Vem vem vem… Že dva meseca nič. “Going nativ” smo vzeli preresno, pozabili na naše poslanstvo direktnega prenosa s terena, sama velecenjena tehnika “opazovanja z udeležbo” pa je podlegla prekomernemu stapljanju z okolico. Kljub temu nas je ravno ta nepazljivost in nenamerna izguba distance ter raziskovalne objektivnosti pripeljala do pretresljivih odkritij. Prepričajte se sami:

Žuž haluf – žuž mejt. Ali po naše: dve divji svinji – obe mrtvi. In to v rokah domorodke Maročanke – muslimanke.

Branki in vsem žalujočim v imenu etične nespornosti  znanosti v svoji najčistejši obliki sporočam, da ju nisem pokončala sama. Definitivno pa sem se znašla v nepravem trenutku na napačnem mestu za tiste, ki sem jih opazovala…

Afrykańska odyseja to książka ukazująca drogę emigrantów z Afryki subsaharyjskiej udających sie do Europy w poszukiwaniu lepszego życia. Żeby zrozumieć lepiej to nasilające się zjawisko niemiecki dziennikarz Klaus Brinkbaumer wraz z zaprzyjaźnionym fotoreporterem wyruszają szlakiem z Ghany do Hiszpanii w towarzystwie emigranta Johna Ampana, któremu się udało taką drogę szczęśliwie przebyć.

Jeden z głównych szlaków tej nowoczesnej wędrówki ludów prowadzi przez środek Sahary. Emigranci pokonują ją przenosząc się z ciężarówki na ciężarówkę, na co wydają z trudem zdobyte pieniądze. Między kolejnymi etapami wegetują w przydrożnych miejscowościach oczekując na okazję do przemieszczenia się i wysłuchując nowych informacji o trasie.

W drodze tej nie ma mowy o miłosierdziu. Wędrowcy są często oszukiwaniu, pozostawieni samemu sobie pośrodku pustyni, okradzeni, szczuci przez policję. A mimo to prą naprzód. Dopiero końcowy etap jest jednak dramatyczną walką w której ludzie na pontonach próbują pokonać prądy Cieśniny Gibraltarskiej  i ominąć nieustannie płnące tamtędy tankowce. Emigranci próbują się też przedostawać w rozmaitych zakamarkach w ciężarówkach i na statkach.

Dla wielu z nich ta droga jest zbyt wymagająca i pozostają w piaskach Sahary, giną pod kołami ciężarówek, bądź w otchłani Morza  Śródziemnego. Wielu z tych którzy dotrą na drugi brzeg po wielu miesiącach lub też latach tułaczki jest okalczona fizycznie i psychicznie.

Książka Afrykańska Odyseja jest próbą zrozumienia tego co pcha coraz większe rzesze afrykanów do śmiertelnie niebezpiecznej drogi i tego co ich spotyka po drodze. Autorowi, pochodzącemu z kraju dobrobytu i porządku, trudno jest zrozumieć to przed czym staje. Zdaje sobie sprawę, że jego droga, białego wędrowca z dużą ilością pieniędzy, różni się diametralnie od tego co przechodzą emigranci. Dlatego szczególnie interesujące są liczne rozmowy z ucieknierami, których spotyka na kolejnych etapach wędrówki.

Ciekawe są refleksje na temat polityki Unii Europejskiej. Pierwsi emigranci na łodziach rybackich i pontonach zaczęli się pojawiać w Hiszapnii pod koniec lat 80 (Hiszpania przystąpiła do Wspólnoty w 1986r). Wraz z porozumieniami z Schengen, które ułatwiały komunikacyję wewnątrz Unii o wiele bardziej zaostrzono kontrolę na obrzeżach wspólnoty.

Polityka unijna zmieniła się w związku z dramatycznymi wydarzeniami z tzw. „Szturmu 29 września”, nota bene zainspirowanymi przez Maroko. Wówczas to, w związku z zapowiedzią budowy wyższych murów granicznych i akcji deportacyjnych, emigranci z Afryki zaczęli masowo forsować granicę hiszpańskich enklaw w Maroko (Ceuty i Manili). Państwa Unijne postanowiły odsunąć odpowiedzialność dalej od siebie i obecnie płacą duże sumy Maroko i Algerii za pomoc w powstrzymywaniu emigrantów.

Jak zauważa autor, rozwiązanie to jest skuteczne i w tej chwili straż graniczna i policja marokańska i algierska są bardzo restrykcyjne i starają się kontrolować na bieżąco emigrantów napływających z południa. W związku z tym dochodzi do przypadków gdy emigranci przyłapani na wkroczeniu nielegalnie do tych krajów są odwożeni przez policję na środek pustyni, wyrzucani i pozostawieni samemu sobie.

Afrykańska odyseja wydaje mi się niezwkle interesującą pozycją na temat procesu migracji południe-północ. Z pewnością nie wyczerpuje tematu. Pokazuje natomiast świat, o jakim nam się nawet nie śni, gdzie każdy dzień jest walką o przetrwanie.

Pytam się Amina jak to jest z tymi żonami w Islamie i czy to prawda, że Islam zezwala na poligamię. Z jego wypowiedzi mogłam wysnuć poniższe wnioski…

Islam dopuszcza poligamię, co oznacza, że w prawie Islamu dopuszcza się, aby mąż miał co najwyżej 4 żony. Jest jednak jedno “ale”. Dany mężczyzna może mieć drugą żonę, tylko jeśli pierwsza wyraziła na to zgodę i jeśli jest on w stanie zapewnić jednej i drugiej takie same warunki. Np. jeśli mężczyzna kupi jednej żonie dom, to musi kupić też dla drugiej. Z tym związane jest kolejne “ale”. Otóż te praktyki poligamiczne w krajach arabskich są coraz rzadziej spotykane. Co ciekawsze, te praktyki można spotkać najczęściej wśród ludzi biedniejszych, rzadko zaś dostrzec można takie zjawisko w większych miastach, a tym bardziej wśród ludzi wykształconych.

Niektórzy nazywają ich ludem owianym tajemnicą. Tak naprawdę nie wiadomo skąd dokładnie pochodzą. Jedni twierdzą, że z Libii a jeszcze inni, że z obszarów południowej Sahary. Ta specyficzna ludność zamieszkuje górskie tereny Maroka od ponad 3 tysięcy lat i przez ten czas zdążyła się przystosować do trudnych warunków w jakich przyszło im żyć i funkcjonować. Mieszkają w małych komórkach społecznych jaką stanowi bardzo liczna rodzina, która przynależy do danego plemienia. Berberowie prowadzą w większości życie osiadłe, zajmując się rolnictwem, ogrodnictwem, handlem i rzemiosłem (słyną np. z wyrobu biżuterii, kobierców, przedmiotów ze skóry, broni), lub półosiadłe, łącząc uprawę roli z hodowlą kóz i owiec oraz odbywając regularne wędrówki. Jedynie nieliczne plemiona prowadzą życie w pełni koczownicze. Często mówi się też o specyficznym wyglądzie Berberów. Jasna karnacja, niebieskie oczy, czasem też rude lub jasne włosy. Posługują się językiem berberyjskim.

Marokańczycy znani są z wykwintnych potraw. Każde danie jest pieczołowicie przygotowywane, po czym cała rodzina zasiada do okrągłego stołu i zaczyna się celebracja. Jedzenie jest pyszne, choć może dosyć ciężkostrawne. Marokańczycy mają też zwyczaj siadania do stołu bardzo późnym wieczorem. O godz. 20 zaczyna się prawdziwa uczta. Za to śniadanie jest bardzo małe, lekkie, symboliczne. Zazwyczaj jest to świeże pieczywo maczane w oliwie z oliwy i odrobinie miodu. Do tego serwuje się kawę z mlekiem lub prawdziwą marokańską herbatę.

W oderwaniu jednak od tradycyjnych potraw, chciałabym się podzielić trochę innym doświadczeniem. Pewnego wieczoru Amine i Badr zabrali mnie na targowisko w Rabat. Oczywiście ludzi było wszędzie pełno. Amine śmiał się, że powinnam spróbować przejść się sama po ulicy, bez jego “asysty”. Wcześniej słyszałam od koleżanki, która była w Maroko, że kiedy szła sama ulicą ludzie, a zwłaszcza chłopacy i starsi panowie zaczepiali ją bez przerwy na ulicy, pytali ją skąd jest i czy ma męża. Widziałam więc co Amine miał na myśli , kiedy zaproponował mi samotną przechadzkę. Ja jednak wolałam nie ryzykować. Tego wieczoru chłopacy zabrali mnie do “restauracji”, w której głównym przysmakiem były … uwaga … ślimaki!!! Początkowo myślałam, że Amine znowu ze mnie żartuje, ale razem z Badrem zamówili 3 półmiski ślimaków i na przystawkę – zupę… uwaga … ze ślimaków!!!

- O nieeeee!!! Ja mam to jeść?? Ja mam jeść ŚLIMAKI???? - powiedziałam z przerażeniem. Ale Amine uśmiechnął się tylko i powiedział:

- Wierz mi Aniuś … to naprawdę dobre i pożywne danie Będzie Ci smakowało.

W końcu odważyłam się na ten francuski rarytas i przyznam szczerze, że te obślizgłe z natury ślimaki smakowały niemalże jak obślizgłe z natury maślaki!! Zaczęłam wyjmować wykałaczką ślimaki ze skorupki – jeden po drugim – a Amine ze zdziwieniem przyglądał się, jak zajadam się tymi stworzonkami. Dodał tylko:

- Nie wiedziałem, że aż tak ci zasmakuje. Może dokładkę??

O nieee!! Jak na jeden wieczór miałam dosyć

Każde miejsce ma swój specyficzny zapach. Akurat mój nos jest na tyle wrażliwy, że potrafi wyczuć “specyfikę” danego miejsca. Można powiedzieć, że w zapachu ukrywam swoje wspomnienia. Jak więc pachnie Maroko? Jaki zapach ma Marrakesz? Gdybym musiała nazwać go jednym/dwoma słowami, to byłby to “zapach orientu”. To taka woń kadzidła, z lekką nutką morskiej wody, promieniami pustynnego słońca, kilkoma kroplami olejku arganowego i małą nutką tajemniczości.

Maroko to kraj niesamowitych kontrastów. Z jednej strony przywiązanie do tradycji, a z drugiej – pogoń za światem i za nowoczesnością…  Z jednej strony przerażająca bieda, a z drugiej bogactwo i przepych… Oto mały chłopiec na osiołku, który z trudem idąc pod górkę, ciągnie za sobą pewnie ciężko wyhodowane na pustynnej ziemi zboże, a tuż koło niego przejeżdża nowusieńki Hummer H2, którego nawet trudno dojrzeć na naszych polskich drogach. Albo jeszcze inaczej… oto idące na ulicy muzułmanki ubrane w czarne do ziemi hidżaby, że jedyne co możesz dojrzeć to tylko duże czarne oczy, a zaraz przy nich młode nastolatki ubrane w dżinsy i mocno dopasowany T-shirt z napisem “Adidas”. Albo jeszcze inny przykład… oto przydrożne gliniane osady berberyjskich domków, które można przeciwstawić przepięknym willom na przedmieściach Marrakeszu.

Vedno večkrat se dogaja, da ljudje sprašujejo, če sem Maročanka ali gaurija, tujka. In to neglede na to, kako sem oblečena, po zahodno, turistično ali maroško. Če me že prej ne izda katera izmed prijateljic, me naznani moja uboga arabščina. Ponavadi nosim ruto, a ne vedno. Nekoliko sem porjavela, a spet ne tako zelo. Oči si skoraj nikoli ne počrnim s kolom. Kaj je torej tisto, kar me infiltrira? Hrana, ki jo jem? Ljudje, s katerimi živim? Klima, ki me obliva? Zrak, ki ga diham? Kontinent po katerem hodim?

Človeku se, ko zamenja okolje, zamenja tudi okus. Obleke kombiniram tako, kot jih doma nikoli ne. Sploh pa v glavnem ne nosim tistih, ki sem jih prinesla s sabo, temveč tiste, ki sem jih kupila ali dobila tu.  Med njimi so tako tradicionalni kaftani, kot tudi kavbojke. Punce za doma nosijo dželabe in kaftane, za ven pa obleke, ki sledijo zahodnim modnim trendom. Ko mi je mama Mina za Bajram poklonila kaftan, mi je Lejla prepovedala, da bi šla v njem na obisk k babici. »To nosijo stare ženske! Imej ga le za doma.«

Če so tukaj aktualne barve in vzorci, pa ne tako kričeče kot v Podsaharski Afriki, kljub vsemu smo v Maroku, sem doma skoraj vedno v enobarvnem in temnem. Obleke, ki jih kupim na poti, skoraj nikoli ne nosim doma. Hecno je vse to. Morda pa je stvar samo v tem, da nočem izstopati. Izstopanje pobere preveč energije. Lažje je biti eden izmed. Vsaj na videz… Ampak, saj tudi slednje ne drži.

Spomnim se, kako mi je Moro lani stalno govoril, da naokoli hodim preveč razgaljena in da me vsi gledajo. Sicer se mi ni zdelo, da bi bila kaj bolj gola od domačink, ki se ne oblačijo v tradicionalna oblačila, a sem nekega dne vseeno naredila preizkus in brez pardona pokrila vse okončine. Rezultat: ljudje so me še vedno gledali! Pa ne zato, ker sem bila razgaljena, temveč zato, ker sem bila gaurija. Seveda v Zahodni Sahari, kjer je lepotni ideal 100 kg cca ni bilo težko izstopati. Ravno tako ne v podsaharski Afriki, kjer me je izdajala predvsem barva kože. V Maroku, v Bosni in še kje, pa se človek hitro naleze. Česa že? Zdi se mi, da obleka ne naredi človeka. Kaj potem?

Te dni veliko govorimo o tatovih. Tatovi na plaži, kjer sem parkrat tudi spala. No, takrat me je skrbela predvsem plima in kaskaderska točka Titanik… In pa Paco, ki je tulil na resnične in namišljeje nočne duhove tako zelo, da sem ga morala zapreti v avto…

Bojda sta na plaži aktualna dva tipčka. Eden je nek Jusef, športnik, ki džoga gore dole, mimogrede pa tu in tam zmakne kak rukzak, denarnico, kolo ali kaj podobnega. Potem naj bi bil tu še en, ki je menda že par ljudi porezal z nožem. Na tem mestu je po vsej verjetnosti potrebno odbiti dodano vrednost…

Aktualne so tudi Fatimine zgodbe o tem, kako je ostala brez denarja. Enkrat je šla v diskoteko z Muno, vaško klošarko. Muna si je naročila večerjo, pa whiskey in ko je šla Fatima telefonirat mami, da bo pozna, se je tatica pobrala skupaj z njeno torbico in mesečno plačo vred. Odmaglila je v noč, Fatimo pa pustila brez denarja za taksi in z neplačanim računom. Ko jo je naslednjega dne poiskala, ji je Muna seveda vrnila torbico, o kakšnem denarju v torbici pa ni imela pojma, ker je bojda sploh ni odprla. Štriga še kar naprej prihaja na obisk, tu in tam fehta po 20 dirhamov, kadar ni El Houceina, si privošči tuš ipd. Skratka, je brez sramu in brez vesti.

Ravno, ko sem izvedela zgodbo o Muni, pa se je pripetila še ena podobna kraja. Nek Američan, poročen z neko domačinko, Fatimo vsake toliko obdari z nekaj dolarji. Da si kaj kupi, da si kaj privošči.  In tako je pred dnevi Fatima ravno prejete dolarčke izročila fantu iz soseščine, ki naj bi jih šel zmenjat. Zanje bi dobila cca 700 dirhamnov, kar je približno 70 eur. Fante pa je odmaglil z denarjem in se  do danes še ni prikazal. “Ah, to je Maroko, veš. Maročani so taki,” se Fatima sploh ne sekira. Tudi sicer je glede takih stvari precej stoična.  Vedno, ko pove zgodbo o Muni, se zraven nasmeji do solz. “Se bova že še srečala. Saj vem kje stanuje. Če ne vrne, bom šla pa na policijo. Imam priče.”

Včeraj sva jo mahnili v mesto, h krojaču, kjer sem dala sešiti zavesice za avto. Bo taka prava arabsko-afriška čefurijada. Paco je šel seveda z nama. Ves lep, s svojo črno usnjeno ovratnico, okrašeno s kovinskimi kostkami, elektronskim obeskom proti bolham in ploščico z vgravirano telefonsko številko. Veselo je tekal naokoli, medtem ko sem se s krojačem menila glede blaga, dizajna in cene. Vmes sem stalno čekirala kje je, da mi ga ne bi kdo ukradel. Pse, ki delujejo udomačeno in urejeno, radi zmaknejo in prodajajo naprej… No in ko se spet enkrat ozrem na ulico, zagledam enega potepuškega psa, zelo podobnega mojemu Pacotu. Čakaj čakaj malo, pa saj to je Paco! Kje imaš pa ovratnico?! Šfarun! zavpijem nekam v prazno na ulico, krojač priteče iz delavnice, pogleda psa in reče: “Srečo imaš, da so ukradli le ovratnico.”

Ko sem se malo skulirala, sem Pacota vprašala, zakaj je tako preklemansko prijazen z vsakim, ki je prijazen z njim.  Neumno vprašanje. To ima vendarle po meni. Potem pa sem si rekla, jah nič, saj imamo še eno ovratnico. In tista antibolh mašina je bila itak že tolikokrat stuširana, da po vsej verjetnosti ni več delala. Lajf gous on. Edino ploščice s telefonsko mi je bilo malo žal…

Dve uri po vrnitvi v Diabat me je na vrata prišel klicat taisti Jusef ki džoga po plaži: “Sem slišal, da so psu ukradli ovratnico. Rabiš drugo?” Še preden sem rekla ja, je stekel domov in prinesel eno tako, zelo podobno ukraden, a malo tanjšo in malo starejšo.

“Kje si jo dobil?”

“Je že zeeloo doolgo v družini.”

Kaj sem hotela, rezervna ovratnica je Pacotu prevelika, tale mi je bila pa prav všeč. In sem jo kupila. Maroški second hand. Beri: ukradeno. Če se več ne javim na tem blogu, je to zato, ker me je prijela policija.

Pa še mala lekcija arabščine:

šfar – tat

šfara – tatica

šfarun – tatovi

šfaruni – opljaćkali so me

šfaruki – opljaćkali so te

šfarunum – opljaćkali so jih

Marrakesh -Di Maroko, negara Islam bermadzhab Maliki, di negara bagian Afrika Utara berkulit putih, saat malam hari Ramadan, jamuan makan terbagi menjadi empat ‘tahap.’ Ini menjadi tradisi di setiap keluarga.

Tidak hanya santapan berbuka dan sahur saja sebagaimana lazimnya di Indonesia. Namun, ada santapan makan malam yang dilaksanakan antara (selepas) berbuka puasa dan (sebelum)sahur. Unik.

Tradisi ini tidak hanya dilakukan oleh masyarakat kelas menengah ke atas, tapi juga hampir berlaku bagi semua lapisan masyarakat Maroko dengan menu yang tidak jauh berbeda.

Demikian dilaporkankan H Nasrulloh Afandi, LC mahasiswa asal Jawa Barat yang sedang merampungkan tesisnya di jurusan Fiqh Kontemporer, pascasarjana universitas Qodi Iyadh , salah satu Universitas kenamaan di Maroko.

Tahap Pendahuluan: Membatalkan Puasa

Di Maroko hanya sebagian kecil saja masjid yang menyediakan futur(buka) kepada para jamaahnya. Tidak seperti marak terdapat di masjid-masjid negara bagian Teluk seperti Saudi, Qatar , Kuwait dan negara-negara gudang minyak lainnya itu.

Sebagai ‘pendahuluan’ di rumah masing-masing, ketika adzan Maghrib berkumadang, Muslimin Maroko buru-buru menelan beberapa butir kurma dan menengguk air putih secukupnya, hanya sekedar untuk membatalkan puasa.

Kemudian mereka pun bergegas ke Masjid untuk menjalankan ibadah salat maghrib secara berjamaah.

Bahkan banyak pula yang beberapa menit menjelang adzan Maghrib mereka sudah berada di Masjid untuk menunggu Maghrib tiba, dan membawa ‘bekal’ beberapa butir kurma dan sebotol air putih.

Tahap Kedua: Makan Yang Dianggap Berbuka Puasa

Selepas shalat Magrib itu, mereka buru-buru bergegas kembali ke rumah untuk menikmati hidangan khas Maroko. Selain kurma, dalam ‘tahap kedua’ ini, menu wajibnya bagi orang Maroko adalah terdiri dari :Subaikiyahc(manisan khas Maroko yang terbuat dari tepung dengan campuran gula), atau juga manisan sejenis, yang menurut lidah orang Indonesia sangat kuat manisnya.

Roti kering makanan pokok Maroko pun turut dihidangkan dalam tahap kedua ini, berikut mentega atau madu atau sejenisnya sebagai pasangannya.

Termasuk malwe, makanan khas Maroko yang terbuat dari terigu bentuknya agak sedikit mirip dengan martabak (di Indonesia). dilengkapi pula dengan beberapa butir telur rebus sesuai porsi masing-masing.

Sedangkan menu wajib adalah khariroh (sop khas Maroko) yang terbuat dari kacang khumus, bawang, tomat, telur, dan aneka rempah-rempah, kadang juga dicampur sedikit daging — disesuaikan selera–, dan lain-lain.

Bisa dipastikan, tidak ada orang Maroko dalam berbuka puasa yang melewatkan sop bernama khariroh ini.

Bahkan saking dibanggakannya khariroh ini oleh orang-orang Maroko, sehingga dianggap sebagai menu istimewa dan khas di hotel-hotel dan restoran mewah sekali pun. Termasuk banyak dijual di warung-warung khariroh dalam kemasan instant, mudah saji.

Tak ketinggalan teh yang dicampur daun na’na, dan juice buah, juga khalib (susu) dan kadang kopi susu (sesuai selera).

“Menu tersebut, bagi porsi perut orang Indonesia, adalah sudah melebihi kapasitas,” demikian ungkap Vika Rifqoh Khasanah mahasiswi studi Islam asal Jawa Tengah yang sering diundang berbuka puasa ke rumah teman-teman seangkatan kuliahnya di Univertias Qodi Iyadh Maroko itu.

Nah, di tahap jamuan kedua ini, orang Maroko barulah menyebutnya dengan: “Berbuka puasa”. Ini sesuai dengan pengakuan Ustadz Abdul Aziz, imam masjid terletak tidak jauh dari asrama kampus universitas Qodi Iyadh, Marrakesh.

Cukupkah ‘menu jamuan’ tahap kedua tersebut di atas? Tentu saja belum. Masih ada ’segudang’ menu lainnya.

Tahap Ketiga: Makan Malam Ramadan

Tarawih di Maroko dijadikan dua putaran, 10 rakaat habis jamaah salat isya, dan tarawih putaran kedua satu jam, menjelang adzan Subuh . Tarawih putaran pertama selesai pada pukul 21.30

Satu jam selepas tarawih putaran pertama itu, antara pukul 22.00 -23.30, mereka kembali ke meja makan yang umumnya bersama keluarga masing-masing di rumah. Dan memang tradisi orang Maroko – di luar Ramadan pun – adalah makan selalu bareng bersama keluarga.

Orang Maroko pun tak kenal istilah ‘Buka puasa bersama,’ entah di kantor-kantor atau di instansi tertentu dengan rekan kerja seperti marak di Indonesia itu.

“Sedikit sekali orang Maroko yang makan di luar rumah saat berbuka puasa,” demikian kata Abdel Elah, pemilik restoran di jantung kota Gueliz, propinsi Marrakes, Maroko. Otomatis banyak restoran yang omsetnya menurun di bulan Ramadan ini.

Di tahap ketiga ini, mereka menamainya dengan ‘makan malam’, tentu saja dengan menu yang berat-berat sebagaimana layaknya hidangan makan malam atau makan siang di luar bulan Ramadan.

Salad dari aneka sayur-mayur, adalah menu yang dijadikan sebagai pembuka tahap makan malam ini.

Menu khas dalam makan malan ini adalah Tajin, ada yang terdiri dari daging sapi atau ayam, bahkan ada pula yang daging unta bagi orang-orang tertentu, sebagai pasangan dari roti kering makanan pokok Maroko. Yang unik adalah, Tajin ini dimasak dan dihidangkan pada alat khusus yang terbuat dari tanah dan tutupnya mengkrucut.

Bahkan di antara tradisi makan orang Maroko adalah, dari menu yang tersedia di dapur, tidak serta-merta dikeluarkan bersamaan, tapi secara bertahap. Biasanya berdasarkan jumlah taplak meja makan yang dipakai. Jika taplak meja itu berlapis empat misalnya, dapat dipastikan empat macam menu yang tersedia dan akan dihidangkan.

Semisal pertama yang dikeluarkan adalah masakan ayam, setelah itu baru mengeluarkan daging sapi dan seterusnya. Karena setelah melahap satu jenis menu, maka sisanya akan diambil kembali masuk ke dalam (dapur) bersamaan dengan taplak meja yang letaknya paling atas, dan diletakkan menu makan selajutnya.

Begitu seterusnya sampai taplak meja itu tinggal satu, maka tinggal buah-buahan (dan) yang diletakkan sebagai penutup jamuan itu.

Untuk mengetahui jumlah taplak meja yang dipasang pada sebuah meja makan orang Maroko, selain warna yang berbeda-beda, juga biasanya ukuran taplak yang terletak paling atas adalah agak kecil dibanding dengan taplak yang di bawahnya, begitu seterusnya. Jadi yang paling bawah paling lebar, sehingga kelihatanlah berapa jumlah taplak yang dipasang di meja makan tersebut.

Juga masing-masing taplak dipasang secara bersilang. Sehingga setiap sudut taplak kelihatan. Jadi jelas jumlah taplak yang dipasang pada meja makan di depannya.

Cara menghidangkan semacam ini, hampir berlaku bagi semua keluarga Maroko, baik di dalam maupun di luar bulan Ramadan. Utamanya sangat diberlakukan pada acara undangan makan pada acara tertentu seperti pesta pernikahan dan sejenisnya.

Apalagi di bulan Ramadan ini, tak jauh beda dengan di Indonesia , orang-orang mengutamakan menu makanan istimewa. Sehingga di Maroko pun harga sembako naik saat-saat bulan Ramadan.

Di sisi lain, dalam kebiasaan sehari-hari bagi orang Maroko, daging sapi, ayam, dan susu adalah bukan lagi dianggap makanan mewah, bagi keluarga kelas menengah ke bawah sekalipun.

Adapun penutup “tahap” ketiga ini, adalah minum teh yang disajikan dengan cara khas Maroko, yang tak ketinggalan dicampur daun na’na dengan rasa menthol itu. Karena mayoritas orang Maroko termasuk pecandu berat minum teh, tak terkecuali komunitas ibu-ibu sekalipun.

Sedangkan kus kus, makanan khas Maroko yang terdiri dari gandum dan sayur mayor, daging kambing atau daging sapi atau ayam itu, adalah menu (tradisional) wajib bagi setiap keluarga pada setiap hari Jumat di luar Ramadan.

Tahap Keempat: Sahur Ala Orang Maroko

Sahur, bagi orang Maroko, dianggap kurang begitu penting. Kita pun bisa membayangkan, mulai selepas salat Magrib, aneka makanan dilahapnya. Tentu saja membuat perut masih kian kenyang.

Karenanya, bagi orang Maroko, sahur umumnya mereka lakukan pada pukul 3.00, sebelum mereka bergegas ke masjid untuk melaksanakan salat tarawih putaran kedua sebagaimana dikatakan di atas tadi.

Sahur bagi mereka sekadar untuk melaksanakan ibadah sunnah (sahur). Cukup dengan meminum beberapa gelas susu, air putih, dan makanan ringan dari kue-kue kering khas Ramadan Maroko – yang biasanya hanya banyak dijual saat bulan Ramadhan saja-.

Bahkan banyak sekali orang Maroko yang sering melewatkan makan sahur begitu saja karena masih kekenyangan.
(asy/asy)

Nasrulloh Afandi – detikRamadan

sumber: http://ramadan.detik.com/read/2009/09/07/055147/1197898/631/tradisi-buka-puasa-orang-maroko

El Houceine ima dve ženi. S prvo ima štiri hčere in dva sinova. Ko je vzel Lejlino mamo, se je odselil v hišo svoje nove tašče. S prvo ženo razen poroke na papirju in otrok nima nič več. Baje jih tudi vzdrževal ni. Prva žena je po tem, ko jo je zapustil, zato, da je preživela 6 majhnih otrok, šla delat na neko farmo. Lejla pravi, da se je njen oče z njeno mamo poročil le zaradi denarja. »Hiša je njena, kafič je njen, mama ima tudi parcele ob cesti, ki vodi v Agadir. Tam je zemlja draga. Moj oče nima nič. On le služi denar z maminim kafičem.«

H Jimi Hedrixu prihajajo raznorazni Zahodnjaki. Med drugimi se je tu dolga leta ustavljal tudi nek Laurance.  Tako je naneslo, da se mu je zaluštalo po takrat 17 letni Lejli in je El Holucineja zaprosil za njeno roko. Lejla ga ni marala, a oče ji je »svetoval«, da poroko sprejme. »Dobila boš evropsko vizo, v Evropi ti bo dobro, tukaj nimaš ničesar.« Lejla je rekla »ja«, mislila pa »ne«. Zaupala se je mami, kateri se je leta 61 rojeni Laurance zdel za leta 89 rojeno Lejlo malce prestar. Še bolj kot razlika v letih pa jo je motila Lejlina žalost ob napovedanem srečnem dogodku. Tako je bil pakt sklenjen: Lejla se je do konca pretvarjala, da se bo poročila, Laurance je sprejel islam, naredil vse papirje za Lejlino pot v Evropo in poroka na matičnem uradu v Essaouiri je bila naposled sklenjena. A na poročno noč je Lejla Lauranceu povedala, da v resnici ne bo njegova žena, spakirala kufre in odšla k teti. Oče je znorel, mama jo je branila, Laurance pa je čez tri dni v Francijo letel sam. Od takrat ga ni bilo več na spregled. Ko Lejlo vprašam, zakaj bi njen oče hotel, da se poroči z nekom, ki ga ne mara pravi, da zaradi denarja. »Prej smo imeli le eno sobo, po poroki pa so nastale še ostale tri. Mislim, da mu je Laurance plačal.«

Fatima, ki ima za sabo podobno štorijo, le da je na poroko z nekim Nicolasom iz Marseilla pristala, pravi, da je bil Laurance zelo prijazen in da je Lejli kupoval lepe obleke in veliko drugih lepih stvari. Sama je v poroko z Nicolasom privolila, ker je hotela v Evropo. Rekla si je: »Če bo prijazen z mano,ostanem z njim, drugače se bom pa ločila.« No potem je Fatimin stric za njenim hrbtom Nicolasu svetoval, da izroči denar za takšito, lepo poročno obleko kot iz Tisoč in ene noči, pa seveda za poročna prstana. Da bo v njegovi odsotnosti poskrbel za vse. Ko je Nicolas poklical Fatimo in jo pobaral, glede obleke in prstanov, je začudena odvrnila, da njegovega denarja nikoli ni videla. V naslednjih dneh se je stričev sin Omar na plažo začel voziti na novem quadu, Nicolas pa je sporočil, da poroko umika z dnevnega reda. Še dobro, ker je Nicolas baje junkie.

Lejli je uspelo iz nesrečnega zakona pobegniti nedotaknjena, kot pravi »Laurance se me ni nikoli niti  dotaknil«. Zato pa se je njenega srca dotaknil in ga naposled tudi preluknjal, Youssef.  Ta jo neznansko ljubi, ona pa njega. Ko je delal v sosednjem hotelu, ji je mama Mina krila hrbet, zato da je noči lahko preživljala z njim. Kadar je oče spraševal, kje je, se mu je zlagala, da spi ali da je pri teti. Hotela sta se tudi poročiti, pa je bil oče proti. Prišel je nov ponudnik in oče je Lejlo, ponovno brez njenega privoljenja,  obljubil drugemu. Tokrat nekemu mladeniču iz Taroudanta. Spet je bilo že vse pripravljeno za slavje, fentanih ne vem koliko kur in spečenih ne vem koliko slaščic, a tudi tokrat je Lejla rekla »ne«. »Ne morem te vzeti, ljubim drugega.« Oče je spet znorel, mama jo je spet branila in Lejla je spet spakirala kufre ter odšla k teti. Romanca z Youssefom je trajala tri leta, nakar je Lejla ugotovila, da ima njena ljubezen rada tudi fante. Kar niti ne bi bil tak problem, če se Youssef v hotelu nebi prodajal francoskim gostom. In odkar je pred tremi meseci spoznala resnico, je Lejla z njim prekinila vse stike. On jo še vedno vztrajno kliče, ona pa trpi in čaka da čas zaceli rane. Pravi, da fant noče delat in da sedaj živi kar z lastnico hotela, ostarelo Francozinjo, ki očitno nastopa v vlogi zvodnice.

Lejla je utrujena od pogleda na Essaouirčane, ki so ljubezen zamenjali za denar. V času mojega obiska, mi je pokazala vsaj tri, ki se preživljajo s prostitucijo. A tako to je, tudi Maroko je ena izmed prizorišč seks turizma. Kot priljubljena gay destinacija je zaslovel že v dvajsetih prejšnjega stoletja, predvsem po zaslugi homoerotičnih orientalističnih imaginacij, ki so jih producirali viktorijanski raziskovalci in pisatelji kakršen je bil Sir Richard Francis Burton v devetnajstem stoletju. Tudi sam gay, a obenem Anglež, je severnoafriške dežele od Maroka, Alžirije, Tunizije do Egipta in Arabskega polotoka označil kot endemična področja homoseksualnosti, ki naj bi jo povzročala klima na južnejših zemljepisnih širinah. Predstava o perverznosti Orienta se je po zaslugi takšnih in podobnih projekcij zasidrala v zahodnih imaginarijih in prav gotovo botrovala obisku »Sotadične Zone«, kakor jo je Sir Burton poimenoval, s strani posameznikov, ki jih je gnala sla po užitkih, ki so bili doma označeni za nenaravne in perverzne.

Tangier naj bi v 50ih veljal za prvi in »najnaprednejši« gay hot spot na svetu, ki so ga obiskali ali si v  njem ustvarili dom številni slavni ali bogati Evropejci in Američani kot so William Burroughs, Paul Bowles, Truman Capote, Allen Ginsburg in drugi.  Do srede osemdesetih je privlačil številne gay obiskovalce, ki so v Maroko prihajali na počitnice iščoč lahko dostopnih seksualnih avantur, a z naraščajočim konzervatizmom, ki ga delno poganja odnos islamistov do zahodnih turistov nasploh in do homoseksualnosti ter prostitucije posebej, je Maroko zadnje čase za take vrste aktivnosti postal prej kraj rizika in nevarnosti kot brezbrižnosti in užitka.

Brezposelnost in težke ekonomske razmere delajo svoje, pomanjkanje seksa, ljubezni in naklonjenosti na drugi strani pa tudi. Tako v Maroku še posebej cveti ženski seks turizem. Kot pravi Marlene, Francozinja, ki se je nastanila v Essaouiri, so poroke Essaouirčanov z Zahodnjakinjami na dnevnem redu. Ženska se v kafiču usede na pijači, kmalu za tem ji prisede nadvse šarmanten in pozoren lokalec, ki ji začne dvoriti, naslednji dan pa že delata načrte za poroko. Ženska svojega »izbranca« ponavadi zalaga z oblekami, darili, denarjem, kosili, pijačo in seveda seksom, on ji vrača s seksom, pozornostjo in bolj pogosto kot ne le navidezno ljubeznijo. Medtem ko čaka, da ona na Zahodu uredi vse potrebne papirje za njegov prihod, doma veselo zapravlja njen denar in čaka, da se mu prikažejo Zahodna Nebesa. Ko se vrata v obljubljeno deželo naposled odprejo, sledi streznitev: on še naprej pričakuje, da ga bo ona vzdrževala, ona pa naposled spozna, da ne ljubi nje, temveč njen denar. Tako je pogosto, seveda pa ne vedno.

V Maroku vedno večji problem predstavlja tudi pedofilija. 4. julija so v Marakešu organizirali Beli marš, na katerem je skupina zaskrbljenih Maročanov in ljubiteljev Maroka opozarjala na problem zlorabe otrok v namene seks turizma. Medtem ko je vsa pozornost glede problematike usmerjena na Tajsko in druge jugovzhodne azijske države, Maroko čedajle bolj postaja priljubljena destinacija za tovrstne ekscese.

Do dvajsetih let dvajsetega stoletja so bili  deški plesalci v starosti med 8 in 16 let dostopni po celem Maroku, z naraščajočo revščino in povpraševanjem strank z Zahoda in tudi Zalivskih držav pa se je dejavnost ponovno okrepila. Problematika je resna, saj otroški seks turizem, tako kot drugod po svetu, predstavlja tabu, ki ga je še posebej v konzervativnih družbah, kjer ni odprtega govora o seksu in kjer čast in sramota regulirata socialne odnose, potrebno karseda dobro prikriti. Zaradi tega je storilce težko izslediti. Po podatkih maroškega Centra za nadzorovanje pravic otrok v Rabatu, je med leti 1999 in 2003 kar 43 % otrok, ki so klicali v sili, prijavilo spolno zlorabo s strani tujca.

Za maroškega kralja Mohameda VI. pravijo, da je gay. Njegova homoseksualnost naj bi bila v maroških intelektualnih krogih dobro znana, belgijski novinar De Gay Krant pa zatrjuje, da je Mohamed v času svojega študija v Bruslju redno posedal v gay barih. Kakorkoli, o tem se ne govori, saj je homoseksualnost v Maroku prepovedana, sankcionirana pa le v primerih, ko kak Zahodnjak poskuša navezati stik s trgovino z otroci. Neglede na kraljevo »bolezen« pa mu ta ne preprečuje, da se ne bi aktivno lotil reform, s katerimi namerava izkoreniniti različne bolezni maroške družbe, še posebej tiste, ki se neposredno dotikajo pravic otrok in žensk. Tako je bil leta 2004 sprejet zakon, ki ženskam omogoča, da zahtevajo ločitev brez moževega privoljenja, možu pa preprečuje, da bi ženo kar tako zavrgel. Če se loči od nje, jo mora po novem zakonu preskrbeti s sredstvi za življenje, v primeru, da ima z njo otroke, pa tudi plačevati mesečno preživnino.

Ena izmed prioritet Mohameda VI. je bila leta 1999, ko je prišel na oblast, tudi odprava mnogoženstva.  Reforma, ki bi ustregla željam mnogih maroških borcev za pravice žensk. Predlog reforme, ki jo je podal, a še ni bila uzakonjena, poligamijo dovoljuje le v izrednih okoliščinah, o upravičenosti katerih odloča sodnik. Ena izmed takšnih predvidenih okoliščin zadeva nezmožnost ženske imeti otroke. V primeru ponovne poroke reforma predvideva tudi pravico prve žene do ločitve. Reformi zakonske zveze nasploh in še posebej ukinitvi poligamije, se po robu postavljajo maroški islamisti, ki imajo zadnje čase vse več privržencev in nekoč zmerna islamistična Stranka za pravičnost in napredek, ki je postala najmočnejša opozicijska stranka v Maroku. Medtem ko se islamisti sklicujejo na Koran, ki muslimanom dovoljuje poroko z do štirimi ženskami, se na Koran in islamsko pravo sklicuje tudi Mohamed VI. Po nekaterih interpretacijah Korana in hadisov, to je prerokove sune, naj bi Koran poligamijo celo prepovedoval, saj ta obenem ko moškemu daje možnost poroke s štirimi ženskami, zapoveduje tudi popolno enakopravnost do vseh, česar pa je, kot pravi maroški kralj, komaj kak smrtnik sposoben.

Medtem ko se poligamija upira, je kralju uspelo dvigniti starostno mejo ženina in neveste na 18 let, to je na starost, ko po maroškem zakonu nastopi polnoletnost, s tem pa tudi svoboda odločanja glede življenjskega partnerja. No, z zakoni je tako, da se v praksi udejanjajo ali pa ne. El Houceine ne more iz svojih tradicionalnih okvirjev. Ko ob vrnitvi iz mesta prestopi prag domačega dvorišča, je prva stvar, ki jo izusti, da je bila Lejla videna pri mostu s tremi fanti. Kar, prvič ni res, ker je bila cel dan z mano, drugač pa, kot pravi Lejla sama, »kaj ga briga.  Sem polnoletna in lahko počnem kar hočem.« In tako se tradicionalni in reformirani pogledi na našem dvorišču srečujejo, pa tudi spopadajo iz dneva v dan.

Niedziela 9 sierpnia.
Poranek rześki na tą szerokość geograficzną + 27′C
Ruszamy na zwiedzanie Marrekeszu .
Na początku zwiedzamy baseny nawodniające ogrody Marrakeszu, można tam zrobić fotkę z wielbłądami za 5 euro ! Robimy oczywiście zdjęcia za free, arab biega i macha rękami próbując zasłaniać obiektywy. Zabawa na 102
Następnie idziemy w stronę meczetu Kutubijja. Jest to największy meczet w Marrakeszu, wieża ma wysokość 69 m i długość boczną 12,8 m. Wewnątrz wieży zamiast schodów jest pochylnia, dawniej wołający do modlitwy wjeżdżał na wieże na koniu lub osiołku kilka razy dziennie. Na piechotę po schodach to by zawału dostał
Przechodząc przez ulicę przekonujemy się że nie obowiązują tu przepisy ruchu drogowego oraz sygnalizacja świetlna. Każde przejście przez pasy to rosyjska ruletka, ryzyko utraty życia i zdrowia.
Ruch jest duży jest tu 2,5 miliona mieszańców.
Dochodzi południe i słońce daje znać o swej tutaj sile + 50′C
Kierujemy się do pałacu Bahia. Pałac jest otoczony pięknym ogrodem. Banany, cytryny i inne tropikalne owoce w zasięgu ręki.
Król miał 4 żony, z którymi nie miał dzieci. Dynastia wisiała na włosku. Ale pierwsza królowa była bardzo mądrą kobietą … urodziła syna. Król z wdzięczności podarował cały pałac do jej dyspozycji. Na dziedzińcu na zdjęciu powyżej odbywały się wieczory muzyczno-erotyczne. Obok dziedzińca jest duży piękny jaśminowy ogród pełen zakamarków. Królowa jak widać znała się na rzeczy …

Idziemy do starego miasta – Medyny. W medynie po wąskich uliczkach jeżdżą rowerzyści i ludzie na motorowerach. Znowu fajna zabawa, przejedzie po nodze czy nie

Marrakesz jest znany z wyrobów kowalskich. Dawniej wykuwano tu broń i tradycji pozostała. Idziemy przez kuźnie gdzie są wykonywane przeróżne rzeczy widoczne na filmie. Przechodzimy też przez targ skór i wyrobów skórzanych.
Trafiamy w upale na plac Dżamaa al-Fina, którego pochodzenie nazwy nie jest znane, uważa się, że oznacza ona “plac bez meczetu” lub “zgromadzenie umarłych”, które nawiązywać ma do targów niewolników i egzekucji, jakie odbywały się tutaj aż do XIX wieku.
Pełno tu straganów ze świeżymi sokami, kuglarzy i zaklinaczy węży. Zaklinacze biegają za nami z jadowitymi wężami, próbują zakładać nam na szyję ! Każą sobie płacić za zdjęcia i filmowanie. Znowu cyrk.

Zaklinanie węży dopuszczone tylko w dzień, w nocy jest zabronione ze względów bezpieczeństwa !
Nocą węże są bardzo agresywne.
Jedziemy do hotelu by na plac Dżamaa al-Fina powrócić wieczorem w zupełnie innej scenerii
Późnym popołudniem idziemy na kawę, zwiedzamy dworzec kolejowy.
Cały w marmurach i czysto jak w pałacu , dworzec Centralny w Warszawie powinien stąd czerpać przykład
Kąpiel w hotelowym basenie, kolacja i kilka drinków w pokoju. Jedziemy na plac Dżamaa al-Fina
Wow tysiące ludzi na placu. Kuglarze, bębny i wielki kuchenny piknik. Miejscowi uganiają się za “białymi” kobietami. Z ust naszych dam lecą : k..wy itp. we wszystkich znanych nam językach. Sam mam ochotę któremuś “dzikiemu” przywalić. “Biała kobieta” jeszcze blondynka do zjedzenia
Jakiś koleś przedstawiający się jako rodowity z Marrakeszu tłumaczy, że jest mu wstyd za zaistniałą sytuację.
Mówi, że to ludzie z pustyni bawią się tu …
Wśród kuglarzy widzę artystów z potwornie zmęczonymi makakami, którymi zainteresowała się miejscowa policja. Małpy w bezsilności gryzą łańcuchy na których są uwiązane
Szybko zwijamy się z placu urzeczeni nowymi wrażeniami …

Leta 1968 se je v Diabatu ustavil Jimi Hendrix. Dneve je preživljal ob galopiranju po plaži, posedanju v lokalni betuli in žuriranju v lokalni šumi, ki jo ravno v tem trenutku spreminjajo v golf igrišče. Dvajset let za tem se je El Houcine poročil z Mino, hčerko lastnika lokalnega kafeja in betulo preimenoval v Cafe Restaurant Jimi Hendrix. El Houcine fura betulo one man band, v kateri pripravlja hrano iz doma stiskanega arganovega olja, najboljše omlete v Maroku in kavo, ki ima okus po božiču. Seveda podajam le svoje skromno subjektivno mnenje, pa vendar…

Na kafič se naslanja družinska hiša z napisom La caravane d’Jimi Hendrix, s patiom, okoli katerega so razvrščene štiri sobe in kuhinja. Ena izmed njih je trenutno moja. Z El Houcineom sva se malo cenkala, da mi jo je naposled oddal za 70 dirhamov (6,5 eur) na dan. Za lukno s souporabo kuhinje in res bazičnih toaletnih prostorov se mi je spočetka zdelo malo preveč, a takrat še nisem vedela, da najem sobe vključuje tudi polni penzion. Patio, na katerega se odpira, je namreč del skupnega gospodinjstva, kar pomeni, da ločeno življenje nekako ne paše v koncept maroškega gostoljubja.

Dva dni po mojem prihodu se je začel ramadan in vsi so prenehali s prehranjevanjem in pitjem v času sončne svetlobe. Ne pa tudi s pripravo hrane. Ramadan pomeni post, pomeni pa tudi celodnevno pripravljanje večernega iftarja. V kuhinji se stalno nekaj secka, cmari, kuha, praži, meša, melje in tre. Dvorišče je preplavljeno z vonjavami in kljub temu, da imajo prazne želodce, se vsem zdi povsem logično, da skrbijo za žejo in lakoto, ki napada krivoverne tubabe. Ata El Houcine, tudi v času ramadana v kafe restaurantu pripravlja slastne tažine, mama Mina s hčerkami Fatimo, Leilo in Aišo skrbijo zame: »A si lačna, žejna, vzemi si karkoli iz hladilnika, boš čaj, a ti sploh kaj ješ?« Ne vem, a skoraj bi prisegla, da tisti volneni trakec Svetega Srečka deluje.

Sicer pa ramadan pri Jimi Hendrixu poteka takole: z alkoholom je potrebno prenehati vsaj 23 dni pred pričetkom ramadana. Leila pravi, da je oče nehal pit tri dni prej, kar ni v skladu islamom, a to je njegov, ne njen problem. Mama Mina pravi, da je drugače vsak dan na whiskeyu in da se mu jezik kar pošteno zapleta. Tudi Fatima in Leila sta že probali alkohol, Fatima vodko, Leila whiskey in pivo. Mama Mina pred možem skriva, da kadi. Po cigarete ji trenutno hodim jaz. V času ramadana je kar se cigaret tiče bolj post kot ne, sicer skuri tudi po škatlo na dan.

Vsaj v času ramadana je treba moliti, sicer je, kot pravi Leila, post zaman. »To je tako, kot da bi te nekdo za cel dan zvezal brez razloga«. Edini, ki redno moli sta Leila in mama Mina, Aiši se ne da, Fatima pa se noče preveč premikati, ker bi se rada zredila. Da bi pridobila na kakšnem dodatnem kilogramu in lepoti uživa sirup za povečanje apetita. Leila, ki prisega na evropske modne smernice in ploščate trebuhe, jo zaradi tega stalno zafrkava:

»Veš, Fatima noče hodit, ker se boji, da bo shujšala, hahaha!«
»Ni res, lačna sem in brez moči!« se smeji nazaj.

V času ramadana so plaže prazne. Ker je opazovanje nasprotnega spola nasploh, kaj šele razgaljenega, prepovedano, se jih ljudje izogibajo kot hudič križa. Jaz seveda neznansko uživam.

Fatima: »Kam greš?«
Jaz: »Na plažo. Greš zraven?«
Fatima: »Se boš kopala?«
Jaz: »Ja.«
Fatima: »Jaz tudi.«
Aiša: »Haram!«
Leila: »Jaz grem tudi zraven. Vzela bom kopalke, če ne bo nikogar, se bom tudi jaz kopala.«

Seveda, zakaj pa so vsa tista ogrinjala, ki jih prodajajo po maroških sukih. Zato, da se ženska v kopalkah zavije vanje, če mimo pride kak nepotreben moški.

Ko sonce pade v vodo in se z minareta oglasi mujezin, so že vsi posedeni za mizo, na kateri so se cel dan postopoma nabirale dobrote: solate take in drugačne, harira, kebab, cimetovi flancati, pomfri, ribe, rogljički, melone in granatna jabolka, razne omake, datlji, čaj ipd. itd.. Jé se in jé se in jé… Nakar lahko opazujem mamo Mimo, ki leži na kauču in globoko diha, medtem ko se z eno roko grabi za trebuh, z drugo pa za glavo. Boli jo žlička.

Ob polnoči, ko se mi že pošteno zapirajo veke, me Fatima spet kliče »Sabona, pridi jest.« Prvič v življenju imam vzdevek. Fatima si nikakor ni uspela zapomniti mojega imena, me krstila za Sabono in zdaj me tako kliče vsa družina. »Sabon« je po arabsko milo, torej sem postala Mila?

»Pa saj smo ravno jedli.«
»Ja, ampak zdaj bomo pa še enkrat.«

Pojemo tažin, nakar se za želodec grabita še Lejla in Fatima. In tako vsak dan jovo na novo…

»Tale ramadan vam ne dene ravno dobro…« si mislim, medtem ko Lejla razlaga: »Ramadan je fajn, ramadan je zapisan v Koranu.«

Marrakech was our splurge point. We had decided against staying in our usual cheap sterile hotels and instead opted to treat ourselves with a 2 night stay at a Riad (and thereby actually costing us more money than the average hotels in europe, go figure!).

We found a decently priced Riad called the Riad El-Faran. A Riad is a traditional Moroccon house which usually consist of 3-4 rooms arranged facing a central courtyard. The Riad El-Faran did not disappoint in comfort and style and even surpassed our expectation in customer service. (See the beautiful rooms at the Riad’s official website. It’s in french, but I’m sure if you google you’d find some reviews elsewhere too). Highly recommended!

So the first good news about Marrakech, some people actually got it right the first time and called us Indonesian! Two thumbs up!!

Some places worth going:

(1) Your favorite street vendor food stall

Somehow, they are more nicer than the vendors in Fes. You don’t feel like being hassled to sit down. Why? I’m not sure.
Good food for about MAD20 per person!

(2) Museum of Marrakech at Place Ben Youssef

Amazingly renovated and thus in a better state than all the rest of the mini-palaces I’ve seen so far. I want a house like this someday!!!

(3) Ben Youssef Madrasah.

Again, this university is in a better state than those in Fes and Meknes. I guess all the tourists money does make a difference.
Aldi is pretending to be one of the students.

(You know, all these Madrassah and Islamic architecture reminds me of Mrs Batubara, my kindergarden islamic teacher. She always described these places with such glory. Can’t believe that I actually went and see them! I wonder how is she doing right now…. *random thoughts intermezzo* )

​

(4) And of course… how can one not mention… Djemaa El Fna

This super big nightly festivity which amazingly sprung up out of thin air EVERY NIGHT is why most people go to Marrakech in the first place. And no this is not some tourist attraction because I can testify that 80% of the people that haunt this place nightly are locals.

What will you find? Interesting acts… snake charmers, medicine man, musicians….

What will you eat? Snails, goat heads, fresh squeezed orange juice (MAD 3 per glass) and other typical Moroccan dish.

Aldi really really liked the snails.

​

»Živjo. V Agadir gremo naslednjo sredo, tako da, kdaj se dobiva v Essaouiri? Ne pozabi, da si obljubila, da prideš k nam preden odidemo.«

»To sredo? Potem pridem pa v torek popoldne.«

Torek popoldne:

»Kaj, prideš al’ ne? Drugače bi šel na plažo pogledat svoje angleške prijatelje.«

In sem ga poklicala, da sem obljubila, da pridem in da torej pridem in da naj neha težit. Da naj gre na plažo in se dobiva tam. Odkar sem prišla v Essaouiro, me izsiljuje:

»Zdravo. Kako si? A si ok? Res te pogrešamo… Pazi nase… Jutri pridemo v mesto, na poroko hčerke mojega bogatega strica. Kdaj te torej lahko vidim?… Ravnokar smo se peljali mimo tvojega avta. Smo v mestu… A še delaš? Če ne, bi te rad videl. Sem z družino…«

Kar nekaj časa je trajalo, da sem mu dopovedala, da sem v Essaouiri izključno zaradi internet signala, ki ga potrebujem pri svojem delu. In da se nimam časa dobivat z njim in da se javim, ko končam s svojimi zadevami.

Preden sem se odpeljala v Id Mouhin, sem izza šoferskega sedeža potegnila japonke. In glej ga šmenta, na vrhu japonk odrezan pramen črnih las. Črna magija? Kdo mi je to podtaknil? Muslimani čarajo z odstriženimi lasmi, odrezanimi nohti ipd. Le kdo bi mi tole podtaknil in zakaj? A ni ponavadi tako, da tisti, ki mi kaj hoče, vzame moje lase ali nohte in ne podtika svojih? Morda mi je katera izmed Mohamedovih sestra podtaknila svoje lase, da bi se vrnila, da bi jih ponovno obiskala, da bi ostala z njimi? Zadnjič smo se poslovili v solzah. Jokala je Babica. Jokala je mama Mina. Jokal je Nordin. Hanan, Fatima in Sadija so se zadržale, Mohamed pa je čemerno gledal v tla in zagodrnjal:

»Jaz ne maram sloves.«

Večer prej se je ulegel na preprogo in glavo pokril z brisačo:

»Zame ni nobene opcije na tem svetu. Ti se veseliš, ker odhajaš. A ko boš odšla, bo nekaterim zaradi tega hudo. Dnevi bodo dolgi in težki. Jaz pa bom spet postopal po plaži in iskal sogovornike. Dokler si bila tu, se je vsaj kaj dogajalo.«

Le s težavo sem odšla, vedno se je našlo kaj novega, da so me še malo zadržali:

»Pridi pogledat staro hišo moje babice. Ker si antropologinja, te bo gotovo zanimalo. Vzemi fotoaparat.«

»Ostani še na kosilu.«

Itd. Ipd.

Ljubko, a naporno. Po drugi strani pa ja,… pasala mi je njihova naklonjenost, njihova skrb zame in njihova toplina. Bila sem del družine. Medtem ko so ženske izvajale svoja vsakodnevna opravila, delale arganovo olje, amlu, kus kus, kuhale, pomivale prale in čistile, se je Mohamed potikal okoli avta, v katerem sem bila lahko z lap topom priključena na štrom, in čakal, da mu bom namenila malo pozornosti.

»Špela, pridi, kosilo… Špela, pridi sem, morda je pa tukaj ob zidu signal… Špela, mi boš pokazala, kako se na CD zapeče fotografije? … Špela, prišli so obiski. Družina. Prideš slikat?… Špela, pridi pogledat, ženske bodo zdaj stiskale olje iz zdrobljenih arganovih jedrc.«

Ne, sploh mi ni bilo slabo. Bilo je zelo prijetno. Če bi imeli i-net signal, bi ostala. Tako pa sem odšla na vsesplošno žalost vseh prisotnih. Večer pred odhodom je babica in mama mame Mine rekla:

»Ti boš moja hčerka«

»Ampak ž’da, babica, jaz sem že hčerka tvoje hčerke. Lahko se pa zmenimo pol-pol Ok?« In se je smejala in smejala.

Nekoliko nejevoljnja zaradi Mohamedovih tečnih sms-ov, sem pospravila pramen las in se odločila, da ga vprašam, kaj je zdaj s tem. Ko sem se pripeljala do Takaušta, je bil Mohamed tam sam.

»Kje so Angleži?«

»Ni jih. Rekli so, da mogoče pridejo, mogoče pa ne.«

»Jutri greste torej v Agadir?«

»Ne, v petek. Ženske imajo še neke opravke.«

»Mohamed, ti si navaden izsiljevalec. Danes sem prišla samo zaradi tega, ker si rekel, da jutri greste. Zaradi tebe sem pustila svoje delo.«

Pošteno me je razkuril. Na poti v vas sem ga vprašala, kaj ve o črni magiji. Rekel je, da bomo vprašali mamo Mino. A da njihova družina v to ne verjame. Čez par ur, ko so se sosedje pobrali in se je Fatima ponovno ukvarjala s kaniranjem mojih okončin, je Mohamed sprožil vprašanje »odrezan pramen las v Špelinem avtu.« Nato si je Sadija morala z glave sneti ruto, da so preverili, če pramen morda ni njen. Bilo mi je zelo neprijetno. Zagotavljali so mi, da se oni s tem ne ukvarjajo in da je Sadija snela ruto le zato, da se prepričam. Na koncu so zaključili, da je kos las morda kozja dlaka, ki jo je v avto prinesel veter.

Ko je bila kana suha, me je Fatima začela strgati po podplatih.

»Je ne boš pustila čez noč?«

»Jutri zgodaj zjutraj nekam grejo, zaradi tega te bo očistila že danes,« je bil zgovoren Mohamed.

»Kam pa?«

»Na grob Sidi Brahima. Sestre morajo do konca sneti uroke. Vnuk Sidi Brahima, Sidi Said nam bo pomagal.«

»Res? Ste bili že kdaj prej pri njem? Zakaj pa?«

»Ja, leta 2007 je nek fant hotel za ženo Fatimo. Njegova mama je čarovnica. In ker ga Fatima ni marala, je mama povzročila, da sva krvavela. Jaz iz nosa, Fatima pa… ne bom rekel od kod, ker se ne spodobi. Krvavela je tri mesece. Takrat smo šli k fikheju. Ko smo naredili vse, kar nam je naročil, sva nehala krvaveti. Zadeva se je ponovila letos pozimi. Spet sva krvavela. Oba naenkrat. Sidi Said pa je pomagal moji starejši sestri. Bil je njena zadnja šansa. Po tem, ko se je vrnila od njega, se je pojavil moški, s katerim se je poročila.«

»Čakaj malo, kaj pa ostale tri? So bile tudi pri njem? In zakaj se potem tudi one niso poročile?«

»Po obisku se moraš skopati v izviru. Ko je zapuščala izvir, je moji starejši sestri pot prekrižal moški. Kar je dober znak. Ostalim trem pa ženska ali otrok. Kar je slab znak. Zaradi tega se niso poročile.«

Seveda sem se odločila, da grem zraven…

Tako smo se ponovno, v že preverjeni tehniki odpeljali do Sidi Brahima. Tokrat s še eno osebo več, saj je z nami šla tudi babica. Malo pred Smimoujem so izstopile, da mi žandarji na check-pointu ne bi zatežili, prepešačile celo mesto in na izhodu mesta ponovno vstopile. Pripeljali smo se v vas kakšnih 15 kilometrov iz Smimouja, mimo solin, kjer 50 kilometrov od morja proizvajajo morsko sol. Morsko vodo baje privažajo s cisterno. Pred tradicionalno berbersko hišo so bili parkirani osli. Stopili smo na dvorišče, kjer nas je sprejel starejši možak, Sidi Said in nas pospremil v eno izmed mnogih sob. Potem smo sedeli, skuhali čaj in se pogovarjali s svetnikom. Pravzaprav so se oni. Jaz pa sem čukasto lovila tiste redke meni znane besede in težila Mohamedu, naj že prevede. A ni dojel, da bi rada vedela vse, o čemer se pogovarjajo, ne samo zadev, ki se tičejo mene. Na koncu je svetnik vsakemu izmad nas izročil v časopis zavito sol, ki se je nihče drug ne sme dotakniti in pa nakvačkano vrvico, na obeh koncih zvezano skupaj v nekakšno rinko.

»Vedno jo nosi s seboj v žepu. Naslednje leto, ko prideš, jo imej s sabo.«

»Ampak Mohamed, kaj pa urok? Rekel si, da mu boš rekel, da naj pogleda, če je na meni kak urok.«

»Saj je pogledal. Pravi, da si ok. On te vidi in ve, kaj je tvoj problem.«

»In kako veš, da ve?«

»Ker ti včasih reče ‘tvoj problem je to in to, je res?’ in ti rečeš, da je.«

»In zakaj se ni tako pogovarjal tudi z mano?«

»Mogoče zato, ker so v našo sobo prišle tiste punce iz Essaouire. Pa tudi zato, ker se nam je malo mudilo.«

Mudilo kam?! Bila sem kar malo razočarana. Od vsega skupaj sem si obetala kaj bolj spektakularnega. A dekleta so bila nekam vesela. Kot da bi dejansko verjele, da je vseh njihovih težav konec. Nazadnje so bila pri Saidu pred 21 dnevi. Takrat je z vseh, tudi mame Mine, babice, Mohameda in Nordina snel uroke. Uročena je bila kar vsa družina. S tlečo palčko se baje dotakne tvoje dlani in temena, s čimer sname urok. Fatima, Sadija in Hanan bi se zelo rade poročile. Za maroške razmere so za poroko že kar v letih. Fatima jih ima 29, Hanan in Sadija sta dvojajčni dvojčici pri 25ih. Fatima bi rada Evropejca. Pravi, da so Maročani brez služb in denarja. Zaradi česar je ne zanimajo. Hanan pa bi rada Maročana, a do sedaj ni bilo še nobenega pravega povpraševanja. Veliko si da opraviti z dvema črnicama pod očmi. Pred kakšnim letom si je s povoščenim trakom z obraza depilirala dlačice, nakar sta ji pod očmi ostali črni podpluti. Nobeno belilno sredstvo ne pomaga. Pravi, da si bo glavo odrezala, jo spravila v škatlo, poslala meni v Evropo, da jo odnesem h kozmetičarki in vso lepo in sijočo pošljem nazaj v Maroko. Hanan je klovnesa. Sadija pa je bolj tiha in zadržana. Morda zaradi tega, ker je precej bolehna. Mohamed pravi, da je anemična: hitro razbijanje srca, bela usta, utrujenost. Kaj pa vem, tudi nekam rumene polti je. A h zdravniku baje noče. Do samskega stanu deluje precej indiferentna. Če nikogar ne zanima, tudi prav. Ona bi rada le fotoaparat. Ponujala sem ji, da se nauči slikati z mojim, pa ni hotela. Bala se je, da bi ji padel z rok. Ker ji vse, kar prime, vedno in povsod pada z rok.

»Kdaj greš v Evropo? In kdaj prideš nazaj? Naslednjič ko prideš, mi prinesi fotoaparat.«

Na vhodu v Smimou sem se na Mohameda malo razjezila: »Kaj pa, če bi tvoja devetdesetletna babica sedela spredaj in se z mano peljala skozi mesto, ti mlad in pri močeh pa pešačil?«

»Seveda, s tabo sem ostal le zato, ker sem mislil, da ne poznaš poti.«

Popoldne je minilo v smehu. Mohamed je končno sprevidel, da bo za svoje dolgočasje moral poskrbeti sam in odšel na plažo.

Punce smo se zafrkavale na račun moških. Ker je moj osebni prevajalec odšel, smo komunicirale s pomočjo besed, ki jih poznamo. One tistih nekaj francoskih ali angleških, jaz tistih nekaj arabskih. Ena izmed najpogosteje slišanih v naših pogovorih je »rezo makejnš, ni signala«. Ker pač vedno težim, da v Id Mouhinu ni signala, zaradi česar moram na internet v Essaouiro.

Fatima: »Špela, zakaj tvoj mož ni s tabo?«

Špela: »Zato, ker bi bil rad sam.«

Sadija: »Te kdaj pokliče?«

Špela: »Ne.«

Fatima: »Pokaži nam njegovo sliko.«

Hanan: »O, kdo pa je to?«

Sadija: »Rezo Makejnš.«

Ahahaha! Nimajo niti enega razreda osnovne šole, nepismene so, a njihov smisel za humor me obara s nogu. Kadar sem zares dobre volje, se od smeha jokam. Tega popoldneva so solze lile v potokih.
Zvečer se je pojavil Mohamed.

Hanan: »Rezo Makejnš je prišel nazaj.«

Fatima: »Rezo Makejnš je delal.«

Mohamed: »Kar zafrkavajte, ne gane me kaj govorite.«

Špela: »Ampak Mohamed, tvoje sestre, mama in babica cele dneve delajo. Perejo, kuhajo, pomivajo, skrbijo za hišo, stiskajo olje, meljejo amlu, svaljkajo kuskus. Nikoli jim ni dolgčas, ker delajo. Ti pa po plaži preganjaš turiste in se smiliš samemu sebi ker ti je dolgčas. Kaj če bi še ti malo delal?«

Mohamed: »Saj sem celo leto delal. Študiral sem. Hočem si spočit glavo.«

Špela: »Saj pravim, kakšno fizično delo bi te fino sprostilo. Naprimer beljenje sten. Namesto da za to plačujete druge.«

Mohamed: »To ni moje delo.«

Zvečer gledamo neko maroško telenovelo. Pastirica nima nikogar na svetu razen svoje kozice. Joka in joka, mati se je poročila z drugim, njo pa so odgnali od doma. Zdaj za druge ljudi čuva koze. Mimo pride mladenič, ki se z njo nadvse sočutno pogovarja:

»Uboga. Jaz te bom poročil in poskrbljeno bo zate.«

»Ampak kako? Nimaš ne službe, ne doma, ne denarja?«

»Šel bom delat. Na plaži se bom pogovarjal s turisti, se ves utrujen ob večerih vračal domov in zaslužil za dom in življenje.«

Mohamed: »Ti me malo zafrkavaš, a ne?«

Špela: »Mah ne. To je samo nadaljevanka. Saj veš, da ne znam arabsko.«

Pride starejši moški s pladnjem, polnim hrane in potovalko polno lepih oblek. Pastirico najprej nafutra, potem ji izroči obleke in reva medli od sreče. Tu gud to bi čru. Tip ji reče:

»Vse to bo tvoje, če se poročiš z mano.«

Mohamed: »Ne. To je njen očim. Rekel bo, vse to bo tvoje, če se poročiš z mojim prijateljem. Ona bo rekla ne, nakar se bo razjezil in ji pobral vse obleke, ki jih ji je že dal.«

Špela: »No, a vidite punce, z moškimi so sami problemi.«

Očim na pastiričin »ne« naredi grimaso, pobere stvari in ji primaže klofuto.

Punce se strinjajo: »Rezo makejnš.«

Špela: »Mohamed, ženska mora sama služiti svoj denar in biti neodvisna od takihle telebanov. Če pa ji že kak moški govori, kaj je zanjo dobro in kaj ne ter kaj sme in česa ne, potem naj vsaj dela, prinaša denar in zanjo skrbi kot je treba. Ti bi, da jaz ostanem pri vas?«

Mohamed: »Ja, seveda.«

Špela: »In namesto mene boš denar služil ti?«

Mohamed: »Seveda, zakaj pa ne.«

Špela: »Dobro, potem pa ostanem z vami. S Fatimo bom kuhala in prala in pospravljala. To je tudi delo. Ti pa boš prinašal denar, da bomo imeli za kuskus in dizel. In ti bo dolgčas. Haha. Mislim, da je bolje če ženska dela in ima vsaj tri moške. Enega za intelektualne pogovore, enega da ji čuva otroke in enega da ji menja gume.«

Mohamed: »Ti si nora.«

Jutro je prineslo nove ceremonije. Fatima me je poklicala v eno izmed sob, ki so jo tistega dne namenili za izvajanje osebne higiene. Tepihe odstranijo, prinesejo lavor in lamber s plastičnim lončkom za polivanje.

»Melha, melha, prinesi sol,« mi je na vso moč resno dajala napotke Fatima.

»Stresi jo v lavor.«

Medtem ko sem jo stresala, se je na vso moč trudila, da se nebi dotaknila katerega izmed mojih svetih rekvizitov. Slano vodo sem morala preliti v manjšo skledico, kamor je nasula kano in vanjo pomočiti volnen trak. Nato sem si s kanino brozgo morala umiti roke do komolcev in obraz. Za tem je sledilo tuširanje s sveto slano vodo.

»Kulši, kulši, vse umij,« mi je kazala Fatima.

Ko sem se vsa slana in razkužena pojavila na dvorišču, je predme postavila lončeno posodo z ogljem, ki se uporablja za pripravo čaja ali tažina, in nanj stresla neka semena, pomešana z ježevimi bodicami. Stopiti sem morala nad zadevo in se dobro predimiti. Baje da je isti recept za vso družino dal Sidi Said.

»Safi. Dovolj. Zdaj si čista. Trakec vedno nosi s sabo, prinašal ti bo srečo.«

Tokratno slovo je bilo malo manj solzavo. Babica je jokala tišje kot zadnjič, mama Mina pa je spustila nekoliko manj solza. Ko smo se poslovili, je Mohamed prisedel, da se je z mano odpeljal do plaže.

»Mohamed, hvala za vse, pa ne mi zamerit za včeraj.«

»Ravno sem hotel reči, da se ne jezi name, ker sem se tudi sam samo hecal. In da si vedno dobrodošla pri nas. Sama, z družino ali z Rezo Makejnš. Ko pridemo v Agadir, ti sporočim, če je še vroče. Če ni, bi ramadan lahko preživela z nami.«

Danes se je začel ramadan. Težka bo, ker so dnevi dolgi. Od štirih zjutraj do devetih zvečer brez hrane in vode ni kar tako. Vsem prijateljem muslimanom želim ramadan mubarak said! Mojemu tateku pa vse najboljše!

Sobota 8 sierpnia.
Rano wyjeżdżamy na południe Maroka. Kierunek Marakesz. Czeka nas cały dzień jazdy.
Mamy zamiar zwiedzić jedne z najwspanialszych wodospadów w Afryce, położone 167 km na północny wschód od Marakeszu Cascades d’Ouzoud.
Jedziemy przez góry Atlasu Środkowego, mijamy malownicze miasteczko na południe od Fezu. Założone przez Austriaków architekturą przypomina znane mi miejscowości w Alpach. Położone jest na zboczu góry w lesistym terenie na wysokości 1600 m npm. Czyste górskie powietrze, można zapomnieć że jest się w Afryce

W czasie jazdy przez góry dowiaduję się że większość kóz w Maroku została wybita z powodu nadmiernego niszczenia gleby, prowadzącego do erozji gruntów. Tak więc w górach Atlasu spotyka się tak jak w Tatrach tylko owce.
Około 16-ej docieramy do wodospadów Cascades d’Ouzoud.
Temperatura + 50′C , powietrze jest suche więc nawet się nie pocę w taaakiej temperaturze.

Filmik z wodospadów Cascades d’Ouzoud :

Około 20-ej docieramy do bajecznego Marakeszu.

Piękny hotel wita nas

Jesteśmy w najbardziej wysuniętym mieście w Maroku na południe. Dalej to tylko góry Atlasu Wysokiego z najwyższym szczytem Jbel Toubkal i dalej Sahara i pustynia … pustynia i … dzicy …

Sploh več ne vem, kako se je začelo. Bil je zajtrk, bila je kana in bil je kuskus. In potem smo šli na plažo. Kjer sem se jaz kopala, punce pa skrivale v senci pod klifom, da jih ne bi spržilo poznopopoldansko sonce. Ura je bila namreč že štiri in preč. Tudi sicer izdatno uporabljajo sun block kreme in podobna sredstva za beljenje kože… In našla sem ogromnega nautilusa…

Za večerjo je bil riž s sončničnim oljem in poprom, po večerji pa delo, ki krepa človeka. V hiši ni elektrike, zaradi tega sem ostala v nomadski kancelariji, to je avtu, ki tudi sicer postaja nekam majhen. Potreba po kombiju, v katerem bi bilo še kaj drugega kot postelja, iz dneva v dan narašča…

»A te ne bo strah?«

»Ma ne, nikoli me ni strah. Sicer imam pa Pacota.«

Ščene je bilo preimenovano v Francota. In kadar jih popravim, se potrudijo in mu rečejo Bako. Ne gre in ne gre. Moje ime je po novem Šlebsa ali Esbera. Arabščina ne pozna črke »p«, ravno tako ne tamazight, to je po naše, a nepravilno, berberščina. Maroški Berberi si namreč ne rečejo »Berberi«, temveč »Amazigh«. Skoraj tako se imenuje tudi njihov jezik. »Barbari« so jih nekoč davno klicali Rimljani, Arabci pa so etimološko različico »Berberi« prenesli v svoj slovar in danes jih pod tem imenom pozna ves svet.

»Kako je ime tvoji mami?«

»Cvetka.«

»Svekhta. Cveka!« Hja, kakšen cvek je ziher že kdaj dala, saj je učiteljica…

»Kako se pa piše?«

»Kalčić.«

»??? Cveka Nči?«

»Kako se že reče kura? Ž’da?«

»Đeža. Ž’da je babica.« Aja…

»Sedi Špela.« (To so pobrali od »Sedi Paco.«)

Ja, mal si lomimo jezike. Sicer pa se imamo čisto radi. Malo jih vozim naokoli, Mohamedu sem obljubila, da ga naučim kako se preko neta išče štipendije, da mu na Zahod ne bo treba na črno, ženske pa me hranijo, umivajo in nasploh skrbijo za mojo čistočo. Takšna delitev dela se je ustvarila sama od sebe, čeprav ji kljubujem. Če se pustim streči, sem po njihovih standardih kot moški, kar pomeni, da moram glumiti šoferja. Tako vsaj veleva moja, ne njihova etika. A neglede na to, kakšno delo opravljam, sem zanje anomalija na dveh nogah, ki jo je treba nevtralizirati. Postati moram ženska, potrebna zaščite moškega. In tako se vsakodnevno srečujemo s paradoksom.

Prvič, ko sem se odpeljala v Essaouiro, sem ženske uzput, to je po daljšnici, kjer pa manj ruka, peljala na obisk k neki teti. Pot do vasi Id Mouhin, ki se nahaja v hribu nad rtom Takaušt, je namreč prava kozja stezica. Odložila sem jih ob cesti, od koder so po makedamu odpešačile v 3 km oddaljeno vas. Same od sebe so se zelo obzirno odločile, da je Yotine amortizerje potrebno šparati. Ob sedmih zvečer, ko sem se ravno zalaufala z delom v sajber kafeju, je Mohamed začel pritiskati:

»Boš še dolgo? Treba jih je poklicat, da jih ne bo skrbelo. Kaj naj jim rečem? Kdaj prideva?«

Kaj sem hotela drugega, kot da sem vsed skupaj pustila in šla ponje. A niso me čakale ob cesti, kot dogovorjeno, ker je Hanan ugotovila, da je pot nevarna.

»Kako to misliš nevarna, Mohamed? Po moje se jim le ne da hodit.«

»Veš, one so chicken heart, ti si pa lion heart.« Mohamed študira angleščino…

»A dej, ne nakladaj. Saj je samo pot. Poglej, nikjer nobenega gozda, vse jasno in pregledno. Nikjer nobenega bavbava.«

Po zaslugi mojega negodovanja se je mladenič končno izjasnil: temnilo se je že in Mohamedov oče je Mohamedovi mami vedno govoril, naj hčerke nikar ne hodijo same po stranpoteh, še zlasti pa ne ponoči. Nikoli ne veš, kaj se lahko zgodi. Tu in tam se baje sliši, kako je kje kak moški sredi goščave in puščave napadel kakšno žensko…

»Kam Mohamed? Desno? Levo? Govori in ne kaži. Pri nas rečemo, da je ponoči vsaka krava črna. In tvoje mahanje z rokami v temi mi ne pove ama ništa, ker te ne vidim.«

»Sledi oslu. Hm, kaj je pa šel?«

»Hja, mislim, da je hitrejši od Yote…« Medtem ko se z Yoto pomikava 2 polžji na uro, osliček v lahnem drncu galopira po razdrapanem kolovozu. Bistveno bolje mu gre kot požrešnemu vozilu na štirikolesni pogon…

»A veš, da ima gospa, ki mi je dala Pacota, osla po imenu Toyota? In avto Nissan Patrol. Nissan se kdaj pa kdaj pokvari, Toyota pa nikoli. Koliko stane osel?«

»Kadar je suša in ni krme, 250 dirhamov [cca 25 eur].« Hm, za razmislit. Videla sem, da je uporaben tudi kot prevozno sredstvo do plaže. Nič ne stane. Samo krmiti ga je treba. Ker drugače se zgodi kot z oslom tistega možaka, ki je žival učil živeti brez krme: ravno, ko je osla dobro streniral, je ta poginil…

Nekje bogu izza nogu obrnem avto in naložim ženske.

»Vaš osel je pripravljen,« se smejem. Drugega mi itak ne preostane. Mamo Mino skrbi, kako bomo zmogli po temi, zato predlaga, da prespimo pri teti.

»Jok brate, Paco je že cel dan sam v vaši hiši. Saj ste rekli, da je tudi on vaš gost…« Čista resnica. Prvi večer je po tem, ko smo si do konca polizali prste mama Mina vprašala:

»Kaj bo jedel Paco? Tudi on je naš gost.«

»Bismillah, v imenu Boga« zaslišim, tako kot vedno, preden speljemo, potem pa še »ko-ko-ko.«

»Kaj je to?!«

»Teta jim je dala kokoš.« In ta kokoš se pelje z mojim avtom… Zdaj manjka samo še, da zapojejo »Ko to tamo peva«, pa smo redi za v kak Kusturičin film…

Novo jutro. Kava je že skuhana. Kruh je spečen. Vsi so hepi, ker sem z njimi. Tudi jaz, ker me pedenajo. Moram priznat da godi.

»Le kaj bomo brez tebe, ko boš šla? Pridi z nami v Agadir. Se nas boš še sploh kdaj spomnila, ko boš odšla?«

Družina se je iz Id Mouhina preselila v Agadir, ko jih je Fatima imela 10. Sem prihajajo le čez poletje, ko je v Agadirju prevroče.

Resno so se zapalili zame. Že takoj prvi dan so mi ponudili, da gradim na njihovi zemlji. In ko sem jih nejeverno pogledala, mi je mama Mina pojasnila, da sem po ta novem njena hči in da so Fatima, Sadija in Hanan moje sestre. Nordin in Mohamed pa moja brata. Ti boga. Potem sem gledala še bolj debelo. Razumem razumem, da me je potrebno spraviti v njim domače okvirje, ampak zemlja in bajta kar takoj prvi dan?

Po tem, ko sem si kupila prenosni modem, se je Mohamed blazno trudil, da bi sredi ničesar ustvaril signal. Samo da ne bi odšla.

»Pridi pogledat. Tukaj ob zidu lovi.«

»Mohamed, avta ne morem zapeljati v zid. Poleg tega telefonski signal ni isti kot tisti za internet. Jutri grem pogledat do Sidi Kaukija. Tukaj si enostavno ne morem pomagat.«

»V redu, s tabo grem… Če nimaš nič proti.«

»Imam. Ker mislim delat in potrebujem mir.«

»Ok. Ampak zvečer prideš nazaj, ne?«

»Bom videla. Če ne pridem, sporočim.«

»Ampak oče mi je rekel, da te ne smem nikamor pustiti same.«

Oče, ki dela v pristanišču v Laayounu, cca 1000 km južneje in je zame izvedel po telefonu.

»Mohamed, to pa res ni moj problem, kaj ti je rekel oče. Sama sem hodila naokoli še preden si vedel zame.«

»Ok, če boš prespala v Sidi Kaukiju, boš poklicala, ne? Drugače nas bo skrbelo.«

Celo popoldne se vozakam v smeri med Sidi Kaukijem in Essaouiro, dokler naposled ne ugotovim, da je edini primerni plac za tako in drugačno surfanje Essaouira. Na žalost ne bom mogla ostati z njimi…

Proti večeru me doleti sms: »Zdravo. To je Mohamed. A prideš? Ker te pogrešamo in ne bomo mogli spati, če ne prideš.«

Vsak dan je kakšna nova situacija, ki jo je potrebno evidentirati na fotoaparat. Nova faza v pridelavi arganovega olja ali obisk sorodnika, ki ga še ne poznam. Sedim na dvorišču in gledam svojo večerjo: trakec, privezan za nogo in na drugi strani za palico, obteženo s kamnom. Ko pride njen čas, kure ne bo potrebno loviti po dvorišču. Kako tanka je linija med življenjem in smrtjo.

»Bi rada videla, kako zakoljem kuro?«

»Ne.«

»A, sem mislil, da bi rada slikala. Koljemo lahko samo moški, veš?« Mohamed je svojo prvo kuro zaklal pri 15ih. Gre za ritualno klanje, s posvetitvijo žrtve bogu in pravilnim puščanjem krvi, ki je v islamu haram, za to, da se pridobi meso, ki je halal.

»Gre Hanan s tabo?«

»Ja.«

»Naj vzame fotoaparat.«

Hanan se zasvetijo oči. Opazila sem, da jo zanima vse v zvezi s fotoaparatom. Naj se malo igra. Čez nekaj časa vsa neučakana priteče nazaj in reče, naj pritisnem na tisti gumb, kjer se prikažejo fotografije. Prelistam do klavske scene in zagledam veliko krvi v prvem planu. Hanan vsa navdušena zapoje:

»Zuejna?! Lepa?!«

Cela družina prasne v smeh. Hanan nas začudeno pogleda, nato s pogledom potuje nazaj do monitorja fotoaparata z mrtvo kuro: »Zuejna!« In se prične hihitati.

Kako se projekt pripravi direkt iz avta? Nič lažjega. Neža se tik pred zdajci spomni, da ga bomo prijavili. Nato me prosi za pomoč in jaz privolim. Nato namesto na plaži, tri dni preždim pod drevesom nekega parkinga v periferiji Essaouire. Ker mi na plaži modem ne lovi. Aja, tole je nova pridobitev:

Tukaj lovi 100/h, ravno tako hitro tudi mislimo in delamo. Spat grem z računalnikom in vstanem z računalnikom. Chat, mejli, fajli, vse to šiba in frči, razvozlavamo excelove razpredelnice Pertove in Granttove diagrame. Neža piše med eno in drugo delavnico v Kostanjevici, jaz popravljam in dopolnjujem za Nežo, nato vnašam še Katarinine in Acotove doprinose. Katarina v Ljubljani lovi zadnje verzije, podpise, Zlato, štemplje in dokumente, printa ter opozarja na to, da sem spet pozabila shranit spremembe. Grrrr.

Vsake toliko časa imam obiske, ki me bodrijo:

»I-A! Lova do krova!«