ontwikkelingen binnen de RKK zou het wellicht goed zijn als hij dat protestantisme iets meer voor ogen houdt. Dan kunnen liberale katholieken als liberale katholieken worden gezien en niet als halve protestanten en hoef ik Hendrikse niet te beschouwen als een protestantse  loot aan de katholieke stam van Kung, de 8 Mei beweging en Schillebeeckx.

En toen was er een nieuwe aartsbisschop in België. Mgr. André-Mutien Léonard is benoemd tot opvolger van kardinaal Godfried Danneels. In mijn perceptie — maar ik ben maar een onnozele leek uit het hoge noorden — volgt de ene vriendelijke herder de andere vriendelijke herder op. Maar nee, dat mag ik niet vinden, als ik alle woeste berichten mag geloven. Een vijand van het volk volgt een vijand van de kerk op — zo moet ik het geloof ik ongeveer zien…

Voor de buitenstaander moet het tamelijk onbegrijpelijk zijn: waar maken die katholieken zich toch zo druk om? Waarom toch steeds dat gekrakeel over de bisschoppen en aartsbisschoppen? In Nederland hadden we laatst ook al die onbegrijpelijke ellende rond mgr. Eijk… Zowel te linker- als te rechterzijde werd driftig aan de stoelpoten van onze aartsbisschop gezaagd, met als ontegenzeggelijk voordeel dat hij nu per saldo nog gewoon rechtop kan zitten, zij het een klein stukje dichter bij de grond. Alom werd gesmuld van de vuile was die buiten hing, maar wie wist waar de vlekken op het wasgoed vandaan kwamen?

Nou ja, de buitenstaanders mogen zich troosten, veel katholieken snappen er ook maar weinig van. Laat ik voor mezelf spreken… Ik ken de Belgische situatie niet goed, dus ik verkeer in zalige onwetendheid over de plaatselijke gevoeligheden aldaar. Maar ik vind het toch vreemd als ik lees dat mensen uitroepen dat mgr. Leonard “een vriend van paus Benedictus XVI” is, alsof dat iets heel ergs is, iets ongehoords. De “Belgische Joseph Ratzinger” wordt hij zelfs genoemd… Nou ja, je kunt met mindere intellectuelen vergeleken worden — ik zou het persoonlijk opmerkelijker vinden wanneer hij, pak ‘em beet, de Belgische Richard Dawkins genoemd zou worden. Maar wederom: ik ben maar een onnozele leek.

Te rechterzijde wordt intussen met verbetenheid de aanval geopend op de voorganger van Mgr. Léonard, kardinaal Danneels. Als ik de bitterzure tirade van Stijn Calle mag geloven, heeft mgr. Danneels de Belgische kerk tot op de laatste baksteen afgebroken. Nu is deze scribent ongetwijfeld beter geïnformeerd dan ik ben, maar de laatste keer dat ik in België was, heb ik geloof ik nog gewoon kerken rechtop zien staan. En dat lag ook wel in de lijn van mijn verwachtingen: want de kerk heeft toch in haar tweeduizendjarige geschiedenis heel wat woestere vijanden buiten en binnen haar deuren gehad, en toch steeds voldoende veerkracht getoond om daar niet al te zeer van onder de indruk te zijn.

Wat mij in die hele opgewonden kakofonie nog het meeste trof, waren de reacties van de twee hoofdrolspelers zelf. Mgr. Danneels zei tijdens een persconferentie heerlijk onderkoeld: “Er zijn natuurlijk verschillen in temperament, maar in feite zijn wij toch allebei bisschoppen van de rooms-katholieke Kerk en wij hebben dezelfde liefde voor de Kerk en hetzelfde geloof en hetzelfde Evangelie.” En Mgr. Léonard zei ongeveer hetzelfde in andere bewoordingen, in een interview op de Vlaamse televisie (met dank aan Jan Brouwers, die een mooi stuk over dit interview schreef op zijn blog). Tussen Obama en zijn voorganger Bush, aldus Léonard, zullen veel wezenlijkere verschillen bestaan dan tussen hemzelf en zijn voorganger.

Nee, hoe naïef men mij ook vinden mag, ik blijf denk ik toch maar bij mijn bescheiden opvatting dat de ene vriendelijke herder de andere vriendelijke herder opvolgt. Ik ben onder de indruk van de wijze waarop mgr. Léonard enkele heikele kwesties in zijn beste Nederlands verstaanbaar weet uit te leggen. Met de buitenstaander verbaas ik mij dus dat het zo vaak hommeles is in deze merkwaardige Roomse Kerk — maar ik ken ook de rijke schat die onze Heilige Kerk bewaakt, en ik verbaas me er eigenlijk nog veel dieper over dat het niet wat vaker hommeles is.

(maar ik denk dat het een grap is)

Gie Tavernier stuurt ons de volgende tekst, waarvan hij de bron niet meer kan achterhalen maar die blijkbaar bedoeld is als antwoord op kritiek op Richard Dawkins’ boek “The God delusion”. Sommigen zullen vinden dat de tekst open deuren instampt maar diegenen die zoals ik in het katholieke geloof zijn opgegroeid, zullen er wellicht smakelijk om kunnen lachen.
Gie koestert veel belangstelling in het ontmaskeren van mythen, niet alleen de katholieke. Hij verwijst daar omtrent naar de volgende sceptische sites:

http://www.skeptic.com/

http://www.exitmundi.nl/exitmundi.htm

http://www.skepdic.com/

http://www.pnl-nlp.org/download/propaganda/page4.htm

http://www.poodwaddle.com/worldclock.swf

http://skepticsannotatedbible.com/quran/

http://www.badscience.net/

http://debunkatron.com/

http://www.sickipedia.org/

“Richard Dawkins is a complete loony. I, on the other hand am a Catholic, with the following perfectly sensible beliefs.

1. Everything requires an explanation, including the observable universe.

2. The observable universe was created by an unobservable Invisible Magic Friend. This explains the observable universe.

3. The Invisible Magic Friend has existed for all eternity and therefore requires no explanation. This is entirely consistent with point 1.

4. The Invisible Magic Friend comes in three lumps: Father, Son and mum Holy Ghost.

5. There is an Invisible Magic Baddy called the Devil, who’s constantly tempting people to do bad things and stop being Catholics.

6. Every baby is born a sinner, stained with the sin of Eve, who ate a piece of fruit on the command of the Devil, then disguised as a talking snake.

7. The Invisible Magic Friend revealed himself to a bunch of Middle Eastern Semitic tribes starting about 700 B.C.E. All the other gods of the Persians, Romans, Egyptians, Greeks, Norse and Indian were just made up. Only the god of Abraham is the real Invisible Magic Friend.

8. We were all condemned to eternal damnation by the all loving Invisible Magic Friend because of the talking snake incident and it’s too good for us if you ask me.

9. The Invisible Magic Friend sent an Invisible Magic Messenger, with invisible magic white wings, called Gabriel to tell a young woman in Palestine that she was pregnant thanks to the third lump of the Invisible Magic Friend who had impregnated her with the extra chromosomes needed to conceive, and the child would be called Emmanuel, so she called him Jesus.

10. Mary’s fiancé, Joseph was a bit miffed at Mary being pregnant and having to remain a virgin for the rest of her life, but she explained about the third lump of the Invisible Magic Friend so he married her anyway.

11. Jesus did all sorts of amazing things: turning water into wine, walking on water, redoing the Elisha feeding thousands trick, spitting on people to cure them, transforming into something, raising from the dead.

12. Jesus got a bit too uppity so the Romans crucified him.

13. Two days later, he rose from the dead in accordance with the prophecy that he’d rise three days later.

14. Jesus’ death was actually a sacrifice of the second lump of the Invisible Magic Friend to all three lumps of the Invisible Magic Friend. This sacrifice was adequate compensation for the talking snake affair and you now only had to spend eternity in agony if, on average, you aren’t terribly nice while you inhabit the observable universe or until recently, you weren’t a Catholic.

15. Before going up into the sky on a cloud, Jesus said, “Peter, I’m leaving you in charge of the observable universe. Here are some magic powers.”

16. Peter went to Rome and gave his magic powers to lots of other people.

17. Only people with external genitalia can have magic powers (obviously).

18. The magic powers consist of: turning ordinary water into magic water, turning ordinary oil into magic oil, forgiving people’s sins by saying three Hail Marys as an alternative to eternal damnation, turning bread and wine into the flesh and blood of the second lump of the Invisible Magic Friend, consuming him, thus recreating the original sacrifice 2,000 years ago, and in the case of being top priest, being infallible. All this, is best done in the language of the Roman Empire.

19. Deliberately not having as many children as possible is a sin, unless you’re one of the men with magic powers who mustn’t ever touch anything hairy, wobbly or dangly, or even think about touching anything hairy, wobbly or dangly.

20. Having sex for fun is a sin.

21. When men with magic powers are discovered buggering altar boys, the appropriate action is to move them where there are some new boys and make the victims promise never to tell anyone because it was all their fault anyway, the little teasers. This turns you from just being Most Reverend into being Eminent.

22. Poofs (homos) are an inherent moral evil and a greater danger to the planet than global warming.

Geen idee of dit een ‘canonieke’ Chesterton-quote is, maar ik vond ‘em wel grappig:

‘Agnostic’ is the Greek word for the Latin word for ‘ignorant’.

Hoe dan ook, een interessante (gedramatiseerde) discussie, ook in het licht van mijn vertaling op dit blog van De eeuwige mens. Overigens, het stukje dat over evolutie versus schepping gaat vind ik niet erg sterk; het eenzijdige ‘design’-argument doet niet echt recht aan de veel fijnzinnigere opvattingen van Chesterton op dat vlak. Maar goed.

Wie fijnzinnigheid in precies die discussie zoekt, kan ik nog wel een ander debat aanraden — niet in New York anno 1931, maar in Nijmegen anno 2009: op 16 december vindt daar het symposium God en Darwin plaats, met onder meer Palmyre Oomen en Taede Smedes. Op het weblog van die laatste vind je alle info.

We zjin traditie-gebonden Oud-katholieken van de Unie van Utrecht in Duitsland en Zwitserland.

Hieronder vindt u meer informatie op onze aanliggen in Nederlands vertaling.

Een mooi interview met Paul van der Velde, mijn gewaardeerde co-samensteller van het Bronnenboek Boeddhisme, naar aanleiding van de Maand van de Spiritualiteit. ‘Wortel schieten’ is het thema, en Paul vertelt hier op nuchtere wijze over zijn ervaring met de hindoeïstische en boeddhistische culturen van het Oosten, en hoe belangrijk het juist daar is om bij je ‘roots’ te blijven. “Om serieus genomen te worden als hindoe, moest ik katholiek zijn.” Boeiend!

“[B]ij “eeuwig” denken wij aan eindeloosheid, en die schrikt ons af; bij leven denken wij aan het door ons ervaren leven, waarvan wij houden en dat wij niet zouden willen verliezen, en dat ons toch tegelijkertijd steeds opnieuw meer last dan vervulling brengt, zodat wij het enerzijds verlangen en tegelijkertijd toch niet willen. We kunnen alleen proberen in gedachten de tijdelijkheid waarin wij gevangen zitten te verlaten en te vermoeden dat eeuwigheid niet een steeds doorgaande opeenvolging van kalenderdagen is, maar zoiets als het volledig vervulde ogenblik, waarin het al ons omvat en wij het al omvatten. Het zou het ogenblik zijn van onderduiken in de oceaan van oneindige liefde, waarin er geen tijd meer is, geen vóór en na. Wij kunnen alleen proberen te denken dat dit ogenblik het leven in de volle zin is, ons steeds opnieuw onderdompelen in de uitgestrektheid van het zijn, waarin wij eenvoudigweg door vreugde overweldigd worden.” — Paus Benedictus XVI, Spe salvi, par. XII.

Paus Benedictus riep in zijn Angelustoespraak op tot een authentiek christelijke beleving van Allerzielen.  Vorig jaar had hij iets soortgelijks gezegd, met toen de toevoeging dat het hem ging om een realistische visie op hiernamaals en eeuwig leven. Hij verwees daarbij toen naar de schitterende passage uit de encycliek Spe salvi die ik hierboven ook geciteerd heb.

Ik moet zeggen dat ik het best bevreemdend vond om op de dag dat de katholieke wereld alle overledenen herdenkt, de krant open te slaan en te zien dat seculier Nederland eigenlijk maar één overledene herdenkt; de apostel van het nihilisme, de heilige van het vrije woord. Ik vond de man onsmakelijk, ik vond de moord op hem onsmakelijk, en ik vind het feit dat er met veel intellectualistisch gewauwel een soort icoon van hem gemaakt wordt ook bijzonder onsmakelijk. Nee, er is weinig christelijks meer aan dit Hollands Allerzielen, pardon, Eenenkeleziel, met kaarsjes in de Linnaeusstraat.

Over kaarsjes op straat gesproken, Katholiek Nederland TV had in de laatste aflevering (vanaf 16:38) een mooi straatinterview waarin wel iets van die ‘authentiek christelijke geest’ van Allerzielen te ontwaren viel. Een jonge vrouw vertelt over haar verdriet over haar vader, die zelfmoord pleegde. Op een gegeven moment stelt de interviewster voor om een kaarsje op te steken.

Interviewster: “Zullen we doen alsof het al 2 november is…”
Vrouw: “Laten we dat doen.”
Interviewster: “…En een kaarsje opsteken.”
Vrouw: “Als jij een kaarsje hebt, dan steek ik hem op.”

Het authentieke beleven van Allerzielen, aldus de Paus, is een beleven “in het licht dat voortkomt uit het paasmysterie”. Ik vind dat deze vrouw die in het vriendelijke zonlicht zo dapper over haar verdriet vertelt, op heel persoonlijke wijze treffend uitdrukt waar dat mysterie ten diepste op neerkomt:

“…dat alles met een reden gebeurt, dat het niet aan mij is om dat hele grote plan te kunnen overzien, maar dat ik toch blij ben met hoe de dingen zijn gelopen, dat ik blij ben met het leven dat ik nu heb, en dankbaar ben voor alles wat ik heb…”

Een korte vakantie naar Barcelona met twee vrienden (en mijn vrouw) leverde weer boeiende discussies op over protestants versus katholiek. Mijn vriendenkring is vrijwel exclusief protestants. Barcelona is, in ieder geval qua verleden, nogal katholiek. Ik vind het altijd apart om te constateren dat er onder protestanten grote verdeeldheid heerst over de vraag of je God wel of niet mag prijzen middels geweldig mooie, patserig versierde kerkgebouwen.

Een paar jaar geleden leidde ik een groep kinderen uit de Groninger Tehuisgemeente rond in de Sint Jozefkathedraal. Voor zover deze kinderen geïnteresseerd waren in het geloof (en dat filter dunde de groep al aardig uit), vond ongeveer de helft de katholieke Heilige Mis een positieve ervaring. Er zaten zowaar een paar commentaren bij die meer diepgang hadden dan ‘wierook ruikt lekker’, met sommigen van hen had deze belevenis echt iets gedaan. De andere helft kwam met de bekende protestantse bezwaren: ze begrepen er niets van, ze keurden de beelden in de kerk af, etc.

De Santa Maria del Mar van binnen

De Sagrada Família in Barcelona zorgde afgelopen dinsdag voor een soortgelijke discussie. Ik was vrij slecht voorbereid de vakantie ingegaan en kon dus niet als gids of katholiek apologeet fungeren – niet méér dan ik normaal al doe. Ik kon me niet voorstellen dat iemand aan een zo gigantisch project begint zonder daarvoor gedreven te zijn door een intens verlangen om God te aanbidden. Antoni Gaudí begon in de jaren 1880 met dit project en is er tot zijn dood in 1926 mee bezig geweest. De kerk moet de grootste kerk ter wereld worden, waardoor men zowat vanaf Mallorca het kruis van Christus boven Barcelona moet kunnen zien uitsteken. Pessimisten vermoeden dat de Sagrada Família nooit voltooid zal worden.

Het bezwaar dat de mannelijke helft van het echtpaar waarmee we op stap waren had, betrof de patserigheid. Kan het niet allemaal wat simpeler? Wordt deze kerk niet vooral gebouwd ter meerdere eer en glorie van meneer Gaudí? Als protestant in hart en nieren voelde hij zich ook ongemakkelijk in een andere kerk die we bezochten (en die ik nooit meer heb kunnen terugvinden om zijn verhaal te verifiëren): je moest daar Christus tussen de heiligenbeelden zoeken, volgens hem. Gaat dat niet te ver? Bij binnenkomst meende hij centraal in die kerk niet Christus, maar Maria te zien. Sterker nog, volgens hem was er helemaal geen beeld van Jezus in de buurt van het altaar te bekennen. Hoewel ik zijn afkeer van beelden niet deel, was ik het met hem eens dat als dat zo was, dat te ver ging.

Zijn vrouw had een heel ander gevoel toen ze de Sagrada Família binnenliep. De grootsheid, de zuilen die zich vertakken als waren het bomen, de stijl waarin Gaudí de kerk had ontworpen, ze vond het prachtig. Ik legde haar man uit dat het bouwen van mooie kerken met veel ‘poespas’ en ‘het kan niet groot genoeg zijn’ een manier is om als gelovigen God te eren. Het is een menselijke uitdrukking van het besef van de grootheid van God. Terwijl ik het uitlegde onderbrak zijn vrouw me enkele malen met een ‘precies!’, maar toch… toch zag je aan hem dat hij het nog steeds driemaal niks vond.

Ik denk dat er genoeg katholieken zijn die dit met hem eens zijn. Ik zelf geef ook de voorkeur aan de meer sobere kerken, die je de kans geven je hoofd leeg te maken. Ik kan overprikkeld raken in een kerk met veel goud, veel beelden, veel prachtige ramen. De simpelheid van een kerk zoals je die vindt in Abdij Sion, heel recht toe recht aan, maakt op mij meer indruk. Kritiek dat kunst in kerken vooral ter meerdere eer en glorie is van de maker of financier, zal in sommige gevallen terecht zijn. Aan die indruk kan ik mij in ieder geval niet onttrekken als ik rondloop in de Barcelonese kathedraal – die wij alle vier, eensgezind niet bijster mooi vonden. Nog iets waarover we het eens waren was de schoonheid van de Santa Maria del Mar, een kerk die rust uitstraalt.

Nu ik weer thuis ben weet ik dankzij Wikipedia dat Gaudí inderdaad door een diep katholiek geloof werd gedreven. Dit wordt zelfs de basis onder al zijn artistieke uitingen genoemd en de niet altijd even betrouwbare internetencyclopedie meldt verder nog dat het Opus Dei zich heeft ingezet voor zijn zaligverklaring. Het zou goed zijn als zijn ‘tempel’ ooit af komt, ook al vond ik ‘m zelf niet fantastisch mooi.

Silvio Berlusconi onderhoudt graag warme banden met jonge dames. Maar ook de Katholieke kerk en het Vaticaan hebben zijn warme belangstelling. Hij beoefent een ongenadig politiek geloof. Een geloof dat is gebaseerd op het voor wat hoort wat principe. Een welvaartsgeloof Italiaanse stijl. Ja, het Vaticaan en Berlusconi doen aan een kleffe kruisbestuiving die enkel wrange vruchten voortbrengt. Zij kunnen niet zonder elkaar en niet met elkaar. Geliefden die slechts het eigen heil najagen in een innige verstikkende omarming. Een haat-eigenliefde verhouding.

Zeker nu hoofdredacteur Dino Boffo in het bisschoppendagblad l’Avvenire Berlusconi’s seksfeestjes en het immigrantenbeleid van zijn regering afkeurt. Berlusconi’s ego wordt bisschoppelijk beschadigd. En omdat zijn ego geheel Italië vult, heeft Berlusconi de eigen media in stelling gebracht. Een van zijn journalisten functioneerde als sluipschutter: Boffo zou homoseksueel zijn.

Berlusconi neemt uiteraard afstand van de schrijver die de karaktermoord op Boffo pleegde. Om zijn “goede bedoelingen” te tonen en omdat Silvio graag voetjevrijt met het Vaticaan, had hij dolgraag meegedaan aan een ritueel waarbij zondaars vergiffenis krijgen. Helaas doorzag het Vaticaan dat Berlusconi het vrijende voetje ook gebruikt om er mediamiek mee in de onderrug te trappen. Met als resultaat dat de zondaar werd geweigerd om deel te nemen aan het vergevende evenement.

De verwachting is dat Berlusconi binnenkort Katholieke standpunten gaat innemen ten aanzien van ethische aangelegenheden. Niet uit overtuiging, maar uit zelfbehoud. Ruilhandel om het Vaticaan gunstig te stemmen.

Al met al is het een misselijkmakende vertoning. Een Vaticaan dat pas echt stelling neemt tegen Berlusconi wanneer de eigen Boffo wordt aangevallen. Een Berlusconi die een ritueel aangrijpt om zijn blazoen te zuiveren. Eigenmachtige witwassing die niets heeft te maken met de echte vergeving in Jezus en de bijbehorende spijt van de zondaar. Een Berlusconi die straks gewoon weer door het Vaticaan in genade wordt aangenomen. Omdat hij enkele ethische duiten in de collectezak heeft gestopt.

Silvio Berlusconi vat zijn geloof kernachtig samen: “Ik geloof dat ik veruit de beste minister-president ben van de 150 jaar van de Italiaanse geschiedenis.”

Henk van Blijderveen

Onlangs ontstond op dit weblog een stevige en boeiende discussie over de verhouding tussen de christelijke en de oude heidense religie. Ook G.K. Chesterton schrijft daar veel over in zijn Eeuwige mens. In de onderstaande passage (het vervolg op dit fragment) gaat hij dieper in op de grondtrekken van de heidense mythologieën. Deze zijn te waarderen als artistieke prestatie, stelt hij — maar misschien zijn we wel geneigd ze daarom al te ernstig te nemen…

Een Artemis-beeld uit de aan haar gewijde tempel in Efeze.

Uit deze psychologie van de dagdromen volgen twee feiten, die we in het achterhoofd moeten houden als we bekijken hoe zij zich ontwikkelen tot mythologieën en zelfs religies. Ten eerste zijn deze fantasierijke indrukken vaak strikt plaatselijk. In plaats van abstracties die in allegorieën veranderd worden, zijn zij veeleer beelden die in afgoden samengebald worden. De dichter voelt het mysterie van een bepaald bos, niet van de kennis van ecologische hoofdstructuren of van flora- en faunabeheer. Hij aanbidt de top van een bepaalde berg, niet het abstracte idee van hoogte. Vandaar dat een heidense god niet al het water vertegenwoordigt, maar veelal één specifieke rivier – wel kan hij de god van de zee zijn, maar alleen maar omdat de zee zo enkelvoudig is als een enkel stroompje; de rivier die de hele wereld omspant. Apollo wandelt niet louter rond waar de zon schijnt; de stenen van Delphi zijn zijn thuis. Artemis is groot genoeg om op drie plekken tegelijkertijd te zijn, aarde en hemel en hel, maar groter nog is de Artemis van de Efeziërs[1]. De laagste vorm van een dergelijke lokalisering zijn de fetisj of de talisman, zoals ook miljonairs die op hun auto plaatsen. Maar het kan zich ook bestendigen in iets als een eerbiedwaardige en serieuze religie, zodra het in verband wordt gebracht met eerbiedwaardige en serieuze plichten — in de goden van een stad of zelfs de goden van de huiselijke haard.

Dr. Samuel Johnson

De tweede consequentie is deze: dat in deze heidense culten alle gradaties van oprechtheid én van onoprechtheid te vinden zijn. In hoeverre dacht de Athener werkelijk dat hij een offer moest brengen aan Pallas Athena? Welke geleerde is zeker van het antwoord? In hoeverre dacht Dr. Johnson[2] werkelijk dat hij alle straatlantaarns aan moest raken of sinaasappelschillen moest verzamelen? In hoeverre denkt een kind werkelijk dat hij steeds een tegel over moet slaan als hij hinkelt op de stoep?Tenminste twee dingen zijn tamelijk helder. Op de eerste plaats konden deze handelingen in eenvoudigere en minder zelfbewuste tijden gemakkelijk een ingesleten gewoonte worden, zonder dat ze per se serieuzer werden. Dagdromen konden in alle openbaarheid uitgeleefd worden, met meer vrijheid en artistieke expressie; maar wellicht nog altijd meer met de lichte pas van de slaapwandelaar. Sla Dr. Johnson een antieke mantel om, zet hem (met zijn genadige instemming) een krans op het hoofd, en hij zal zich statig voortbewegen onder die klassieke morgenhemel, terwijl hij alle heilige pilaren aanraakt met daarop het hoofd van Terminus, de god die de grenzen van het land en het mensenleven bewaakt. Laat een kind vrij rondlopen tussen het marmer en mozaïek van een klassieke tempel, laat hem spelen op de grote zwart-wit geblokte vloer; en in deze vervulling van zijn ijdele en onbestemde dagdromen zal hij zich graag overgeven aan een serieuze en sierlijke dans. Maar de zuilen en tegels zijn nauwelijks meer of minder werkelijk dan zij in moderne omstandigheden zijn. Ze zijn niet serieus serieuzer te nemen. Ze bezitten de oprechtheid die zij altijd bezaten; de oprechtheid van de kunst als een symbool dat zeer reële geestelijke dimensies onder het oppervlak van het leven representeert. Maar ze zijn alleen maar oprecht op de wijze dat kunst oprecht is, niet op de wijze dat moraliteit dat is. De verzameling sinaasappelschillen van de excentriekeling kunnen op een mediterraan feest veranderen in sinaasappels en in een mediterrane mythe in gouden appels. Maar deze variaties kunnen niet op één lijn worden gesteld met het onderscheid tussen een blinde bedelaar een sinaasappel geven en de schillen dusdanig wegleggen dat de bedelaar er over struikelt en zijn been breekt. Tussen die zaken bestaat een essentieel, niet een gradueel verschil. Het kind vind het niet op dezelfde manier verkeerd om op een tegel te stappen, als hij het verkeerd vindt om op de staart van een hond te stappen. En het staat vast dat welke grap of gril Johnson er ook toe dreef om de paal aan te raken, hij dit nooit deed met dezelfde siddering als waarmee hij zijn handen uitstrekte naar die huiveringwekkende houten paal waaraan God de dood en de mens het leven vond.

Een opvoering van Aristophanes' Kikkers.

Zoals ik eerder al opmerkte betekent dit niet dat er geen werkelijkheid of zelfs geen religieus sentiment schuilde in zulke stemmingen. In feite heeft de katholieke kerk deze immens populaire lokale legenden en lichtere ceremoniële vormen met overweldigend succes overgenomen. In zoverre deze vormen van heidendom onschuldig waren en in overeenstemming met de natuur, was er natuurlijk geen enkele reden waarom zij niet beschermd zouden worden door beschermheiligen in plaats van door heidense goden. In elk geval bestaan er gradaties van ernst in de meest natuurlijke verzinsels. Er bestaat een groot verschil tussen je voorstellen dat er feeën in het bos wonen – wat vaak niet meer wil zeggen dan dat je een bepaald bos een uitermate geschikte woonplaats voor feeën vindt – en jezelf dusdanig angst aanjagen dat je liever een kilometer omloopt dan dat je een huis passeert waarvan je gelooft dat het er spookt. Achter dit alles schuilt het feit dat schoonheid en angst zeer reële zaken zijn en aan een zeer reële geestelijke wereld raken. Ze aan te raken, zelfs al is het maar via de vertwijfeling of de verbeelding, betekent de diepste diepten van de ziel beroeren. Dat begrijpen wij allemaal, en ook de heidenen begrepen dat. Het punt is dat het heidendom niet echt de diepten beroerde, maar louter vertwijfeling en verbeelding bood, met als gevolg dat wij vandaag de dag niet veel meer over hebben van het heidendom dan twijfels en beelden. Alle deskundige critici zijn het er over eens dat de grootste dichters, in het heidense Hellas bijvoorbeeld, een houding ten aanzien van hun goden hadden die tamelijk vreemd en vervreemdend is voor mensen in het christelijke tijdperk. Goden en mensen liggen voortdurend met elkaar in de clinch, en niemand weet wie nu precies de held is en wie de schurk. Die twijfel geldt niet enkel voor een twijfelaar als Euripides in diens Bacchanten, maar ook voor een gematigde conservatief als Sophokles in de Antigone en zelfs voor een regelrechte reactionair als Aristophanes in diens Kikkers. Soms lijkt het net alsof de Grieken boven alles in de eerbied geloofden, maar niemand hadden om te eerbiedigen. Maar de crux van dit raadsel is dit: dat al deze vaagheid en variatie voortkwam uit het feit dat alles begon in verbeelding en dagdromerij, en dat er geen architectonische regels bestaan voor luchtkastelen.

[1] “Groot is Artemis van Efeze”, zo schreeuwden de inwoners van deze havenstad in het huidige Turkije woedend, toen de apostel Paulus daar kwam en predikte dat hun afgodsbeelden geen echte goden waren. Zie: Hn. 19:23-40.
[2] De invloedrijke lexicograaf, dichter en literair criticus Samuel Johnson (1709-1784), die vaak Dr. Johnson wordt genoemd hoewel hij niet echt een doctorstitel bezat, leed aan allerlei eigenaardige dwangneuroses en tics.

Uit: G.K. Chesterton, The Everlasting Man, deel 1, hoofdstuk 5. Vertaling & noten: moi. Waarom? Daarom!

Inmiddels is Caritas in veritate ook in het Nederlands verschenen, dus nu is er echt geen reden meer om deze encycliek niet te lezen… Het is stevige, maar fascinerende kost, kan ik je verzekeren. Stevig, omdat het taalgebruik tamelijk academisch is, en enige bekendheid met de theologie van de huidige paus wel handig is. Fascinerend, omdat het een gezaghebbend en kritisch — ik durf wel te stellen: profetisch — geluid is in een heleboel actuele debatten: over de economie natuurlijk, over het milieu, over allerlei ethische kwesties, over rechtvaardigheid, mondialisering, armoede, religieus geweld, wetenschap, atheïsme…

Een arbitraire opsomming van actuele kwesties? Nee, wat zo fascinerend is, is dat de paus laat zien dat ze allemaal alles met elkaar te maken hebben. Dit is een encycliek van de synthese, zo heb ik ook betoogd tijdens de studiebijeenkomst rond de encycliek, vorige maand in Utrecht. Inmiddels heeft de website Tempora de lezingen van die bijeenkomst gepubliceerd.

Mijn eigen lezing was een tamelijk bescheiden inleiding, waarbij ik iets heb gezegd over de ontvangst van de encycliek in de media. Ik had eigenlijk maar één punt te maken, en dat is het punt dat ik ook nu alweer gemaakt heb: dat je deze encycliek alleen ‘inclusief’ kunt lezen, als synthese van onderwerpen, niet als verzameling van losse onderwerpen. Het is een simpel, maar belangrijk punt, denk ik, voor een goed verstaan van de encycliek.

Vervolgens plaatste theoloog Thijs Caspers de encycliek binnen de traditie van het katholieke sociale denken. Hij liet zien dat er een zekere spanning bestaat tussen de katholieke sociale leer (de officiële documenten van de kerk) en het katholiek sociale denken (de wijze waarop theologen, filosofen en andere katholieke denkers en doeners die leer toepassen op actuele kwesties). Deze encycliek staat midden in dat spanningsveld, aldus Thijs in zijn lezing.

Tot slot hield jurist en theoloog Richard Steenvoorde een gloedvolle lezing waarin hij Caritas in veritate plaatste in het denken van de theoloog en filosoof Joseph Ratzinger. Want de thematiek heeft niet alleen zijn wortels in de encyclieken van voorgangers van de huidige paus, maar uiteraard ook in zijn eigen denken. Sporen van de thematiek van ‘liefde in waarheid’ zijn al aan te wijzen in zijn geschriften uit de jaren ‘60, zo liet Richard zien. Zo maakt deze encycliek ook deel uit van de lange kritische dialoog die Ratzinger voert met de moderne tijd.

Het zijn maar drie bescheiden treden van een trapje dat lang niet hoog genoeg is om moeiteloos in deze stevige en fascinerende encycliek te stappen, maar misschien net hoog genoeg om een opstapje te vormen. Je zult vervolgens zelf nog even op je tenen moeten gaan staan. Maar ik blijf er bij: het is de moeite waard.

Sommige dingen lijken zo mooi en onschuldig, dat je er haast onmogelijk tegen kunt zijn. Ben je dat toch, dan maak je je in de ogen van velen automatisch schuldig aan heel wat lelijke dingen. Alsof je een schattige pup de nek omdraait, of een kindertekening aan stukken scheurt. Ik heb dat met de ‘interreligie’ van Joan Elkerbout. Morgen vindt in Bilthoven de eerste viering plaats van deze ‘kerk voor alle godsdiensten’. Mooie rituelen, iedereen is er welkom, love, peace and harmony alom, iedereen wordt er in zijn of haar waarde gelaten. Hoe kún je daar tegen zijn? Nou, het spijt me, maar ik moet deze kliederige kindertekening toch echt aan stukken scheuren.

Ik heb eerder al tien fundamentele bezwaren genoemd tegen deze vorm van spiritualiteit. Een beetje kribbig en kort door de bocht geformuleerd, dat geef ik toe — dus dat collega-blogger Peter Pit mij in een stevige reactie tot boeman van religieuze intolerantie bestempelde, viel een beetje te verwachten. Daar heb ik weer een wat uitgebreidere en meer genuanceerde repliek op geschreven, maar van de verdenking van bekrompenheid, xenofobie en andere lelijke dingen heb ik mij klaarblijkelijk niet kunnen vrijpleiten. Want in weer een nieuwe reactie staat te lezen dat ik “de weg van afsluiting en afstoting, verkettering en strijd” bewandel.

Het is een wat oneigenlijke spiegeltruc natuurlijk. Omdat ik me verzet tegen de interreligie van Elkerbout, die de schijn wekt open en tolerant te zijn, moet ik me verweren tegen het verwijt dat ik geslotenheid en intolerantie voorsta. In werkelijkheid gaat het me er om dat het schijnopenheid en schijntolerantie is die de beweging van Elkerbout biedt. Het klinkt allemaal lief en mooi en onschuldig, maar dat is het niet.

Vandaag plaatste de IKON-site Kerknieuws.nl een artikel van Elkerbout dat ik wat dat betreft onthullend vond. Zij begint met een omstandige omschrijving van haar persoonlijke ervaring van de viering waarin zij als ‘interfaith minister’ bevestigd werd. De “tranen van ontroering” vloeien rijkelijk in de beschrijving. Nu gun ik haar die tranen, ontroering is iets moois en belangrijks. Maar gaandeweg het artikel wordt duidelijk dat dat sentiment het hart van haar interreligieuze dogmatiek vormt. Ze legt zelf de kern van haar boodschap als volgt uit:

Daar waar religies uitgaan van een min of meer vastgesteld frame waar je al dan niet ‘gelovige’ in wordt, daar begint RenaisSenseMovement (Interfaith) bij ons zelf. Elke religie is begonnen met persoonlijke ervaringen.

Hier is niet iemand aan het woord die religieuze tradities wil begrijpen of in openheid met elkaar in contact wil brengen. Nee, met woorden die een ontstellend gebrek aan begrip verraden voor wat religie ten diepste is, maakt ze alle tradities in één klap verdacht en overbodig. Ze stelt religie voor als een dogmatisch ‘frame’ waar je al dan niet in kunt geloven, en haar alternatief als een soort dogmaloze religie met het eigen ego, de persoonlijke ervaring, als vertrekpunt.

Maar dat is natuurlijk op zichzelf een dogmatiek in de slechtste zin van het woord, meer gesloten en rigide dan welk kerkelijk dogma ook: de dogmatiek van het hoogst subjectieve. Er valt immers niet aan te tornen, er valt niet over te discussiëren, er valt überhaupt niet over te communiceren — “ik voel het nu eenmaal zo”, is hier de ultieme godspraak. Deze sektariërs van de interreligie zijn zo allemaal oppermachtige theocraten op hun spirituele eilandjes, alwaar zij voortdurend met tranen in de ogen grote woorden spreken over openheid en ontmoeting en ontroering.

Als ik de plank al misgeslagen heb met mijn tien bezwaren tegen de interreligie, dan is het omdat ik het elfde bezwaar, het belangrijkste bezwaar, over het hoofd gezien heb: dat deze interreligie de persoonlijke ervaring heilig verklaart.

Op de foto die ik ook bij dit artikel heb geplaatst zie je Elkerbout met een witte roos in haar hand. Die roos, zo schrijft zij, is het “symbool van het mystieke hart in elke religie”. Nu zal ik de laatste zijn om te beweren dat mystiek niet belangrijk is, zoals ik ook de laatste zal zijn om te beweren dat gevoel en ervaring niet belangrijk zijn. Maar zoals zoveel moderne mensen maakt Elkerbout de mystiek en de ervaring wel erg gemakkelijk tot het ‘hart’ of de kern van religie. De regels, de vormen, de traditie, de dogma’s — dat wordt in die visie simpelweg afgedaan als onnodige ballast, als niet terzake doende aankleding. Maar als je zo denkt mis je een essentiële wezenstrek van de religie, in ieder geval van de christelijke religie: namelijk het onvermoeibare tegenwicht dat zij beoogt te bieden tegen iedere eenzijdige verdwazing. Waar de mens de rede tot alleenheerser in het universum maakt, wijst het christendom stellig op die zaken die zich aan de rede onttrekken, zonder de rede evenwel af te wijzen. Waar mensen zichzelf en hun medemenselijkheid dreigen te verliezen in individuele mystieke vergezichten, wijst het christendom op concrete sociale noden, zonder de mystiek evenwel af te wijzen. Het christendom zegt volmondig ja tegen de rede, tegen de mystiek of de ervaring, maar kan dat slechts doen door even stellig nee te zeggen tegen de dictatuur van de rede, de mystiek of de ervaring.

Daarmee heeft de religie steeds een impopulaire boodschap, omdat modieuze waandenkbeelden als die van Elkerbout nu eenmaal zo lekker in het gehoor liggen, en mensen makkelijk aanspreken vanwege die zoete woorden. Misschien heeft Peter Pit dan toch deels gelijk als hij zegt dat ik een weg van verkettering en strijd bewandel — want inderdaad zie ik de interreligie als pure ketterij, en inderdaad vind ik het nuttig en nodig om daar tegen te strijden, zoals de kerk daar al sinds Irenaeus tegen strijdt. Ik sla het advies van Peter Pit aan mij om de beerput van de rooms-katholieke behandeling van ketters maar niet open te trekken daarmee geheel op eigen risico in de wind. Want ik weet dat die behandeling niet altijd fraai was. Er zijn te scherpe en te botte zwaarden gebruikt, zoals ook ik nu ongetwijfeld te scherpe en te botte woorden gebruik. Maar ik doe dat precies om die deemoedige en bescheiden houding ten aanzien van de waarheid te bewaren die Peter zo hartstochtelijk bepleit. Want voor openheid en tolerantie is geen enkele plaats in het interreligieuze ervaringsfundamentalisme van Elkerbout en haar sekte.

Ik had onlangs e-mailcontact met Observatrix. Ik meldde haar dat ik haar blog waardevol vind. Inhoudelijk is zij zeer sterk, haar kritisch vermogen is groot. Als antwoord kreeg ik het verzoek om die waardering ook eens te laten blijken op mijn blog. Bij deze dus. Ik had Observatrix op het forum van Credimus al eens verdedigd, maar tot nog toe ben ik op mijn blog vooral kritisch geweest ten opzichte van haar schrijfsels en dat was op z’n minst eenzijdig. Laatste Dag stelde onlangs een confronterende vraag aan Mgr De Korte. Dit vormt een prima uitleg, voor wie zich nog mocht afvragen wat mijns inziens de waarde van Observatrix is. In reactie op LD’s stuk heb ik ook de (naïeve) hoop geuit dat de bisschop dat stuk zou lezen en er wellicht ook op zou willen reageren.

Observatrix en ook Theodoricus maken het mij echter wel moeilijk om hen niet te bekritiseren. Observatrix levert wekelijks sterke artikelen af waarin ze de idee van de journalistiek als kritische waakhond inhoud geeft. Theodoricus evenzo, neem zijn kritische benadering van de recentelijke berichtgeving over de hervorming (wel of niet) van de NOM.

Maar… daar zitten berichten tussen met mijns inziens nodeloos venijnige aanvallen op een naïeve aanstaande priesterstudent die eens, volledig ten onrechte, uit zijn slof schoot. En laatst nam ze het bericht van roddelkoning Santegoeds dat Arie Boomsma naar de KRO zou verkassen over, zonder ook maar op enige wijze kritiek te leveren op de ‘journalistiek’ die deze roddelaar bedrijft. De link die ze gaf ging niet zozeer naar de Telegraaf, maar naar het gossipblad Privé. Maar als je op je blog zet dat het uit de Telegraaf komt lijkt het nog nét iets acceptabeler. Dat Observatrix ook dit soort roddels overneemt, heeft maar één doel: de KRO en indirect de bisschoppen in een negatief daglicht stellen. Dan ga je wat mij betreft de grens van het aanvaardbare over. Het doel heiligt veel middelen, maar niet alle. Ook bronnen die nieuws brengen dat in je straatje past, moet je kritisch blijven bekijken.

Zelfde geldt nu voor Theodoricus. Observatrix verwees naar een bericht van Theodoricus waarin hij De Korte opriep op te stappen. Afsluitende opmerking: ‘Nu hoort u het ook eens van een ander!’. Nouja… niet helemaal, want Theodoricus opent het betreffende bericht met ‘Observatrix vestigt mijn aandacht op…’. Klassiek één-tweetje dus. Overigens is dat geen misdaad. Mijn kritiek betreft de inhoud. Theodoricus haalt een artikel aan van Klaas Wierenga, beter gezegd, diens recensie van een boek over de pausen. Wierenga schrijft vanuit protestants standpunt en laat niet na om op zogenaamd ‘gevatte’ wijze wat opmerkingen te maken over het katholicisme en katholieken. Dat is op zichzelf vrij triest en de stijl van Wierenga vond ik irritant. Maar door Theodoricus wordt dit artikel weer gebruikt in een soort ‘guilt by association’ spelletje om Mgr De Korte nog verder te bekritiseren. ‘Kijk jongens, in dát soort blaadjes schrijft de bisschop!’ Hoewel het Nederlands Dagblad door en door protestants is en helaas nog altijd af en toe de kinderachtige neiging vertoont zich in artikelen af te zetten tegen de katholieke Kerk, doe je deze krant tekort door haar in de hoek van de anti-roomsen te drukken. Als je kijkt naar de ontwikkelingen in deze krant van de laatste paar jaar, is het voor de hand liggender om het tegendeel te concluderen: het ND groeit naar de katholieke Kerk toe. Ze nam enkele jaren geleden de moedige beslissing Antoine Bodar als columnist in dienst te nemen. Dat was moedig omdat de ND-achterban hiertegen bezwaren had en dat wist de krant dondersgoed. Het ND probeerde op deze manier een rol te spelen in het proces dat men wel ‘oecumene over rechts’ noemt. De kritiek op de omarming van Bodar loog er niet om en dit heeft het ND ongetwijfeld abonnees gekost. Na Bodar kwam Mgr De Korte als columnist. Bovendien geeft de krant op haar opiniepagina’s steeds vaker ruimte aan katholieken die openlijk hun geloof kunnen verdedigen. Creationisten uit eigen kring wordt het steeds moeilijker gemaakt zich via deze krant te uiten, voor katholieken geldt juist het omgekeerde. Op al deze ontwikkelingen kan zat kritiek geuit worden, maar ik ben er stellig van overtuigd dat het onterecht is deze krant anti-Rooms te noemen. Ook hier is weer het voornaamste motief voor een gebrek aan kritische houding, en het niet gehinderd door kennis van zaken veroordelen van het ND, het nog verder willen bekritiseren van Mgr De Korte. Ook hier heiligt het doel het middel niet.

Ik zie in Observatrix, Theodoricus, Laatste Dag, Mennen, Kattekliek, etc, broeders en zusters die allen strijden voor een gemeenschappelijke zaak, die allen droef zijn door de ontwikkelingen in katholiek Nederland. Maar soms draven in ieder geval Theodoricus en Observatrix hopeloos door. Ik zal in het vervolg afzien van een flauw ‘Theo en Trix’, en zal de kritiek zuiver zakelijk houden. Niet alleen de bisschoppen, maar ook dit duo verdient een kritische luis in de pels. Ik lees hun blogs vaak met bewondering, maar waar ik ze met verwondering lees, zal ik niet nalaten die luis in de pels te zijn.