saya dan diri adalah absolutisme

saya dan kamu adalah roman

saya dan kalian adalah sosialisme

saya dan dunia adalah nihilisme

diri adalah pikiran yang bisa saya kontrol

kamu adalah dirimu yang tak selalu bisa kutebak

kalian adalah kamu-kamu dalam gerombolan besar

dunia adalah kumpulan kalian yang tak kumengerti

ini adalah saya dan nihilisme

dimana kisah roman akan selalu menghantui mimpi-mimpi

dimana bersosialisasi adalah keharusan dalam tawa kosong

dan dunia adalah keniscayaan yang saya jalani dalam hampa

-jakarta, 13/11/2009

Friedrich Wilhelm Nietzsche, suara ganjil dari masa kemapanan kebudayaan Eropa, adalah kutipan yang klise. Nietzsche begitu reputasional sehingga mendengar stereotyping-nya mengenai Gott ist tot (Tuhan telah mati) saja, orang akan melarang dirinya, atau orang lain, untuk lebih lanjut mendaki Mahameru pemikiran Nietzsche. Sebenarnya keonaran apa yang telah diperbuat Nietzsche, atau secara pragmatis, siapa Nietzsche bagi kita?

Nietzsche ingin melihat manusia, Ia ingin bertolak dari manusia. Maka jelaslah alasan Nietzsche menamakan karya terakhirnya sebagai Ecce Homo (lihatlah manusia). Nietzsche bertolak dari kemandirian manusia yang dicoba diperkosa dari berbagai arah dan dididik untuk menjadi pengecut oleh Sains, Filsafat, Rasionalitas, Empirisme, Agama dan Moral. Bagi Nietzsche, hakikat manusia adalah sendirian (sepi adalah rumahku-dan “aku” adalah “manusia” kata Nietzsche), dituntut untuk menciptakan dunia baru yang bebas setelah “benua-benua nilai” tenggelam ke permukaan samudera, dan mengafirmasi hidup. Ia menolak metafisika, karena metafisika melalui beragam tawaran pemikirannya berebut melecehkan realitas fenomenologis yang dihidupkan oleh kemanusiaan untuk beralih kepada sebab-sebab hakiki di dimensi transendental. Dengan kata lain, dengan semangat memekiknya yang khas itu, Nietzsche ingin mengatakan bahwa metafisika berusaha mem-fanakan hidup dengan mengatakan bahwa apa yang berada di dunia pengalaman hanyalah merupakan manifestasi semu dari bentuk-bentuk, atau prinsip-prinsip pertama yang melahirkannya. Tidak, kata Nietzsche, dunia fenomenalah yang hakiki, karena manusia unggul (Ubermensch) tidak perlu berpaling kepada kehakikian metafisik apapun, Ia mampu berkata “ya” kepada hidup, seorang Ja-Sagender.

Nihilisme

Satu dari beberapa kata kunci primer untuk memasuki khazanah filsafat Nietzsche adalah Nihilisme, sebuah prinsip yang mewanti-wanti manusia untuk menghadapi sebuah era yang berada dalam jangkauan Visi Nubuat Nietzsche, tentang kemandegan kebudayaan Eropa (dan manusia), titik di mana ikhtiar manusia dalam memercayai jaminan nilai-nilai akan sampai kepada kejenuhannya, untuk sama sekali melenyapkan jaminan nilai-nilai itu selamanya. Akan tetapi seseorang tidak boleh salah dalam menafsirkan prediksi Nietzsche ini. Nietzsche tidak sedang menjadi pengkhotbah moralis yang mencoba menyelamatkan manusia dari bencana besar dengan cara membangun kuil-kuil penyucian diri. Ketika menurut Nietzsche segala nilai yang menjadi pegangan hidup manusia akan musnah sama sekali, Nietzsche tidak sedang mengatakan bahwa manusia harus berusaha mencegahnya (karena bagi Nietzsche Nihilisme akan terjadi sebagai kekuatan yang berada di luar daya individual) ataupun bergiat menciptakan sistem nilai baru. Bagi Nietzsche, hari di mana Nihilisme akan datang adalah pertaruhan bagi Herden-Moral dan Herren-Moral untuk membuktikan perbedaan kualitasnya.

Nihilisme, secara metaforis adalah kisah tentang seorang pelaut, kapal, jangkar dan benua. Manusia adalah seorang pelaut, itulah hakikat metaforisnya. Betapapun Ia akan sangat mahir dalam memasak dan menyemir sepatu, manusia adalah seorang pelaut, dan jauh di dalam jiwa setiap pelaut, air adalah habitatnya. Air lah yang paling valid dalam menguji jiwa seorang pelaut. Semua aktivitas kontinental yang tak berhubungan dengan samudera seperti menjadi guru, juru masak atau tentara adalah aktifitas-aktifitas yang membuat manusia melupakan hakikatnya. Semua itu diakibatkan oleh nilai-nilai dogmatik yang membelenggu Ubermensch dalam setiap individu untuk menghargai samudera. Pada benua-benua yang nyaman, manusia-manusia lemah dan pengecut tinggal dengan nyaman di dalam buaian dogma. Namun Nietzsche meramalkan bahwa sesuatu yang teramat besar tengah menuju realisasi. Dan itu adalah Nihilisme.

Nihilisme datang dalam wujud tenggelamnya seluruh benua, seluruh jaminan untuk hidup dengan nyaman tanpa keinsyafan untuk menggugat asumsi-asumsi fundamental yang membuat manusia percaya bahwa benua dapat menjamin kehidupannya sampai kapanpun. Benua Moral menjamin bahwa kebaikan yang dilakukan oleh seorang manusia dalam sistem moral tertentu merupakan kehendak metafisika dari Tuhan, sehingga dengan menjadi seorang moralis, manusia mendapat jaminannya untuk hidup tenang dan tak perlu repot-repot mengarungi samudera untuk mencari hikmah yang sesungguhnya. Benua empirisme, seperti yang dibangun oleh David Hume, menjamin bahwa kehakikian konstruk dunia (Weltanschauung) dibangun dari pasifitas mental yang bereaksi secara konstan dan konsisten terhadap pengalaman-pengalaman sensibel untuk kemudian membangun pengetahuan. Jika seseorang tinggal di atas benua Empirisme, maka dia merasa tidak memiliki alasan untuk mengarungi samudera nir-nilai yang ganas untuk mencari kehakikian nilai. Demikian pula jika Benua Rasionalitas Descartes masih dihuni manusia, mereka akan melihat seluruh dunia (yang utuh dalam kehakikian yang tak terjangkau oleh fragmentasi rasionalisme) dalam bayang-bayang ketiadaan Ontologis dari benda-benda yang ada di dunia fenomena, karena yang hakiki hanyalah mental manusia. Nietzsche menolak untuk memegang kewarganegaraan dari benua manapun, Ia memilih untuk menyambut datangnya keruntuhan segala benua-nilai (nihilisme) dengan cara melepas jangkar kapalnya lebih dahulu dari siapapun.

Ketika seluruh prosesi Nihilisme telah sempurna, mari kita lihat berapa kapal yang tersisa untuk mengarungi dunia nirnilai, kata Nietzsche.

Mengapa, bagi Nietzsche, seseorang yang hidup dengan memercayai suatu nilai dianggap pengecut? Jawabannya adalah karena Nietzsche melihat adanya jiwa seorang budak di dalam setiap penganut nilai, Ia memiliki Herden Moral yang mengibakan nurani Nietzsche.

Dunia menilai filsafat Nietzsche sebagai karya-karya dalam domain Metafisika, Etika dan sedikit ada yang menafsirkannya sebagai Filsafat Politik. Ada Kontroversi mengenai hal yang terakhir disebut, namun semua pemerhati filsafatnya tidak akan tidak mencapai konsensus bahwa seluruh karya Nietzsche adalah kritik yang membunuh. Bidang apapun yang coba didiskusikannya, entah Metafisika atau Etika, adalah juga bidang yang coba diledakkannya. Dalam hal ini Nietzsche menganalogikan tindakan ultra-agresifnya dengan dinamit, “aku bukanlah seorang manusia, melainkan sebuah dinamit. Meresahkan orang lain adalah tugasku”.

Di dalam Metafisika, Nietzsche memberikan perhatian yang signifikan kepada Filsafat Immanuel Kant dan Arthur Schopenhauer. Nietszche mengkritik, pertama, dalam gaya dan preferensi bertutur yang aforistik-puitik, dualisme dunia sebagai dikotomi antara dunia fenomena yang teralami dengan dunia transendental yang mencitrakan dunia fenomena itu. Dengan kata lain, gaya filosofis Metafisika cenderung membahas sebab-sebab pertama dari being (apa yang dipercaya atau dinyatakan sebagai ‘ada’) sebagai bentuk-bentuk atau prinsip-prinsip yang berasal dari dunia transendental itu. Apa yang dinyatakan sedang terjadi di dalam empirisme adalah fenomena yang sesungguhnya merupakan penampakan dari kejadian lain yang lebih hakiki. Misalnya, bagi Kant, hukum moral sebagai being adalah sesuatu yeng terfenomenologi dari kehendak manusia. Isi moral menjadi ada sebagai akibat dari ekspektasi manusia untuk bertindak ini atau tidak bertindak itu. Di dalam metafisika, Nietzsche melihat sayap seekor burung gereja yang lemah, bukan burung Rajawali yang siap mengarungi kehidupan di atas langit nilai-nilai. Mengatasi nilai-nilai untuk menjadi berani untuk hidup tanpa jaminan.

Bayangkan diri kita, hidup tanpa pengetahuan matematika dan moral secuil pun. Kita akan kesulitan untuk membangun kepastian finansial ketika kita tak menguasai dan memercayai Matematika. Neraca keuangan tak akan bisa diukur dengan konstan dan konsisten, sementara kita tidak bisa memprediksi secara rasional bahwa 1 Kg Telur ayam yang berharga 6000 Rupiah hari ini, dengan asumsi tiadanya gejolak ekonomi yang drastis, tidak akan berbeda jauh harganya esok hari. Namun, terlepas dari metafisika moral matematika, kita memilih untuk memercayai sistem matematika agar kita mampu menguasai hidup dengan teratur dan pasti. Ini, sekilas, terlihat merupakan imperatif dalam tuntutan peradaban, namun sebagai suara ganjil, Nietzsche melihatnya secara lain.

Kita memercayai hukum matematis, seperti memercayai hukum moral semata-mata untuk menjamin kepastian dunia kita. Kita terlalu takut untuk hidup di dalam dunia yang tidak terukur, kita terlalu takut untuk menjadi komparatif terhadap nilai lain, termasuk ketanpa-nilaian yang Nietzsche sebut dengan Nihilisme itu. Manusia semacam itu adalah manusia Herden-Moral, bermental budak. Ubermensch di dalam konsepsi Nietzsche adalah manusia-Rajawali, bukan karena dia meniru Film Yoko, tetapi karena dia merasa harus mempertanyakan hal paling fundamental dari nilai itu sendiri, untuk membuktikan bahwa dirinya tidak mengidap excessive-dependency terhadap jaminan nilai, bahwa dirinya tidak merasa gentar untuk melihat dunia tanpa jaminan dogmatik yang tidak terbukti itu. Ia ingin mempertanyakan moral serta mendestruktifisasi segala nilai yang tak handal dan menjadi Tuan (Herr) di langit biru keberanian: Rajawali.

Manusia Supra-Historis yang Tidak Menanti Apapun

Nietzsche menggagas 3 konsep untuk menghadang moralitas, dan yang terpenting adalah apa yang disebutnya sebagai manusia Supra-Historis. 2 sisanya yang kurang penting adalah manusia Historis dan Ahistoris. Kebanyakan manusia adalah manusia Historis, yakni tipe manusia yang mengelola kesadaran sejarahnya untuk belajar darinya. Menjadi manusia Historis tidak cukup sehat dalam alam pemikiran Nietzsche, karena kesadaran mengenai masa lalu seseorang, atau masa lalunya sebagai bagian dari elemen masyarakat yang terlindas revolusi dapat membuat seseorang untuk menyadari batas kreatifnya. Sebagai pemikir eksistensialisme, Nietzsche menolak manusia yang menggariskan kapasitas kreatifnya, karena hal itu berarti terpakunya manusia pada nilai yang ‘mengamankan’ prospek hidupnya serta menjauh dari tindakan kreatif setelah matinya nilai-nilai.

Sebaliknya, manusia ahistoris adalah manusia sebatang kara yang hidup begitu saja, tanpa barometer untuk menciptakan dunia yang cocok untuk mengamankan kelangsungan hidupnya. Manusia dengan jenis seperti ini tidak memiliki kans untuk menjadi pencipta nilai-nilai karena dia tidak pernah sadar terhadap nilai-nilai apa yang pernah ada dan kemudian mati bersama-sama, tenggelam ke bawah gelombang Nihilisme yang diramalkan Nietzsche akan datang pada masa di mana kebudayaan Eropa, dan manusia pada umumnya mengalami kemandulan.

Untuk memahami konsep Nietzsche mengenai manusia Supra-Historis, mari bayangkan hukum moral, yang ingin dihadangnya, sesuatu yang memproyeksikan tujuan hidup manusia kepada ke-disana-an atau ke-nanti-an. Dengan demikian moralitas itu bersifat transendental pula: Ia menolak dunia fenomena sebagai tempat segala hal mencapai finalitasnya, karena tujuan dari moralitas adalah apa-apa yang akan dicapai pada dimensi apapun yang tidak berkaitan dengan aktualitas dunia fenomena. Pada titik ini, Nietzsche melengkapi gagasan tentang Ja-Sagender sebagai manusia Supra-Historis yang menyelesaikan dunia tepat pada saatnya, saat demi saat. Saat demi saat, dunianya senantiasa terpenuhi.

Manusia Supra-Historis adalah manusia yang memenuhi dunianya dalam-proses. Ia tak menanti kedisanaan atau kenantian, Ia melengkapi finalitas dunianya dalam situasi fenomenologis pada tahap demi tahap. Ia adalah Ja-sagender sejati yang mengamini hidup. Ini adalah cikal-bakal interpretasi khazanah filsafat sesudahnya ketika mengidentifikasi Nietzsche sebagai filsuf Eksistensialis. Manusia Supra-Historis senantiasa menolak batasan-batasan esensial yang biasa mengerangkeng tafisr utuh manusia melalui penghayatan atas sejarah. Manusia Supra-Historis adalah manusia yang menolak moral sebagai nilai yang menguniversalisasikan segala sesuatu. Di sini, Nietzsche mensubstitusikan nilai moral dengan nilai seni, yang dalam pemikirannya merupakan perpaduan dari nilai Dionisian (paham destruktifikasi nilai-nilai) dan Appolonian (paham kejeniusan dalam menciptakan nilai baru) yang terjelmakan dalam perasaan tanpa pamrih ketika seseorang menikmati seni: Ia tidak menanti apa-apa, karena fenomena seni adalah kenikmatan yang selalu mencapai finalitasnya setiap saat.

Menilai Nietzsche, Melawan Nietzsche

Kulminasi “kegilaan” Nietzsche terdapat di dalam karyanya Also Sprach Zarathustra. Ia adalah Zarathustra dalam personifikasi itu, seorang spiritualis yang turun gunung untuk berbagi kebajikan. Alkisah, ketika Zarathustra telah selesai mendidik murid-muridnya dengan nilai-nilai Nihilisme, Ubermensch, Manusia Supra-Historis dan keberanian seorang Ja-Sagender, Ia berkata bahwa:

Sekarang Aku akan pergi seorang diri, para muridku

Kalian pun pergilah seorang diri

Demikianlah Aku berkehendak

Pergi sekarang dan lawanlah Zarathustra!

Apa maksudnya semua ini? Ini adalah bukti betapa kuatnya integritas Nietzsche atas prinsip-prinsipnya sendiri. Nietzsche ingin agar semua orang merelatifisasikan nilai-nilai, termasuk thesis-thesis Nietzsche sendiri. Nietzsche ingin agar setiap manusia hanya memercayai bahwa seorang Ja-Sagender adalah model manusia sejati, dan model manusia yang paling mampu meluhurkan hidup, hidup di dalam dimensi fenomena. Kita harus melawan Nietszche, hanya itulah kesimpulan dari Essai ini.

Karakter Nietzsche adalah anti-dogma, dia tidak mempertahankan suatu pendapat: dia tidak membangun benua baru setelah seluruh benua tenggelam digilas Nihilsme, dia mengarungi samudera itu untuk terus-menerus berada dalam status kreatif. Karakternya yang seperti itu telah membawa dirinya untuk mengagumi Goethe, Wagner dan Schopenhauer dalam jangka waktu tertentu. Seterusnya, Ia mengkritik, misalnya, Schopenhauer yang pernah dikaguminya karena Ia menilai sang Idola telah mengalami fase dogmatik. Schopenhauer pernah menjadi penjelmaan spirit Kebudayaan Yunani, namun kemudian tidak beranjak dari pola-pola lamanya, sehingga pada titik itulah Nietzsche menilainya sebagai “Imam Agung Dekadensi”.

Sama seperti itu, dalam kasus lainnya, Nietzsche mengkritik baik Kant ataupun Habermas karena masih melibatkan unsur Metafisik yang melahirkan moral. Sepintas hal ini adalah sesuatu yang wajar mengingat corak umum  dari filsafat Nietzsche yang menolak sumber-sumber ketuhanan. Namun, ketika Nietzsche juga menolak Auguste Comte dan Positivismenya, segala sesuatunya menjadi lebih jelas sekaligus menarik. Bagi Nietzsche, Metafisika ketuhanan Schelling maupun rasionalisme positif Comte sama-sama dogmatik karena telah gagal dalam mempertanyakan dasar jaminan kesimpulannya. Bagi Nietzsche, Comte juga seorang Dekaden karena Ia gagal mengkritisi (dan menihilkan) rasionalisme itu sendiri! Kata siapa, ujar Nietzsche, bahwa rasionalitas dapat diandalkan? Filosofi yang menjual keberaniannya kepada jaminan nilai Ketuhanan maupun rasionalisme sama sekali tidak memiliki perbedaan skala.

Sebagai Zarathustra, Nietzsche ingin agar kuliah-kuliah moral mutakhirnya diresistensi. Menurut Nietzsche, ini adalah cara paling ampuh untuk menjaga otentisitas dirinya dari dekadensi. Dia tidak ingin menjadi baik Kant maupun Comte, yang statis untuk sebuah sistem nilai. Nietzsche ingin dilawan, oleh pelayar-pelayar yang juga tengah terombang-ambing di atas samudera kenihilan, untuk sama-sama menjadi individu-individu yang mengabaikan jaminan dalam menafisrkan dunia yang penuh kekacauan (Chaos).

Tempurung Kepemimpinan

Nietzsche berteriak sinis kepada Negara karena Negara melihat kepada manusia melalui sistem hak dan kewajiban. Sampai sebelum Nietzsche dan pemikiran postmodernisme lainnya mencapai pamor utama dalam filsafat, pemikiran Politik justru mendapatkan momentum yang baik. Ruang pemikirannya kaya, mendalam dan ekstensif. Namun, di tangan suara ganjil dari masa kemapanan kebudayaan Eropa, Politik menjadi inferior. Mengapa politik menjadi inferior, setelah sebelumnya terkesan superior?

Pertama, Politik sebagai sebuah produk filosofis sekaligus praktis, lahir di masa Yunani dan Yunani mengenal kemerdekaan individual. Salah satu rasa keyunanian pada masa kelahiran Politik adalah bahwa seorang Yunani merasa kemerdekaan individual hanya ada di kalangan mereka, sehingga bangsa-bangsa timur, meski berada di bawah Kekaisaran sekuat Persia sekalipun, dianggap sebagai bangsa budak yang dieksploitasi oleh Raja-Rajanya. Hal yang semacam itu tak dapat ditemui dalam alam kenegaraan Yunani. Sistem Demokrasi dikenal dan Senat dipilih oleh Demos (rakyat). Penentuan kebijakan dilakukan berdasarkan konsensus dari para senat yang mewakilkan suara rakyat dalam Negara-kota Yunani yang saling independen satu sama lain. Kebudayaan Politik Yunani kuno juga mengedepankan pendekatan retorika dan oratorikal, sehingga kekuasaan dan pengaruh untuk memanipulasi arah kebijakan terletak pada kelihaian intelektual.

Pada masa yang demikian, Yunani berhasil mengartikulasikan istilah Politea yang merangkum segala pengertian khasnya mengenai hak dan situasi kewarganegaraan. Istilah ini kemudian menurunkan kata Politica atau Politics yang dikenal dalam ruang kontemporer. Jika kita berhasil melihat konteks universal ketika Politik dilahirkan di Yunani, maka kita dapat melihat betapa Politik adalah konsep yang superior karena berdiri di pertengahan antara Despotisme yang memperbudak rakyat jelata dengan ekspekstasi untuk melahirkan peradaban manusia yang memperhitungkan hak kewarganegaraan pada level individual. Inilah alasan mengapa Politik bertahan sebagai salah satu cabang Filsafat yang maju. Politik terlihat sebagai gagasan yang menjanjikan terungkitnya martabat kemanusiaan.

Di dalam alam pemikiran Nietzsche, potensi Politik digantikan oleh keseluruhan filsafatnya tentang transvaluasi nilai-nilai. Di sini, di dunia yang tidak menyisakan benua-jaminan setelah datangnya Nihilisme, Nietzsche melihat bahwa dunia tanpa arti segera akan digantikan oleh nilai Ubermensch. Nilai Ubermensch adalah nilai yang berada di sini, sekarang dan satu-satunya. Nilai Ubermensch adalah nilai antikodrati yang mengenyampingkan semua esensi yang menawarkan prinsip identitas dan menggunakan eksistensi individual dalam masa Nihilisme untuk menafsirkan dunia tanpa batas, nonstop. Sehingga, di hadapan filsafat antimetafisika dan antinorma itu, Politik yang mencoba mendefinisikan, atau kata Kierkegaard, memassifikasikan cara-berada manusia adalah nilai yang akan habis dilindas oleh Ubermensch yang superior itu.

Kepemimpinan, dalam hal apapun adalah soal Politik belaka. Kepemimpinan adalah soal mengelola kebebasan yang terbatas-dan keterbatasan yang dikompensasikan oleh kebebasan. Semua ihwal kepemimpinan selalu berkorelasi dengan definisi, struktur, ekspektasi, reduksi, goal, hak dan kewajiban. Pada dunia yang seperti inilah, Nietzsche dan konsepsinya yang menolak sumber-sumber metafisika, antidefinisi-esensi dan yang mencoba melihat dunia berdasarkan cara pandang Ubermensch adalah ikan lele yang menggelepar-gelepar ketika digoreng hidup-hidup.

Jika kita cermati dengan seksama, sejatinya, kaum nihilis, teroris pelaku bom bunuh diri adalah saudara kandung para jutawan dan milyuner kapitalis. Mereka semuanya sama saja. Mereka adalah ekstrimis yang memiliki kesamaan. Dimana letak kesamaannya?

Mereka sama-sama melepaskan diri dari setiap pemahaman bahwa mereka harus menaati Allah Swt. Dan mematuhi Rasulullah Saw. Mereka tidak melakukan itu, dan mereka tidak bisa melakukannya dengan kedermawanan, mereka tidak bisa melakukannya dengan teriakan takbir “AllahuAkbar!” sebelum meledakkan diri mereka.

Lepas dari itu, terhadap pelaku peledakan diri yang terjadi di Indonesia, walaupun memang caranya “tidak bisa” saya cukup empati terhadap mereka, atas geloranya yang amat kuat dalam berjihad. Terhadap apakah mereka mati syahid atau tidak, itu hak preogratif Allah Swt. Sebagai pemilik hak untuk memberikan gelar Syahid. Saya hanya berdoa yang terbaik saja. Tetap semangat, hidup Jihad Fisabillilah!

[] Menjelang Siang, 16 Oktober 2009

Situhiyang, Tjampea

In alle interviews en besprekingen rond de recente roman van Désanne van Brederode staat het te lezen: Door mijn schuld is geïnspireerd op de controversiële moordzaak op de weduwe-Wittenberg in Deventer in 1999. De ingrediënten zijn inderdaad hetzelfde: een brutale moord, een ontkennende verdachte, een mediahype waarin degene die vastzit voor de moord als onschuldig slachtoffer wordt neergezet. Ik wil de wereld van schreeuwende Telegraaf-koppen, Maurice de Hond en Peter R. de Vries echter even laten voor wat zij is, en een parallel trekken met een uiting van hogere cultuur: de roman Misdaad en straf van Fjodor Dostojevski.

De vertaling van de oorspronkelijke Russische titel als Misdaad en straf is al weer enige decennia gebruikelijk, maar het is goed om er aan te herinneren dat deze roman ook wel vertaald is als Schuld en boete. In het Duits is die vertaling, Schuld und Sühne, nog altijd courant. Het schijnt dat de Russische woorden die Dostojevski koos een beetje midden houden tussen het religieus en moreel geladen Schuld en boete en het meer neutrale en juridische Misdaad en straf.

Ergens op datzelfde spectrum moet ook het laatste woord uit de titel Door mijn schuld begrepen worden. De formulering komt natuurlijk rechtstreeks uit de katholieke liturgie — mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa — maar wie een roman verwacht over een religieus schuld- of zondebesef komt bedrogen uit. Natuurlijk, die betekenis van schuld klinkt wel steeds mee op de achtergrond. Maar als de auteur in een filmpje op de website van Querido haar boektitel toelicht, lijkt ze zelf ook te zinspelen op de meer juridische dimensie van de term.

De opmerkelijkste parallel tussen de twee romans is echter niet de overeenkomst in lading van het woord ’schuld’, maar eerder het basisgegeven van het verhaal: beide boeken zijn misdaadverhalen waarbij de lezer eens niet hoeft te twijfelen of de schuldige wel echt schuldig is, of met de detective mee hoeft te puzzelen wie het precies gedaan heeft, de butler of toch de klusjesman. Al tamelijk snel in Misdaad en straf zien we Raskolnikov met een bijl onder zijn jas aankloppen bij de oude woekeraarster en haar het hoofd inslaan met de botte kant. Ook de hoofdpersoon van Door mijn schuld, Gunnar de Wit, biecht vrijwel meteen op dat hij het was die de zakenman Evert Oldenheuvel met een zware steen om het leven bracht. “Dit wordt geen whodunit”, laat Van Brederode De Wit schrijven. “Dit is een I-did-it.”

Of Van Brederode deze parallel er bewust in heeft gebracht weet ik niet, en het doet er ook niet zo toe. Als gezegd hoeven we als lezer in dit boek niet zelf voor detective te spelen, en ik besef dat het ook wat potsierlijk over kan komen als ik nu als een literaire Sherlock Holmes op voor de hand liggende of juist vergezochte dwarsverbanden binnen de letteren poog te wijzen. Maar deze speurneuzerij levert, zelfs wanneer we in ongegronde hypothesen en twijfelachtige conclusies blijven steken, denk ik wel een mooi inzicht op in de thematiek van deze roman.

Nogmaals, we weten niet of de knipoog naar Misdaad en straf er bewust is ingebracht, maar het is toch op z’n minst interessant om te bedenken dat Van Brederode dat eerder heeft gedaan, bewust knipogen naar een klassieker uit de wereldliteratuur. Haar mooie roman Het opstaan uit 2004 knipoogde vrij duidelijk naar De val van Albert Camus. Als ik me niet vergis heeft Van Brederode dat destijds zelf ook gezegd. Heel kort gezegd gaan die beide boeken over ingrijpen of niet ingrijpen wanneer het er op aankomt; op het eerste gezicht een heel andere thematiek dus dan die van Misdaad en straf en Door mijn schuld. Maar er is wel degelijk een merkwaardige overeenkomst tussen deze vier boeken: het meer impliciete thema van morele superioriteit. De vier hoofdpersonen van deze respectievelijke boeken zijn stuk voor mannen die zich in zekere zin verheven voelen boven andere mensen. Jean-Baptiste Clamence, uit De val, is een succesvolle en egocentrische ijdeltuit die zichzelf graag feliciteert met zijn voorbeeldige gedrag. Rudolf de Wolf, uit Het opstaan, is een zwartgallige cynicus, en al even succesvol, egocentrisch en ijdel. Rodion Raskolnikov ziet zichzelf als een soort Übermensch, voor wie andere regels gelden dan voor de rest van het gepeupel. En Gunnar de Wit haalt zijn neus op voor zowel zijn intellectuele familie als zijn volkse schoonfamilie. Uiteraard brengt hun morele superioriteitsgevoel alle vier deze mensen in de problemen.

Nu was Het opstaan zeker geen hervertelling van De val; de titelkeuze doet al vermoeden dat de roman van Van Brederode het verhaal van Camus eerder spiegelde, omkeerde. Tussen Door mijn schuld en Misdaad en straf bestaat een vergelijkbaar contrast. Het vertrekpunt van de romans is gelijk — de tamelijk impulsieve moord op een rijk persoon, met een bot voorwerp op het achterhoofd — maar verder zijn zij haast elkaars spiegelbeeld. Raskolnikov is een nerveuze armoedzaaier die het hoog in z’n bol heeft gekregen, die zijn milieu wil ontstijgen — niet economisch, want dat lukt hem niet, maar daarom maar door een intellectueel snobisme, een soort nietzscheaans nihilisme. Hij is daarmee het prototype van de tragische, stelselmatig onbegrepen romanticus die Gunnar de Wit juist zo verfoeit; De Wit, zo merkt hij ergens op in Door mijn schuld, voelt zich juist veel te goed begrepen. Raskolnikov lijkt in feite meer op de Zweedse, zwart-romantische dichter August Strindberg, met wie de ouders van De Wit hartstochtelijk dwepen (en die ik persoonlijk nooit meer helemaal serieus kan nemen sinds ik de hilarische website Strindberg & Helium ken, maar dat terzijde).

Gunnar de Wit komt juist uit een prima milieu; zijn vader is hoogleraar Scandinavische letterkunde (vandaar die voornaam en voorliefde voor Strindberg), zijn moeder kunstdocent, en hij is zijn hele jeugd lang omringd met liefde, zorg en cultuur. Als enige van de kinderen rebelleert hij echter tegen zijn afkomst. Hij verandert zijn voornaam in Koen, gaat een vmbo-opleiding doen, trouwt met een meisje van volkse komaf. Waar Raskolnikov het plat gezegd hoog in zijn bol kreeg, krijgt Koen het eerder laag in zijn bol — met evenwel dezelfde onderhuidse woede en frustratie. Waar Raskolnikov zich driftig aan de geestelijke en materiële armoede van het vroeg-industriële Rusland wil ontworstelen, daar poogt De Wit zich van de geestelijke en materiële rijkdom van het post-industriële Europa te ontdoen.

Daarmee kun je Gunnar de Wit als de verpersoonlijking zien van een euvel dat Van Brederode reeds beschreef in haar scherpzinnige pamflet uit 2006, Modern dédain. Namelijk het euvel van een tegenwoordig zo modieus snobisme in omgekeerde richting, een postmodern snobisme dat The Beatles boven Bach verkiest, dat onbeschaamd dweept met André Hazes of Johan Cruyff, dat niets meer wil weten van een onderscheid tussen hoge en lage cultuur, en dat iedere culturele verfijning wil doodslaan in geforceerde laagdrempeligheid en leukheid. Hosanna in den lage, gezegend hij die zwetst in de naam van het volk.

In de persoon van Gunnar de Wit zien we hoe die houding verwordt tot een soort zwartgallig, zelfs moorddadig nihilisme. Het is misschien wat al te kort door de bocht om hem een icoon van de GeenStijl-generatie te noemen, het zou het reliëf van dit personage bovendien wat wegnemen, maar enige verwantschap lijkt er desalniettemin te zijn; het jongste en meest gefrustreerde kind van beschaafd-linkse ouders, dat zich volkser voordoet dan hij is, geen enkele waarde meer erkent en neerkijkt op iedere vorm van culturele en intellectuele fijnzinnigheid, en dat ondanks of dankzij dat alles uitgroeit tot een soort van volksheld.

Een ontluisterende fenomenologie van de vervlakking, zo kun je Door mijn schuld, zo niet het hele oeuvre van Désanne van Brederode, best noemen. Met fijne kwast schildert zij vormen van arrogantie en vooringenomenheid in alle kleurschakeringen. Inclusief het diepe zwart van de weigering om de blik te richten op iets dat ons verheffen kan. Dat is een schuld — in die subtiele zin van het woord, ergens tussen religieuze zonde en juridische misdaad in — die onze hele tijd te dragen heeft.

Comme l’a fait remarquer Abmoul, depuis l’alternance, les ministres de la Communication successifs – Nabil Benabdallah de 2002 à 2007 et Khalid Naciri depuis cette date - sont issus du PPS (1), ex-PLS, ex-Parti communiste marocain – un des rares partis communistes au monde à accepter la monarchie, déjà à l’époque de la patrie du socialisme – Ali Yata, son président de 1944 à 1997. Ce parti, créé en 1974 et descendant direct du Parti communiste du Maroc puis du Parti communiste marocain puis enfin du Parti de la libération et du socialisme (PLS), a connu, sous ses différents acronymes, une persécution certaine des pouvoirs en place, français ou marocain: interdit en 1952 par les autorités coloniales, il le fût à nouveau sous le gouvernement Abdallah Ibrahim en 1959 (interdiction prononcée sur la seule base d’un discours radiophonique du Roi Mohammed V) puis lors du début des années de plomb (en 1969).

La presse de ce parti ne fût pas en reste: dans la brochure “Presse démocratique au Maroc: bilan et difficultés” (Editions Al Bayane, Casablanca, 1982), Ali Yata, leader historique du parti sous ses différentes dénominations de 1944 à 1997 (date de sa mort accidentelle), recense ainsi El Watan (paru clandestinement en 1942, sous le régime de Vichy), Egalité (paru clandestinement en 1944), Espoir (interdit en même temps que le PCM en 1952, paru clandestinement de 1945 jusqu’en 1956), Hayet ech-Chaab (interdit de parution mais publié clandestinement de 1945 à 1956, les autorités coloniales ne voulant pas d’une publication communiste arabophone, puis saisi et interdit en 1959 sous le gouvernement Abdallah Ibrahim), Les Nouvelles Marocaines (interdit en 1951), La Nation (suspendue par le PCM pour “raisons politiques“), Al Jamahir (interdit en 1959 sous le gouvernement d’Abdallah Ibrahim en même temps que fût prononcée la dissolution du PCM), Al Moukafih (interdit en 1960 puis autorisé en 1961, puis saisi et interdit en 1964 sous le gouvernement d’Ahmed Bahnini), Al Kifah al watani (paru en 1965 puis interdit en 1969) et enfin Al Bayane (saisi à de multiples reprises, dont trois fois en 1981, suspendu trois semaines en février 1981 et en juin 1981) – sans compter la censure, devenue “monnaie courante avec l’accentuation des luttes de classe, d’une façon illégale, notamment à partir de 1972” (Ali Yata, op. cit., p.74).

Pour ceux qui découvriraient la scène politique marocaine, le PPS de 2009 a autant à voir avec le PPS de ces années de plomb que l’USFP d’Abdelouahed Radi avec l’USFP/UNFP des Mehdi Ben Barka, Omar Benjelloun ou Abderrahim Bouabid. C’est dire que plus rien aujourd’hui ne relie le PPS (ou l’USFP) persécuté des annnées de plomb à celui persécuteur de cet an de grâce 2009, sinon la trahison et le reniement, ultimes rappels de partis qui militèrent pour la démocratie.

Pour remuer le couteau dans la plaie, on peut citer ce qu’écrivait feu Ali Yata sur la saisie administrative de la presse dans cette brochure:

“En effet, le ministre de l’intérieur peut faire saisir un ou plusieurs numéros de n’importe quel journal, s’il considère que ce ou ces numéros portent atteinte à l’ordre public. Dans ce domaine, le ministre n’a donc à rendre de compte à personne, ni n’est contrôlé par quiconque. Il est libre d’apprécier à sa façon les articles publiés, de les interpréter comme bon lui semblera, de considérer qu’un article déterminé, un paragraphe de celui-ci, voire une simple phrase – quand il ne s’agit pas d’un seul mot! – sont de nature à troubler l’ordre public. (…) Il s’agit donc là d’un pouvoir discrétionnaire d’une portée dangereuse, porteur d’injustices potentielles et qui revêt le caractère d’une atteinte aux libertés d’opinion et d’expression. (…)

En conclusion, on doit donc dire que la presse libre et démocratique au Maroc rencontre des difficultés d’ordre politique, et ce en fonction de l’évolution générale de la situation politique. C’est pourquoi il convient de poursuivre le combat avec persévérance et fermeté jusqu’à ce que la liberté de publication et d’expression soit pleine et entière, qu’elle soit débarassée de ses entraves, comme le garantit la Constitution et le prévoit la loi” (op.cit., pp. 69-70, 78)

Le tournant ouvertement légaliste du PPS fût acté en 1975, lors du 1er congrès national du PPS, dans le programme du parti “La démocratie nationale, étape historique vers le socialisme“, qui déclarait notamment que “la reconnaissance pleine et entière du libre exercice des libertés par le peuple, afin de lui permettre d’exprimer ses aspirations et ses revendications, est une nécessité impérieuse” (PPS, “La démocratie nationale, étape historique vers le socialisme – Programme du Parti du progrès et du socialisme adopté par le Congrès national des 21, 22 et 23 février 1975 – Casablanca“, Imprimerie Al Maarif, Casablanca, sans date, p.220).

Mais le ver était déjà dans le fruit, dès cette époque: dans la grande tradition stalinienne, le rapport présenté lors de ce congrès national par Ali Yata (“Pour le triomphe de la révolution nationale démocratique et l’ouverture de la voie vers le socialisme“, Imprimerie Al Maarif, Casablanca, sans date), on pouvait lire les passages suivants:

“il en résulte un mécontentement, qui se signale d’abord dans les rangs de la classe ouvrière (…). Ce mécontentement (…) a également favorisé les tendances anarchistes et gauchistes dans les luttes politiques ont aggravé la situation, en affaiblissant les organisations politiques, en perturbant les liens des partis avec les masses populaires et en accroissant l’inquiétude générale et l’incompréhension. Ces tendances ont fait, objectivement, le jeu de l’ennemi impérialiste et néo-colonialiste, le jeu de la réaction” (op.cit., pp. 98-9)

Plus loin dans ce même rapport, on retrouve le passage suivant:

“Il convient d’aborder ici un problème un peu particulier, celui du gauchisme. (…) C’est une utopie dangereuse qui flatte démagogiquement certains éléments et tente de les entraîner à sous-estimer l’impérialisme et la réaction. En fait, le gauchisme n’a aucune audience auprès de la classe ouvrière et cela s’exprime aisément, car la classe ouvrière est en confrontation immédiate et quotidienne avec l’impérialisme et peut difficilement se laisser distraire. Mais vis-à-vis des éléments inexpérimentés de la frange de la jeunesse qui n’est pas directement confrontée avec l’impérialisme, ils ont pu acquérir quelqu’audience (…)

Le gauchisme a sa filiation étrangère bien connue: c’est une résurgence de l’anarchisme qui est remis en vogue depuis une vingtaine d ‘années, surtout en Europe occidentale et tout particulièrement en France (…). Le fait est d’importance en ce qui nous concerne, puisqu’une grande partie de nos étudiants vivent en France et qu’ils y sont encouragés à mêler à leurs justes revendications et luttes des propos fracassants et irresponsables, certains allant même jusqu’à se considérer comme des exilés, en exil doré bien sûr.

Le gauchisme n’est pas seulement une resucée de Proudhon ou de Bakounine et d’un éventail éclectique et mal digéré de différents auteurs révolutionnaires et même contemporains, il est aussi alimenté de façon beaucoup plus moderne par des penseurs politiques bourgeois, américains ou d’Europe occidentale, philosophes, économistes ou sociologues d’un pessimisme apocalyptique (…). De la même manière, l’anarchiste Bakounine prétendait, à propos des colonies, qu’il faut faire la révolution sociale avant la révolution nationale et condamnait le patriotisme.

Le gauchisme répond également à certaines particularités historiques du développement du Maroc et exprime à la fois l’impatience et l’impuissance de la petite bourgeoisie, sa crainte de la discipline et de l’ordre, ses difficultés culturelles, sa peur du peuple et sa paralysie face à l’impérialisme, en même temps qu’une volonté d’hégémonie. (…) Il convient cependant de faire une distinction entre, d’une part, les jeunes qui ont été entraînés par leur enthousiasme, par une énergie qui n’a pas trouvé d’autre exuoire, parce que leur inexpérience et leur ignorance ont été abusées, et, d’autre part, les responsables chevronnés, qui nuisent consciemment et délibérément à la cause progressiste pour des motifs inavouables.” (op.cit., pp. 140-2)

Ca vous rappelle quelque chose, vous aussi? Cette jonction rhétorique entre le stalinisme et le discours néo-makhzénien, à 34 années de distance, n’est peut-être pas si étonnante que ça, pour qui connaît le caractère conservateur, moraliste et xénophobe du stalinisme. Mais même le stalinisme, version beldie (la version soviétique originale était autrement plus barbare), avait l’avantage sur la rhétorique néo-makhzénienne d’une certaine décence, apparemment perdue en gravissant les marches du pouvoir:

“Nous sommes et demeurons contre la répression qui s’abat sur les gauchistes persécutés pour leurs idées, tant qu’il s’agit d’idées car si on n’a pas le droit de commettre des actes nuisibles et d’insutler, on peut se tromper et cela ne constitue pas un délit” (op.cit., p. 142)

Hat-tip: Karim pour l’icône.

(1) Pas tout à fait en fait: l’Istiqlalien Mohamed Larbi Messari fût ministre de la communication du gouvernement Youssoufi I (1998-2000), et l’USFP Mohammed Achaari fût titulaire de ce même poste dans le gouvernement Youssoufi II (2000-2002).

Le complot ourdi par Jean-Pierre Tuqoi et cie atteint désormais les rives pourtant amies de Hachette, avec l’habituellement très peu subversif Paris Match, qui publie cette semaine une couverture ouvertement nihiliste, mais dont on peut néanmoins s’interroger pour savoir si elle procède du nihilisme sublimé, du nihilisme destructeur ou du nihilisme sincère.

J’en laisse l’appréciation finale à l’expert és nihilisme du gouvernement marocain, Khalid Naciri, auteur du célèbre appel à tous les nihilistes sincères, dont un sosie affirmait au mois de mai 2009 que le choix de la liberté d’expression au Maroc était un processus irréversible:

Morocco says expansion of freedom of expression ‘irreversible’ choice
MAP Saturday, 30 May 2009

Communication Minister Government Spokesman Khalid Naciri

The expansion of the scope of the freedom of expression is a fundamental and totally irreversible choice for Morocco, Communication Minister, Government Spokesman, Khalid Naciri, affirmed on Thursday. Speaking at the opening session of a debate on the audiovisual industry in Morocco, Naciri pointed out that this strategic choice is evidenced by the “liberalisation of the audiovisual sector and its opening onto private operators,” adding that so far about ten radio stations were granted licence.

The Moroccan official considered that the newly-established radio stations, both public and private ones, work with a lot of professionalism.

He recalled that the audiovisual liberalisation and the diversification of its products have also allowed for the launch of several specialised TV channels (Assadissa, Arrabia, Arriyadia, Aflam TV…). He noted that a parliamentary as well as a Berber television will be launched soon.

Naciri stated that his department is currently endeavouring to define the contours of “a well constructed plurality” and to establish “audience measurement” mechanisms that are meant to map the conception of a modern and democratic society.”

Hat-tip pour la couverture légèrement modifiée de Paris-Match: Hisham.

Addendum: j’aurais bien aimé mettre la une de la version marocaine de Paris-Match en vis-à-vis afin de permettre à chacun de se convaincre de la perfidie des nihilistes français de Hachette et cie, mais je ne souhaiterais pas fournir à Si Khalid une occasion rêvée de me faire voir Oukacha de l’intérieur.

Le sketch de Comical Khalid, la réplique marocaine de Comical Ali, a eu le succès escompté, auprès de moi, de Larbi et de Politiconaute du moins. Il se murmure qu’il produira son nouveau spectacle en nocturne au Mégarama à compter de la première semaine de ramadan, avec ses sketches désormais célèbres “Nini le nihiliste”, “dans les yeux d’un nihiliste sincère“, “la confrérie des refuzniks“, “ne dites pas à ma mère que je suis journaliste nihiliste, elle me croit pianiste dans un bordel”, “je pense donc je suis contre“, “le grand orchestre du nihilisme ravageur“, “l’aristocratie verse de l’eau au moulin des chapelles“, “De quel droit, le regard anthropologique sur le «régime marocain» conclut-il de fait, que la sacralité de la monarchie n’est qu’un ersatz de démocratie, un sous-produit de la modernité ?” et surtout “le Maroc est irréversiblement engagé dans un processus d’édification démocratique et cela se fera dans la stabilité institutionnelle“. Sa prestation au journal de France 24 fait d’ailleurs l’objet d’un bootleg qui va chercher dans les 10.000 DH l’enregistrement à Bab el had.

Hat-tip: Hisham pour l’icône, disponible ici.

Ergens in de tweede helft van de vorige eeuw werd onze Nederlandse taal verrijkt met een nieuw werkwoord: ‘vertrossen’. Hoewel geen kip het meer gebruikt tegenwoordig, meldt de laatste editie van de Van Dale nog altijd keurig de definitie:

vertrossen (onverg.; vertroste, is vertrost) 1 zijn programma’s aanpassen aan de smaak van het grote publiek en derhalve slechts oppervlakkig, waardevrij amusement brengen, met weinig informatie en educatie 2 (bij uitbr.) oppervlakkig worden, niet diep graven * van ver- + de omroep Tros
vertrossing (de (v.)) verschijnsel dat steeds meer nadruk wordt gelegd op amusement zonder diepgang ten koste van educatieve en levensbeschouwelijke waarden (vooral in de omroepwereld)

Merkwaardig genoeg zijn deze termen inhoudelijk nog altijd hoogst actueel — ons hele land vertrost in razendsnel tempo, van de media tot en met de politiek — maar komt het woord zelf een tikkeltje gedateerd over. Want het stamt uit de tijd van voor de commerciële televisiestations, toen de cultuurpessimisten enkel nog de Tros hadden om de schuld te geven van alle vervlakking en infantilisatie. Inmiddels steken RTL, SBS 6, Net 5 enzovoort de Tros natuurlijk naar de kroon qua hersenloos, hedonistisch en nihilistisch amusement.

Maar laten we de term ‘vertrossing’ maar bewaren, als zichtbaar monument voor de publieke omroep die deze ellende over ons afgesmeekt heeft bij de afgoden van roes en genotzucht. Bovendien: dat de commerciëlen inmiddels kundig hun best doen om nog platter vermaak te brengen, neemt niet weg dat de Tros ook nog altijd haar uiterste best doet de bevolking zo dom mogelijk te maken.

Op dezelfde dag dat ‘de grootste familie van Nederland’ victorie kraaide omdat zij ook daadwerkelijk de grootste omroep van Nederland was, dreigde minister Plasterk de uitzendlicentie van de Tros in te trekken vanwege de sluikreclame in het kinderprogramma Bibaboerderij. Dat programma is een goed voorbeeld van de voortgaande vertrossing, en niet alleen omdat het een reclamevehikel van C1000 is. Zelden heb ik zo’n hersenloos programma gezien — in vergelijking met de di-da-dyslectische foe-fa-figuren in die Bi-ba-boerderij zijn zelfs de Teletubbies welbespraakte intellectuele zwaargewichten. Mijn kinderen mogen er niet naar kijken. Dat is gewoon een kwestie van geestelijke hygiëne. En ik ben daar doorgaans heus niet flauw in.

Ik ben zelfs zo ontzettend niet flauw dat ik vanochtend heel heldhaftig de televisie aanflapte voor mijn kinderen, zodat ik zelf even op m’n gemak de krant kon lezen. Nederland 3 is in de vroege ochtend het domein van zeer acceptabele kindertelevisie — Sesamstraat, KRO Kindertijd, allemaal programma’s waarin een zekere diversiteit, intelligentie en creativiteit te ontwaren is. Maar toen ik de tv vanochtend inschakelde was het net iets na achten, en dan is het de beurt aan de Tros om de kindergeesten te verpesten. De Tros, dat moet je ze nageven, bereikt in dat opzicht het maximale resultaat met minimale middelen: met herhalingen van herhalingen van zichzelf toch al steeds weer herhalende producties van het Belgische Studio 100, waar ik al eerder kritiek op leverde. Zie je de gemakzucht van het scherm afknallen, dan kun je er donder op zeggen dat de Tros aan het uitzenden is.

Nu snap ik op zich best dat een omroep er in deze zomerperiode voor kiest om herhalingen uit te zenden, maar de Tros maakte het vanochtend wel erg bont. De aflevering van het toch al tenenkrommend infantiele De wereld van K3 stond in het teken van Oudjaar. Terwijl buiten de zon en zomerse buien elkaar afwisselen, staan die drie Belgische tantes in een kerstdecor te kwebbelen over oliebollen en sneeuwlaarzen! De Tros had die herhaling natuurlijk rücksichtlos uit de kast getrokken. Seizoenen? Who cares! In de C1000 bestaan immers ook geen seizoenen, daar kun je ook het hele jaar door aardbeien en asperges kopen. Wij denken bij nihilisme doorgaans aan gitzwarte redenaties van somber ogende filosofen, maar vergis je niet: in onze samenleving komt nihilisme in zuurstokroze verpakking en vrolijke deuntjes.

Dus minister Plasterk, alstublieft, trek de licentie van die zender in! Al die nieuwe aspirant-omroepen moeten eindeloos verantwoording afleggen over hun bestaansrecht — en terecht, als je het mij vraagt! — maar waarom zijn we dan ook niet een ietsiepietsie kritischer over het bestaansrecht van de bestaande omroepen? De toegevoegde waarde van de Tros is nul, nada, nop, nihil. Schrappen die handel!

Laten we met z’n allen hopen dat het woord ‘onttrossing’ de volgende editie van de Van Dale haalt…

Gelukkig is Ground Zero 2009 weer ten einde. De 25.000 nachtbrakers hebben hun lol weer gehad en de bewoners in de buurt van recreatieplas Bussloo hun ellende. Vrijdag stond er een stukje in de Stentor over een gezin dat uit nood maar een weekendje naar zee ging. Omdat slapen in een straal van 4 kilometer rond Ground Zero onmogelijk is. Een Ground Zero waar harde housestijlen met namen als hardcore en terror ten gehore worden gebracht. En terreur is het.

Het is onbegrijpelijk dat er een vergunning wordt verleend voor een bak herrie die van 9 uur ´s avonds tot 8 uur de volgende morgen duurt. Daarmee wordt normale mensen hun nachtrust ontnomen ten faveure van festivalgangers met een verdraaid dag-nachtritme dat wordt geaccepteerd als doodnormaal. Hoe ver zijn we afgegleden?

Vrucht van een duistere boom

Andere artiesten zijn duidelijk door Ajax geïnspireerd: Super Marco May en Miss Djax. Maar ach, kun je nog spreken van inspiratie bij nihilisme?

Er was ook een heuse Bonfire Area. Nee, die plek heeft niks te maken met dat beroemde paard van Anky, maar alles met een kampvuur waar de murw gebeukte bezoeker kon uitblazen. Zaterdagavond rook ik een smeulende kampvuurlucht. Blijkbaar is dat uitblazen door de opgefokte festivalgangers letterlijk opgevat. Tja, nihilisme hè…

Ja, het was een festijn. Iedereen kon van zonsondergang tot zonsopkomst helemaal “uit zijn plaat gaan”. Een vernieuwende uitdrukking uit de scene. Waarschijnlijk omdat “uit je dak gaan” en “house” een slechte combinatie is. Voor je het weet ben je dakloos.

Wil je de hele nacht uit je plaat gaan, dan zijn stimulerende middelen gewenst. Resultaat: 44 alcohol overtreders en 28 bekeuringen wegens drugsbezit.

Tja, Ground Zero… In New York bevindt zich sinds 11 september 2001 een Ground Zero. Op de plaats van het door terreur verwoeste World Trade Center. Rond recreatieplas Bussloo is het één dag per jaar Ground Zero. Een toepasselijke naam voor duisternis waar wordt gesjord aan waarden en normen. Duisternis waar onze jeugd wordt misvormd. Duisternis die het daglicht niet kan verdragen.

Henk van Blijderveen

La littérature s’écrit dans des objets techniques disponibles à la lecture solitaire ; à ce titre quelque chose s’y perd par rapport au mythe, qui s’adresse à un peuple. C’est ce défaut qui signe à la fois la singularité de l’apport de la littérature, comme dispositif, au désenchantement du monde, et celle de sa réponse possible.

Son apport : le livre favorise une consommation individuelle du sens qui ne peut qu’affaiblir les représentations religieuses du monde, qui reposent sur une communauté de conception du sacré et des pratiques cultuelles qui lui correspondent. Dans le for intérieur de la conscience du lecteur, les images ou les scènes que déploit à la vitesse singulière de chaque lecture un livre, et qui s’enrichissent de ses souvenirs et de son imagination, ne peuvent lui tailler pour rapport au réel qu’un monde dont le sens ne se partage plus sans reste, et qui n’appelle pas de fidèles. Ainsi, comme repli du sens dans la communauté fragile du lecteur singulier et de l’auteur, c’est la religion, ses valeurs et son peuple, qui disparaissent.

Sa réponse possible : ce que peut une oeuvre écrite, lorsqu’elle s’adresse à un individu, c’est lester sa vie du monde et des expériences de l’auteur tel qu’il peut les interpréter, et créer dans le vide laissé par la mort des religions une minuscule communauté où se déploie, par le moyen des affects, quelque chose qui relève à nouveau du sens. Et ce que peut cette charge de sens, n’est-ce pas augmenter sa connaissance du réel, et derechef sa puissance d’agir sur lui ? Si bien que la littérature pousserait les corps à agir et non plus simplement à obéir, à agir librement et selon leur pleine puissance – c’est-à-dire à danser, sur le rythme qu’elle pose. Autre manière, musicale cette fois plutôt que magicienne, de comprendre ce que l’enchantement, loin de l’exploitation politique des superstitions, peut vouloir dire.

à P. J.

9060 Le rêve du papillon [Sagem Bluetooth 2008-12-05]
(Boulevard Felix Faure Place 8 Mai 1945 – St-Denis)

Les veilles matines New-York se jonchait de méduses
Les placards embourrés, l’envol d’une poche crevée

Le cri du chiffonnier décachetant l’âme poncive
L’haleine et le vent morts abusaient l’épopée

Le vide-ordures témoin bien empêché de nuire,
La métempsychose subjugue ses femmes bées

Avant que le jour sale ne vienne me déprécier,
Je vais chercher un pain pour colorier et dormir

Não há base ideológica, social ou objetivos concretos.

Tijdens een zonnige en eentonige treinreis — een dankbare kweekvijver voor dat soort dingen — schoot mij gisteren een idee voor een chestertoniaanse roman te binnen. Dat gebeurt me wel vaker, en meestal ontbreekt het me aan zin en tijd om het idee uit te werken. Bovendien: deze chestertoniaanse roman die ik voor mij zag bevatte geen nihilistisch, plotloos geneuzel en gezanik, dus enige kans op een lezerspubliek in het Nederlandse taalgebied lijkt me bij voorbaat uitgesloten. Dus ik kan mijn idee best verklappen. Ook heel chestertoniaans, trouwens: Orthodoxy van G.K. Chesterton begon immers ook met het verklappen van een onvolgroeid romanidee.

Mijn idee voor een chestertoniaanse roman kwam hier op neer: dat er een gigantisch wereldwijd complot blijkt te zijn tegen complotten. Machthebbers, multinationals, militaire inlichtingendiensten, esoterische sektes en religieuze leiders — allemaal zijn ze betrokken bij dit grootse complot. Iedere poging om een complot te smeden, wordt door hen direct en onverbiddelijk in de kiem gesmoord. Twee of drie mannen die ergens in de bergen van Georgië bij elkaar komen en op fluistertoon hun onvrede over Poetin kenbaar maken, worden onmiddellijk op hun mobieltje gebeld door deze verborgen wereldmacht. Of ze het even uit hun hoofd willen laten een complot te smeden. Hetzelfde overkomt Obama en Berlusconi, wanneer zij op de een of andere VN-top een onderonsje hebben. En op de plaats waar een vliegtuig zich in een wolkenkrabber heeft geboord, verschijnen mysterieuze agenten die moeten voorkomen dat andere mysterieuze agenten belastend bewijsmateriaal verduisteren.

Nou ja, de mogelijkheden zijn eindeloos. Ik wil niet beweren dat dit een goede roman zou zijn, maar het basisgegeven vind ik toch tamelijk hilarisch: dat al die wilde samenzweringstheorieën die op het internet rondzingen onjuist blijken te zijn dankzij de wildste samenzwering van allemaal, de samenzwering tegen samenzweringen.

Ik verklap dit idee omdat ik las dat een belachelijk hoog percentage van de Nederlandse bevolking gelooft in complottheorieën. Pim Fortuyn is vermoord door de JSF-lobby, Lady Di is vermoord door het Britse koningshuis, Kennedy is vermoord door de CIA en wij allemaal worden langzaam maar zeker vermoord door gsm-fabrikanten. Al deze samenzweringstheorieën zijn natuurlijk hartstikke waar. Het totale gebrek aan bewijs is bij dit soort verhaaltjes immers het meest krachtige bewijs.

Nee, trouwens, er is wel bewijs… Dat van die gsm-fabrikanten moet wel waar zijn, want de resultaten van dit onderzoek tonen aan dat de complete Nederlandse bevolking volslagen krankjorum geworden is door de straling van mobiele telefoons. Ik wil hier niet beweren dat de complottheoretici ongelijk hebben als zij beweren dat de Mossad achter de aanslagen van 11 september zit of dat er opzettelijk impotent makende stoffen in vliegtuigbrandstoffen wordt gestopt — zoals ik al zei kan het tegendeel toch niet bewezen worden, en voor deze dwazen is dat al voldoende bewijs. Ik wil vooral beweren dat het geestelijk ongezond is om je überhaupt met dit soort theorieën bezig te houden.

Ze zuigen je namelijk mee in een neerwaartse spiraal van paranoia, wantrouwen en cynisme, naar een troosteloos universum dat geregeerd wordt door blinde destructieve krachten. Totdat je uiteindelijk krankzinnig of zelfs schopenhaueriaan bent, het summum van geestelijke onfrisheid — hoewel je er best de Libris Literatuurprijs mee kunt winnen. (Schopenhauer, voor degenen die het geluk hebben hem niet te kennen, was een 19e-eeuwse filosoof die gruwelijk overschat werd, op de eerste plaats door Schopenhauer zelf.) Als je dan toch een hobby zoekt, ga liever kantklossen, aquarellen schilderen, een moestuin onderhouden, vogels tellen… Alles beter dan je in samenzweringstheorieën verdiepen.

De basale psychologie van deze geestelijke dwaling is ook al door Chesterton beschreven, in het al genoemde meesterwerk Orthodoxy. (Mijn weggegeven verhaalidee is in feite dus zelfs meervoudig chestertoniaans.) Een gek heeft niet zijn verstand verloren, luidt een bekende uitspraak uit dit boek, maar heeft juist alles verloren behalve zijn verstand. Waanzin heeft een sterk rationele kant — in het genoemde onderzoek blijkt niet voor niets dat hoogopgeleiden zeker zo vatbaar zijn voor samenzweringstheorieën. Langs strikt rationele lijnen is het ongelijk van de waanzinnige dus niet te bewijzen.

“Nevertheless he is wrong.  But if we attempt to trace his error in exact terms, we shall not find it quite so easy as we had supposed. Perhaps the nearest we can get to expressing it is to say this: that his mind moves in a perfect but narrow circle.  A small circle is quite as infinite as a large circle; but, though it is quite as infinite, it is not so large.  In the same way the insane explanation is quite as complete as the sane one, but it is not so large. A bullet is quite as round as the world, but it is not the world. (…) we may say that the strongest and most unmistakable mark of madness is this combination between a logical completeness and a spiritual contraction.  The lunatic’s theory explains a large number of things, but it does not explain them in a large way.” (uit: G.K. Chesterton, Orthodoxy, hoofdstuk 2)

Nu had Chesterton het nog over individuele gekken. Een eeuw nadat hij dit schreef, blijkt ruwweg driekwart van de Nederlandse bevolking alles verloren te hebben, behalve haar verstand. Wat wij verloren hebben, is de notie dat de wereld meer is dan een onguur krachtenveld waarin alles draait om wil tot macht. Wat wij verloren hebben is een nuchtere omgang met datgene waar we geen grip op hebben. Wat wij verloren hebben, kortom, is vertrouwen. Naïef? Natuurlijk! En wat een genade is die naïviteit… De frisse bries die het vertrouwen is, kan alle wolken van duistere vermoedens verdrijven.

In deze blog wil ik mijn persoonlijke herinterpretatie delen van de brief van Paulus aan de Filipenzen. De termen zwakheid, secularisatie en nihilisering, zal ik verbinden aan de context van mijn lezing van deze brief.

Maar wat voor mij winst was ben ik omwille van Christus als verlies gaan beschouwen. Sterker nog alles beschouw ik als verlies. Het kennen van Christus mijn Heer overtreft immers alles. Omwille van Hem heb ik alles prijs gegeven. Ik heb alles als afval weggegooid. Ik wilde Christus winnen en een met Hem zijn.
Fil 3:7-9

In de brief aan de Filipenzen lees ik veel blijdschap in de context van van lijden en vernedering. Paulus begint in hoofstuk 1 over zijn eigen gevangenschap van dat moment. Dit is misschien tegenslag in de ogen van anderen, maar deze vernedering draagt er juist toe bij dat het evangelie wordt verspreid, schrijft Paulus. Vernedering geeft een krachtig resultaat. Hierbij denk ik aan de woorden van Jezus als hij het heeft over zijn eigen lijden: “het zaad in de grond gaat dood om krachtig nieuw leven voort te brengen”.

Als we ons vertrouwen op Jezus stellen dan zullen we ook moeten lijden, zegt Paulus in de aanloop naar Fil. 2. Niet handelen uit geldingsdrang of eigenwaan, maar de ander uitnemender achten dan uzelf. Niet alleen je eigen belang, maar ook die van een ander.

Ik herken de neiging om een rookscherm te ontwikkelen en te roepen dat wij niet hoeven lijden voor ons geloof en dat we het eigenlijk best goed hebben vergeleken bij vervolgde christenen in andere landen. Dan vergeet ik maar even dat ik vaak handel uit geldingsdrang of eigenwaan, soms zelfs met een christelijk sausje. Je niet laten gelden en je opgeblazen eigenwaan laten leeglopen, dat lijkt me zwakheid. Zelfs “christelijke” opgeblazenheid is gebakken lucht. En ik heb zo ook mijn luchtkanalen die ik kan opblazen zodat ik groter word. Ze brengen me vaak verder van genade, verder bij Jezus vandaan en brengen afstand tussen mij en mijn naaste. Wanneer ik mijn geldingsdrang inlever, geef ik de ander dus meer ruimte en dat kan soms betekenen dat anderen misbruik kunnen maken van deze ruimte. Hun macht kunnen laten gelden. Tegenreageren vanuit geldingsdrang is niet wat Paulus hier aanbeveelt. Maar de ander uitnemender achten dan jezelf. Tjonge, dit lijkt niet menselijk.

Zoals Jezus, die niet vasthield aan zijn God-gelijk zijn, maar er afstand van deed. Hij nam de gestalte aan van een slaaf en werd gelijk aan een mens. En als mens verschenen, heeft hij zich vernederd en werd hij gehoorzaam tot in de dood, de dood aan het kruis (2:6-8).

In deze context staat ook de tekst, dat ons burgerschap in de hemel is (3:20). Een tekst die vaak is gebruikt om ons te onthechten van deze aarde en ons te gedragen als wereldvreemde gelovigen. Maar in deze context zegt deze tekst mij om mijn verlangens niet te richten op aardse zaken maar primair op God zodat ik Zijn vrede in mijn hart krijgt… Geworteld en gegrond in Zijn liefde Ef 3:16-17….en vervolgens je behoefte een vriendelijke/verbindende plek geven in de relatie met mijn medemens. Ten gunste van de eenheid met Christus en de eengezindheid onder elkaar en naar buiten toe in vriendelijkheid (4:5). Dit doet me denken aan een docente die vroeger tegen mij zei, een christen moet 2 x worden bekeerd. De eerste x tot de hemel en de tweede x weer terug naar de aarde.

En dan laat Paulus zien dat zijn nood is gebruikt om de Filipenzen daarin te laten delen. Paulus geeft aan dat hij geldnood heeft en dat de filipenzen daarin hadden voorzien. Hij bedankt ze daarvoor. Paulus schrijft dat hij niet afhankelijk was, want hij had zijn nood eerst bij God gebracht, maar hij was wel kwetsbaar genoeg om zijn behoefte kenbaar te maken zodat de Filipenzen voor hem konden zorgen. Zo konden zij delen in Paulus moeilijkheid en kon Paulus hun dankbaarheid teruggeven. Zo gaf Paulus vanuit zijn zwakheid en in zijn armoede.

Dat doet me ook denken aan de situatie dat Jezus de vrouw bij de put ontmoet en tegen haar zegt dat Hij dorst heeft. Da’s toch best bijzonder voor iemand die niet van water en brood alleen leeft. Zijn menselijkheid brengt Hem dichter bij deze vrouw. Een vrouw waarvan iedereen zich verwijderde en een vrouw die zichzelf afzijdig hield. Jezus liet haar voor Hem zorgen en de vrouw leefde op door deze vorm van aandacht, hoorde hoe hij haar kende en kwam uit haar eenzaamheid. Dat lijkt me bijbelse “secularisatie”. Jezus werd mens onder de mensen en nam afstand van zijn God-gelijk zijn. Hij gaf vanuit zijn zwakheid en werd arm voor ons om ons rijk te maken.

Het is vaak veel makkelijker om voor de ander te zorgen op een gevende manier, zeg ik uit eigen ervaring. Zelfs in onze liefdadigheid kunnen we nog trots zijn en hooghartig. Dan geven we vanuit onze rijkdom. Maar om echt nederig te worden, kom ik soms (ongewild) terecht in situaties waarin ik weer behoeftig word. Dan pas kan ik geven uit mijn armoede, mijn leegte, mijn zwakheid. Eerst in Gods nabijheid en vervolgens ook in de nabijheid van mensen.

Dat is voor mij zwak geloven.

God die boven zijn schepping troont en zich 1 met zijn schepping had gemaakt, 1 met de gebrokenheid en 1 met de tijdelijkheid vervolgt zijn weg naar het kruis. Hij seculariseerde zich als mens voor mij. Daar maakt hij in verregaande zwakheid een eind aan deze gebroken mens met zijn tijdelijkheid. Hij sterft af en lost zo plaatsvervangend mijn schuld in. Zijn bloed vloeit in plaats van mijn bloed. Hij is gehoorzaam geworden en heeft zich ontledigd en vernederd tot in de dood. Hij nihiliseerde zich tot in de dood voor mij.

Vanaf het kruis kijkt hij mij aan met ogen vol liefde… onbegrijpelijk, want het zijn mijn misdaden die hem zover brengen en het is zijn (vrijwillige) liefde die hem zover brengt om voor mij te sterven. Ik, die mij van hem afkeer heeft hij in zijn liefde gezocht…

Zwak en naakt hangt hij schandelijk te kijk voor de spottende mensen die hem uitdagen om zijn kracht te tonen. Maar hij blijft zwak en toont zo zijn onvoorstelbare macht. Zo ontwapend hij alle machten en heerschappijen en overwint hen door het kruis.

Hij kwam naar mij toe en zocht mij op. Ik, die hem niet zocht…

Zo heb ik Hem leren kennen…mijn Heer!

Het is niet mijn bedoeling om hier al te filosofisch te doen, maar omdat ik “in gesprek ben” met Gianni Vattimo wil ik hier toch wat citaten van hem noemen. Ik zal hem niet klakkeloos willen navolgen, maar ik wil toch graag wat citaten geven om een idee te geven van zijn positie, als uitdaging om tot een eigen positie te komen. Ik blijf hier even bij het boek God en de Godsdienst die hij samen met Derrida en Gadammer schreef. Dit boek is al wat ouder (1996) maar nog erg verhelderend om een beeld te krijgen van zijn gedachtengang:

De drie-ene God is niet iemand die ons oproept tot een terugkeer naar de grondslag in de metafysische zin van het woord, maar, volgens het Evangeliewoord, die ons veeleer oproept om de tekenen van de tijd te verstaan.
(God en de Godsdienst p.115)

Alleen in het licht van de christelijke leer van de menswording van de zoon van God lijkt het voor de filosofie mogelijk om zichzelf te verstaan als een duiden van de tekenen van de tijd, zonder terug te vallen in een zuiver passief registreren van het verloop van de tijd…God wordt mens: dat wil zeggen dat hij zich allereerst openbaart in de bijbelse boodschap, die uiteindelijk ‘plaats maakt’ voor het post-metafysische denken over de toevalligheid van het zijn.
(p.117)
Het is het feit van de Menswording dat aan de geschiedenis de zin verleent van een verlossende openbaring, in plaats van een opeenstapeling te blijven van gebeurtenissen die het zuivere structurele karakter van het ware zijn verstoren. Dat de geschiedenis ook, of juist, een verlossende (of in filosofische taal, emancipatoire) betekenis heeft, omdat zij een geschiedenis is van verkondiging en antwoord is, van uitlegging, en niet van ‘ontdekkingen’, of van ware ‘aanwezigheden’ is die zich aan ons opdringen, – dat is iets wat alleen gedacht kan worden in het licht van het leerstuk van de Menswording.
(p.118)
Dat er geen feiten bestaan, doch slechts interpretaties, zoals Nietzsche leert, is niet op zijn beurt een zeker en geruststellend feit, doch ‘alleen’ een interpretatie.
(p.118)

Hier is Vattimo ‘in gesprek met’ voorgangers als Nietzsche, Levinas en Heidegger.

In de menswording van Christus ziet hij het einde van alle metafysica of op zijn minst een verzwakking van deze grote verhalen.

Juist in het relationele kenmerk van de drie-enige God en de God die in de Menswording binnen zijn schepping is gekomen en zo ook in onze tijd, is er een nieuwe weg zichtbaar geworden voor ons, waarbij we achter Jezus aan mogen gaan.

Hierbij geeft Vattimo ook de termen secularisatie en nihilisme een nieuwe betekenis. In de menswording heeft God zich geseculariseerd en heeft hij niet vastgehouden aan het God gelijk zijn, maar zich vernederd (genihiliseerd).

Het geloof in de publieke ruimte kan zo weer een nieuwe betekenis krijgen. Wanneer wij ons seculariseren als mens onder de mensen en nihiliseren in onze grote sterke verhalen, kunnen zijn ons weer verantwoorden in het persoonlijke getuigenis waarbij we ons leven verbinden met de God van de bijbel.

Prologue (mp3)

Texte essentiel, qui ramasse sous forme allégorique toute la philosophie de Nietzsche, ce prologue met en place tous les concepts fondamentaux de l’interprétation nietzschéenne de l’existence humaine : le surhumain (§ 3), la transmutation des valeurs (§ 1 à 4 et § 8-9), la volonté de puissance (§ 4), l’éternel retour (§ 10), le nihilisme du dernier homme (§ 5). Il commence alors que la sagesse de Zarathoustra – parodie du Christ et du philosophe platonicien – est à son point culminant. L’on fait trop peu souvent remarquer que ce prologue débute en fait dès le Gai savoir, au § 342, qui clôt le livre IV. Autrement dit, il fait directement suite au fameux § 341, où la pensée de l‘éternel retour est affirmée avec force. C’est que Zarathoustra est le prophète qui annonce la création d’un nouveau système de valeurs, destiné à subvertir et dépasser le système des valeurs judéo-chrétiennes – en déclin parce qu’il affaiblit ceux qui le défendent – et que ce système nouveau a pour clé de voûte la pensée de l’éternel retour.

Pour un commentaire clair, bref, mais néanmoins détaillé de ce prologue, le non-initié désireux de pénétrer le texte dans toutes ses dimensions peut se reporter avec profit à l’ouvrage suivant :

Pierre Héber-Suffrin, Le Zarathoustra de Nietzsche, PUF, col. Philosophies, 1988

Les Trois métamorphoses (mp3)

Des chaires de la vertu (mp3)

Des hallucinés de l’arrière-monde (mp3)

Des contempteurs du corps (mp3)

Lire et écrire (mp3)

Télécharger l’audiolivre en intégralité

ACCEDER A LA VIDEO

Extrait du Monde comme Volonté et comme Représentation (Livre IV, §58).

« La satisfaction, le bonheur, comme l’appellent les hommes, n’est au propre et dans son essence rien que de négatif; en elle, rien de positif. Il n’y a pas de satisfaction qui d’elle-même et comme de son propre mouvement vienne à nous : il faut qu’elle soit la satisfaction d’un désir. [...] »

Traduction : Auguste Burdeau (1851-1894).

Arthur Schopenhauer – Pessimisme (lecture mp3)

]]> http://annearchet.wordpress.com/2009/03/06/le-rejet/ Sat, 07 Mar 2009 04:44:00 +0000 Anne Archet http://annearchet.wordpress.com/2009/03/06/le-rejet/

Lorsque j’étais ado, il y avait à ma polyvalente un rejet. Je ne me souviens plus de son nom — l’ai-je même déjà sû ? — mais je me rappelle très bien que tous le surnommaient Fido.

Le pauvre Fido n’avait rien pour lui, du moins selon les critères des adolescents de la banlieue cossue où j’habitais alors : il était laid comme un pou, les cheveux gras, les lunettes aux verres épais comme des fonds de bouteille. Il était mal fringué, défiguré par une acné sévère, sentait l’aisselle mal récurée à trois mères et zézayait de façon ridicule chaque fois qu’il osait prendre parole — ce qui, il faut bien l’admettre, ne lui arrivait que très rarement. Fido occupait le dernier rang de la chaîne alimentaire de l’école : il était le lumpen-élève par excellence, l’untermensch ultime, le souffre-douleur universel du troupeau bêlant, hiérarchisé et adolescent que nous formions. Il était le défouloir de toutes les haines, de toutes les frustrations. On pouvait l’injurier, le frapper, lui cracher au visage, lui lancer des roches, il n’aurait traversé l’esprit de personne de prendre sa défense. Le rôle social de Fido dans ce microcosme qu’était mon école était crucial : il était le dépositaire du ressentiment de tous. Votre journée était exécrable? Les professeurs vous embêtaient? Vos parents ne vous lâchaient pas la grappe? Votre copine vous avait larguée? Fido était là pour recevoir votre trop-plein de hargne. Il était le tout-à-l’égout des humeurs nauséabondes du troupeau.

Je me demande parfois ce qu’il advint de Fido, après le bal des finissants où il passa à un cheveu de se faire lyncher dans le parking de l’hôtel où il avait eu l’audace de se présenter. Parfois je me dis que si être rejet était une vocation chez lui, il a sûrement dû faire de la pédophilie son choix de carrière.

Vous voyez sûrement où je veux en venir. Un acteur que je ne connais pas — il y a si longtemps que le câblodistributeur m’a débranché, faute de paiement — a été coincé par la police hier pour possession et diffusion de pornographie juvénile. Ce faisant, il a hérité de la fonction sociale peu enviable de rejet. En ces temps politiquement corrects où l’expression publique de la haine est mal vue, où on peut difficilement être raciste, sexiste ou homophobe sans passer pour un taré, comment pouvons-nous, femmes et hommes impuissants de la masse que nous sommes, ventiler sainement le ressentiment qui nous accable et qui découle de l’aliénation sociale que nous subissons quotidiennement? En s’acharnant sur le rejet par excellence : le pédophile.

Le pédophile est un bonbon pour l’opinieux de tribune téléphonique, pour le commentateur populiste décérébré qui fait le bonheur des chaînes de télévision en mal de cotes d’écoute à petit budget : on peut le traiter de tous les noms, vomir sur lui tout le fiel accumulé depuis des semaines, voire des mois, nul danger que quiconque prenne sa défense. On peut présumer de la noirceur de son âme, lui imputer des gestes qu’il n’a probablement pas commis, moraliser à souhait : nul n’aurait l’outrecuidance d’opposer le moindre argument. Aucune voix discordante ne peut se faire entendre dans le concert de haine et de bonne conscience qui stigmatise le monstre. Et tout le monde y trouve une petite jouissance sale et mesquine.

Il est impossible, dans l’état actuel des choses, de discuter calmement et intelligemment de pédophilie. Impossible par exemple de remettre en question l’idiotie les lois sur la pornographie juvénile. (Cela dit en passant, la police a parlé, dans le cas qui nous occupe, de pornographie juvénile, pas infantile. Ce qui n’est pas nécessairement la même chose.) Personne ne souhaite que des enfants soient agressés et exploités, je suis autant pour la vertu que vous. Le problème, c’est que la criminalisation hystérique de la pornographie juvénile n’a rien à voir avec cet objectif louable de protection des mineurs. Par exemple, si j’ai dix-sept ans et que j’envoie de mon propre chef par courriel une photo de ma chatte à un camarade de classe, je deviens ipso facto une pornocrate pédophile vouée — en théorie du moins — à l’incarcération. En quoi la cause de la protection de la jeunesse a alors été servie? Si je prends un crayon et que je dessine un bébé qui suce un pénis, un enfant a-t-il été abusé? Or, si je fais une telle chose, je suis coupable, selon le Code criminel canadien, de production de matériel pornographique pédophile et je m’expose, à ce titre, à une peine d’emprisonnement. Mieux : si j’écris « Karine suce comme une belle salope », je produis de la pornographie légale. Si j’ajoute « elle est très douée pour une fillette de onze ans », je viens non seulement de produire du matériel pornographique, mais je l’ai diffusé et je l’ai placé sur votre ordinateur. Un conseil d’amie : n’allez pas répondre à la porte si ça sonne, c’est sûrement les flics qui viennent vous embarquer.

Disons-le bien platement : le lien entre la consommation de pornographie et les agressions sexuelles n’a jamais été démontré. Évidemment, les agresseurs sexuels sont invariablement des consommateurs de porn, mais il y a tant de consommateurs des deux sexes qui n’ont aucune pulsion d’agression que de faire de la représentation symbolique de la sexualité une cause de déviance sexuelle est un raisonnement hautement fallacieux, c’est le moins qu’on puisse dire. Sans parler de la différence entre fantasme et perversion, entre curiosité, stimulation visuelle et passage à l’acte. Mais tout cela n’a finalement aucune importance : nous tous, hommes et femmes du troupeau bêlant, avons besoin de notre tête de turc, de notre rejet. Je vous incite donc à faire comme moi et à crier en chœur, avec tous les autres aliénés :

Mort au rejet !
Mort au pédophile !
Mort à la vermine !
Au poteau ! Au poteau !

(Ouf! Ça fait drôlement du bien. Qu’est-ce qui joue à TQS ce soir?)

Disparaître dans la bouche du monstre vert. Petits rails fragiles. Wagonnet tremblotant. S’enfoncer dans les ténèbres. Tiens-moi la main. On sait jamais. Happé ! on est happé véritablement. Tu sens comme on est happé par le noir ? Et quelle chaleur, là-dedans. C’est intenable. Tiendrons-nous ? Je ne me sens pas très bien, déjà. Tiens-moi bien la main, hein. Ça sent le caoutchouc et… et la… la… Enfin j’aime pas ce que ça sent. Brrr. Tu entends cette chansonnette, aussi ? Ecoute… Cette ode aux pâquerettes et aux fleurs des champs… Pour nous faire croire. Nous abrutir. Nous endormir… Dormez les petits… Dormez bien dans le coton de la nuit… Il enfonça son poing dans le cul du bébé. Avec les bagues. Le cul du bébé ! Il est dix-huit heures trente-sept. Oh mon Dieu. Je viens de faire une compote de pommes. C’est bon la compote maison. Jan Akkerman est un guitariste prodigieux. Finir mon verre de thé. Reprendre un biscuit. Bourrer ma pipe. Bourrer. Etrange verbe. Violent, rugueux, pas très noble. Agricole. Est-ce que ça se dit “cul de bébé” ? Pas tellement. Cet automne, il est possible que je fasse un stage de reliure. Je ne savais pas qu’on pouvait faire des stages de reliure à Paris. Il y en a des choses qu’on peut faire, dans une grande ville, quand on est désoeuvré. Des crimes, même. Des sales choses. Tuer quelqu’un au hasard. Joue, Jan, continue à gratter, profite de la ligne de basse. Un inconnu dans une rue banale, une rue toute simple, une rue quoi. N’importe laquelle mais pas trop éclairée. La vilaine pulsion. Éclater sa face au fléau d’armes. Bonsoir, vous allez bien ? Bam ! Bram ! et Blam ! Entre une Peugeot et une Renault 5, garées loin d’un lampadaire. Cette compote gagnerait à être mangée plus froide, ce serait meilleur. On dit des fesses plutôt. Des fe-fesses. Montre-moi tes fe-fesses ! C’est fou ce que la lumière décroît. Et pourtant les jours rallongent, hein, bébé. Il y a un voyant lumineux, là sur ma gauche. Je viens de l’apercevoir, alors que mon champ de vision l’avait oublié. Téléphoner à mon père. Aller sur le blog de Léo Scheer. Pourquoi j’ai mal à l’aine depuis quelques semaines ? Pourquoi ? Et à la nuque, de plus en plus. En finir avec Jérôme, ce sale bouquin salement fabuleux. Il a dû en voir, Jean-Pierre Martinet, le pauvre. Quelle était l’idole absolue de Jan Akkerman ? Qui l’a inspiré ? Nettoyer cet écran, on voit plus rien. Et cette cervelle sur le capot. Screen & Keyboard Cleaner. Office Dépot. Flacon à “garder hors de portée des enfants”. Et que faire maintenant. Attendre. Qui a envoyé une balle a Sarkozy ? Ça doit faire drôle de recevoir une balle par la poste. Renvoie la baballe Nicolas ! Renvoie la 38 Special à tonton. Petite suée quand même sur ton front, Nico, non ?  J’imagine très bien la goutte couler entre deux rides d’inquiétude. Et tes mains moites de Président qui referment l’enveloppe, tremblantes mais chut. Chuuut. On envoie tout au labo pour analyse. Ce riff de guitare dans le ciel qui se referme. Ou qui s’ouvre à la nuit. Non, tout se referme. Les enveloppes, les ciels, les couvercles, tout. Et les espoirs, la plupart du temps. Julie qui me lisez, vous voyez, hein. Tout se referme. C’est peut-être mieux, finalement. Vous êtes cuisinière, Julie ? Il y a une, deux, trois, peut-être plus que trois Julie qui vont lire ces quelques lignes. Vous faites aussi la compote l’après-midi, vous ? Ou vous, Julia ? Et vous Juliana ? Je… Non, rien. Ça me lance dans la cuisse, à l’instant. Sans doute suis-je mal assis, sur cette banquette.
Que reste-il à écrire. Pourquoi. Que faut-il écrire. Qu’est-il bon d’écrire. Souhaitable. Croiser des regards, se faire croiser les idées. Quelqu’un a dit que j’étais nihiliste. C’est pas tout à fait faux ; mais je construis. Je n’irais pas jusqu’à dire que je bâtis, ça non, j’en serais bien incapable, mais je construis, ça oui. J’ai toujours cru que c’était Sergio Leone qui avait fait Mon nom est Personne. Eh bien non : lui il n’a eu que l’idée, c’est tout. C’est déjà pas mal. Le réalisateur, c’est un mec qui s’appelle Tonino Valerii, tombé dans l’oubli. Le produttore, Fulvio Morsella. En 1973. Prends des notes, Julia, ça c’est des infos capitales, c’est pas de la rigolade. Zaap. Parfois je me demande, comme ça, vers quatre heures du matin, pendant une insomnie, que fait Eddie Quinn, chef machiniste sur L’Exorciste, le film de Friedkin. (1974.) Je veux dire, ce qu’il fait là en ce moment, trente-cinq ans plus tard, pendant que je ne dors pas. A quoi est-ce qu’il pense ; quelle pensées – saugrenues, érotiques, s’il en est – l’habitent, à Eddie, à cette heure-ci, de l’autre côté de l’Atlantique. S’il aime la compote de pomme avec de la cannelle. S’il s’est masturbé avant de s’endormir, tout seul, dans son grand lit de machiniste. Peu probable qu’il m’entende, c’est dommage. Ne pas répondre au téléphone. Ça sonne. Non. Rester là au milieu des stridences et des odeurs de cadavre. L’idée d’un machiniste seul me rend triste. J’aimerais être une mouche et asseinir sur le bout du téton de qui ? De qui ? Imagine.  T’es là, avec tes petites pattes de mouche. Et tu te poses sur un sein. Tu asseinis juste sur la pointe. Et tu commences à danser doucement sur ce bouclier de peau marron. Domiane Hodge-Molarski ne s’en aperçoit pas. Elle, elle bronze. Elle croit qu’elle est tranquille. Que le monde lui fout la paix. Elle est à poil avec ses Ray-Ban. Elle brille d’huile, cette salope de Domiane. A poil, la girl, et toi t’es la mouche. En plein soleil, qui danse. Tu ne vois pas l’ombre qui bientôt va te recouvrir. L’ombre de la lame. Tu continues à danser, comme une mouche dansante. Tu ne vois rien arriver, sur ce sein gauche. T’es une grosse mouche naïve, un peu paumée, qui a besoin de se dépenser. Et qui va bientôt être coupée en deux par une lame pressée. Pourquoi t’arrêtes, Jan ? Pressée d’en finir avec un coeur. Continue, Jan, joue, joue. Joue contre joue ! Joue jusqu’au sang ! C’était bien, c’était kiphant, ta zique ! c’était ailleurs et c’était phort, bouleversant ! Unique. La musique. Le soleil à nouveau. Ah ! Barbapapa, Messieurs et Dames ? C’était pas trop long ce voyage d’ombres ? La lumière, il était temps. Fais-moi goûter. Je veux du sucre, maintenant.