NAPANSIN KO LANG… at sana ay mapansin mo din: “Ang buhay ng Pilipino ay parang dahon ng isang puno na kapag natuyo ay malalaglag na lamang at babalik sa lupa ng wala man lamang nakakapansin kundi ang walis tingting na hahawan sa kanya upang sunugin. Ipapanganak, magiging bata, binatilyo / dalagita,  magbibinata / magdadalaga,  magpapamilya, tatanda at mamamatay ng para bagang iginuhit na (bago pa man siya nabuhay) ang kanyang lalakbayin o yung tinatawag na tadhana sa buhay.  PAULIT-ULIT NA LANG… Puro ganoon, puro ganoon…. GANOON BA TALAGA ANG BUHAY NG PINOY??? Minsa’y aking naitanong sa sarili. At minsa’y hinagilap ko na din ang kasagutan… ITO ANG AKING PAGLALAKBAY… ITO ANG AKING MGA NATUKLASAN!!!

Simulan ko sa pagtatanong: “Ano ba talaga ang kahulugan ng BUHAY?”.

Sa wikang Ingles, “life”, “existence”…  NAISIP ko, bago ko sagutin ang katanungang ito, hindi ba mas dapat mauna ang katanungang: “Kaninong buhay?” Sa akin, sa iyo, sa inyo, sa palaka, atbp. Siempre, ang una kong dapat tanungin ay ang aking sarili…  BUHAY KO!!! Ano ba talaga ang kahulugan ng buhay ko?

Subalit, isang katanungan muli ang humahadlang bago tuluyang mabusisi ang katanungan ng buhay ko… Sapagkat ito ay pagbusisi ko sa buhay ko… matapat lamang na itanong ko na din kung SINO BA AKO?  Para bagang: “Sino ba ako, na naghahanap ng kasagutan kung ano ang ibig sabihin ng buhay (ko)?”

Ang katanungan kayang ito ay pwedeng sagutin para sa akin ng iba? Sa aking palagay ay hinde. Katanungan itong AKO lamang ang makasasagot para sa sarili ko.

Dito ko sinimulan ang aking PAGLALAKBAY…. (ang daming katanungan ano!!!)

SINO BA AKO?  SINO KA BA?  SINO BA TAYO?  Ang mga kasagutan na aking natuklasan ang aking gagawing batayan ng isang MORALIDAD na hindi relihiyon o paniniwala sa Diyos ang pundasyon. Walang gagamiting ibang pundasyon kundi ang malinaw at busilak na pagkaka-unawa sa SARILI.

Marami-rami na ang mga konsepto at pagpapaliwanag hinggil sa katanungan ko sa itaas. Tinawag nila tayong (ako kasama ka) TAO, may katawan at kaluluwa. Nilalang ng isang kapangyarihan na tinawag na diyos.  Walang ibang misyon sa buhay kundi ang magsilbi at sumamba sa hindi maipaliwanag na kapangyarihan ng diyos…

Sa iba’t-ibang relihiyon ay halos ganoon din, pinagkaiba-iba lamang ang mga katawagan at pamamaraan. Para bagang ginawang taga-sunod lamang ang tao… walang pagkakataon na pumaimbulog sa kalawakan ng kalikasan. Walang karapatang kumwestiyon sa nakagisnan. Basta ihabilin o ipagkatiwala sa PANANAMPALATAYA (faith).

Dito ako bumaklas. Bakit hindi pwedeng magtanong o kwestiyunin ang nakagisnan? Baka naman pwedeng siyasatin man lang!!! At ito ang aking unang ginawa…. Itinuon ko ang aking sarili sa pagtuklas kung ano ang ibig nilang sabihin ng KALULUWA…

KUNG AKO AY ISANG TAONG MAY KATAWAN AT KALULUWA… paano ko matitiyak na mayroon nga. Ang katawan ko ay tiyak…. subalit ang kaluluwa ay hindi…  Napakarami nang pagpapaliwanag hinggil dito noon pang nasa kolehiyo ako subalit walang supisyenteng o malinaw na paliwanag, puro mga haka-haka at palagay lamang na sa kalaunan ay mauuwi na naman sa PANANAMPALATAYA.

Sa pilosopiya noong nasa kolehiyo pa ako ay may isang pamamaraan kaming ginagamit upang magsiyasat ng sarili. Ang tawag dito sa Ingles ay “introspection”. Isang kapasidad ng isip na ituon ang kakayahan upang isipin ang sarili. Para bagang isipin mo ang sarili mong isip…  (he he he… puro isip, puro isip…)

Ito ang aking ginamit sa aking pagsisiyasat. Tutal ay ang sisiyasatin ko ay kung sino ako… eh di ba mas marapat na ang gamitin ay sariling isip….

SORPRESA NG MGA SORPRESA… Tinanong ko ang sarili ko kung sino siya… Alam mo ba kung ano ang naging sagot… SA SIMULA AY SAMU’T-SARI… talagang nakakalito… pero pinagtiyagaan ko… sarili ko naman ito… walang ibang magtitiyaga kundi ako….  KALAUNAN  SA GITNA NG AKING KALITUHAN ay unti-unting naglinaw ang SIMPLENG KASAGUTAN… HINDI NAKAKALITO… PAYAK NA PAYAK NA KASAGUTAN…

AKO NA GUMAGAMIT NG SARILING ISIP UPANG SAGUTIN ANG KATANUNGAN  KUNG SINO AKO AY WALANG IBA KUNDI —-> ISANG ISIP NA NAG-IISIP…

Binalikan ko ang aking natutuhan sa kolehiyo… kay Rene Descartes, isang pilosopong Pranse…. mukhang tumutugma dun sa sinabi niyang:  ”COGITO ERGO SUM”  na ang ibig sabihin sa Ingles ay “I Think therefore I am”.  NAG-IISIP AKO (o ako ay nakapag-iisip) kaya AKO AY AKO  (nandito – existent).

Isa itong napakalaking hakbang palayo sa nakagisnang tradisyunal na kaisipan.  SA KATANUNGAN kung sino ako… MALAYA ko ngayong nasasagot, hindi ako isang katawan at kaluluwa kundi isang NANDIRITO (existent) NA NAG-IISIP (thinking)… Sa wikang Ingles pa din  ”THINKING BEING”.

Walang ibang kailangang ipaliwanag…  walang ibang pwedeng magdikta kung ano ang kahulugan… Ikaw mismo sa sarili mo ang tatalos kung ano ang magiging kasagutan mo… Nasa iyo na yun kung dadayain mo ang sarili mo o magiging tapat ka at TOTOO SA SARILI MO….   Sapagkat ito ang magiging batayan (MO) ng moralidad mo…

**** Ito ay unang pagsasa-titik pa lamang ng aking BATAYANG PANANAW… Maaari pa itong mapaunlad sa dako pa roon… may mga pagkikinis pang gagawin at pagpapaliwanag na isasakatuparan……    MAY PAGPAPATULOY….

F. Kiamko

Argumentum ad baculum, argumentum ad miserecordiam, argumentum ad populum at marami pang ibang mga nakakalulang termino ang binuno ko habang nag-aaral ng lohika. Sa kasamaang palad ang tatlong ito lang ata ang naiwan sa kukote ko. Ewan ko ba, hindi ako mapalagay sa mundo ng lohika. Sa lahat ng philo subject, ito ang hindi ko maintindihan. Marahil ay wala akong tiyaga sa mga detalye nito. Gayunpaman, nakapasa ako dito dahil memorized ko ang mga termino at nagkataong mabait ang aming guro.

Tutal hate ko na rin lang ang logic at bobo ako dito, sisiraan ko na siya sa inyo. Pero in fairness, nakapa-systematic at napaka-scientific sya. Maihahalintulad ito sa matematika. Napaka-ganda rin ang depinisyon: “the science of correct thinking.” Wow! Apektado ng depinisyong ito ang kaisipan ng buong mundo. Mantakin mo pag may logic ka ikaw ang matino mag-isip at ang wala nito ay erehe, bopol, sintu-sinto o kaya’y bangag sa droga. Ang humulagpos, makatakas, umalagwa’t lumabas sa bakod ni logic ay nanganganib na mapariwara, mangamote at ituring na isinumpa.

Kung ang matematika ang naging lenguwahe ng agham, ang lohika naman ang naging kasangkapan ng pilosopiya sa paghahanap ng katotohanan sa loob ng humigit kumulang tatlong milenyo. Nagkaroon din ng matematikal na pagpapadaloy sa lohika, na tinawag na symbolic logic. Inumpisan ito ni George Boole at Augustus de Morgan noong ika-19 siglo. Napakaganda ng hatid ng lohika sa sangkatauhan. Tinuruan nito ang mundo na mag-isip sa tamang direksyon, maapuhap ang katarungan at magkaroon ng organisadong pamayanan.

Gayumpaman, may mga bagay tayong hindi napansin tungkol sa epekto ng lohika sa kaisipan ng tao. Hindi ba’t ang lohika ay nakasentro sa kaisipang “tama ako at mali ka?” At dahil mali ka, dapat kang tumahimik, magdusa, mapahiya o kaya’y mamatay. Ang matatalo sa argumento ay itinuturing na walang saysay, walang K sa mundo ng pilosopiya, panget at pinagtampuhan ng tadhana.

Ganito ang naging kaisipan ng sibilisasyong klasiko ng mga Griyego at Romano…   …na nasa kanila lamang ang liwanag. At ang mundo sa labas nila ay tinawag nilang barbaro. At sinakop nila ang mundo sa paniniwalang alipin ito ng kadiliman at sila ang maghahatid dito ng liwanag ng agham at kultura. Ganun ang tingin nila…    …cheap ang kultura ng mga barbaro. Sabagay, pakitaan ba naman ng mga ugaling kanto na walang poise at manners…    …siyempre yun ang iisipin nila.

Sa kulturang Hudyo naman ay tinuring nilang marumi at tinaguriang Hentil ang hindi nila kauri. Mahigpit nilang ipinagbabawal ang makihalubilo at mag-asawa ng mga hindi yumayakap sa kanilang paniniwala. Ganito rin ang naging kaisipan ng Simbahang Katoliko. Ang mga lumabas sa canon ng kanyang dogma ay tinaguriang mga erehe at kailangang itiwalag, parusahan o kaya’y lipulin. Maging ang Islam at Protestanteng relihiyon ay nasa ganitong disposisyon. Ito ang dahilan ng paglunsad ng mga krusada, jihad at pagdanak ng dugo noong panahon ng repormasyon.

Tila hindi nakakatulong ang lohika sa pandaigdigang pagkakaisa. Sino ba ang totoong humahawak ng katotohanan gayong bawat isa, bawat institusyon at bawat samahan ay naniniwalang sila ang tama? Baka naman iisa rin lang ang tinutukoy at magkaiba lamang ang perspektibo. Sinasabing mong bulok ang manga at sinasabi ko namang hindi gayong pahero tayong tama dahil magkaiba tayo ng anggulo sa pagtingin sa manga. Nakaharap sa ‘yo ang bulok na bahagi ng manga samantalang nakaharap sa akin ang bahaging malinis.

Nang mapagtanto ko ‘to, unti-unti kong iniwan ang tradisyunal sa lohika at pinag-aralan ang proseso ng diyalektika. Dito ko natutunan ang tungkol kasalukuyang kaisipan o “thesis” at ang humahamong kaisipan o “anti-thesis.” Maglalaban ang dalawang magkaibang ideya hanggang mabuo ang pinagsanib na prinsipyo, ang “synthesis.” Sa prosesong ito, kadalasan walang talo at mahihikayat mo pa ang nasa kabilang panig na makiisa at makisangkot sa pagsasakutapan ng ideyang pinag-tagpi. Nga naman, kung i-rekognisa ang karunugan mo…   …ma-bo-boost talaga ego mo at makikisangkot ka sa synthesis.

Sa opinyon ko, dapat igalang ng bawat isa ang magkakaibang lohikang dumadaloy sa bawat bakod ng sariling kaisipan o institusyon. Ang diyalektika ang magbubukas ng pag-uusap upang bigyang-daan ang bagong kamalayan tungkol sa ideya. Dahil bawat isa ay kumbinsido na sila ay tama, bawat isa at may punto. Nagkataon nga lang na iba’t ibang kulturang ang ating ginagalawan at magkaiba ang hamon sa ating mga mundo at institusyon.

Bawa’t isa’y naghahanap sa katotohanan. At bawat isa’y may kanya kanyang interpretasyon ng katotohan. Hindi masama ang ikarangal ang sariling daloy ng lohika ngunit higit na mainam ang makisangkot sa diyalogo. Lahat naman tayo ay may punto. Ang tanging wala sa tamang daloy ng lohika ay ang nagkukunwari sa paghahanap ng katotohanan at yung sarado ang isip. ‘Yun ang mga taong di na kailangang pakinggan at kausapin. Magsasayang ka lang ng oras sa mga ganung uri nilalang.

Ngunit paano mo malalaman kung ang isang tao ay sarado ang isip o nagkukunwari lamang sa pahahanap ng katotohanan? Hmmmmn…    …sa pamamagitan ng…    …LOHIKA. Yun lang…   …kahit hate ko ito, balik pa rin ako sa lohika.

Liwanag at dilim, babae at lalaki, yin at yang, pasitib at negatib, kape’t katas, asin at paminta, meron at wala, pera at bayong…   …mga magkasulangat na prinsipyo, enerhiya at esensiya ngunit kailangan ang isa’t isa. Ganito rin sa pilosopiya…    …may dalawang magkasalungat: ang silangan at kanluran. Sa kasamaang palad, mas tinangkilik natin ang kanluran. Naisantabi natin ang silangang pinagmulan ng Budismo, Kristiyanismo at Islam. Nawaglit sa isip natin na ito ang kumanlong sa mga naunang sibilisasyon: ang Mesopotamia, Asiria at Tsina.

Napaka-lohikal ng pilosopiyang kanluran. Maka-agham ang pundasyong itinatag ni Socrates na nakumpleto sa metapisika ni Aristotle. Ngunit ang kanlura’y mapanupil. Ito ang naglunsad ng pananakop sa buong mundo na sinimulan ng mga Griyego at Romano. Nagpatuloy ito sa panahon ng mga krusada at lalong lumawak sa panahon ng mga konkistadores na Ingles, Kastila at Pranses. Apektado ng “Organon” ni Aristotle ang kaisipan nilang ang puti ay hindi itim at ang mga erehe ay dapat lipulin. Naimpluwensyahan naman ng materyalismo ni Marx ang mga madugong rebolusyong naniniwalang dapat ibagsak ang naghaharing uri.

Upang mapalawig ang kaunlarang nakamit, isinulong ng kanlurang makinarya ang industriyalisasyon at konsumerismo. Nagsunog ng kilay ang kanyang mga siyentipiko upang gumawa ng bomba atomika, tangke at submarino na mas lalong nagpalawak sa kanluraning imperyo. Umimbento sila ng mga gamot na tadtad sa mga artipisyal na sangkap, mga pestisidyong unti-unti sa ati’y pumapatay at mga plastic na nagkalat na ngayon sa ating mga dagat at gubat. Gayunpaman, nagdulot din ito ng magagandang pagbabagong nagpatingkad sa kasaysayan tulad ng mga kontribusyon ni Galileo, da Vinci at Darwin.

Pinapaniwala ng pilosopiyang kanluran ang sangkatauhan na siya ang ultimong sentro ng uniberso. Ikinintal nya sa tao na siya’y puspos ng kapangyarihan ng agham, na magagawa n’ya ang lahat ng mga imposible sa mundo. At umusad ang sibilisasyon sa pamamagitan ng teknolohiya. Guminhawa ang buhay ng tao sa mga imbensyong tulad ng mga sasakyan, enerhiya at karunungang artipisyal. Umangat ang antas ng ng kaisipan dala ng mga pananaliksik na nakarating hanggang planetang Corot-7b. Dagdag pa dito ang pag-uugnay ng mga kulturang pinaglalayo ng mga dambuhalang karagatan.

Ngunit ano ang kapalit? Ang kakatwang pagbabago ng klima, depresyong nagaganap sa kaloob-looban ng mga nagumon sa sistema, at ang pagkamatay ng mga rehiyonal na kultura. Tila mawawalan ng saysay ang ipinundar na modernong sibilisasyon dahil unti-unting sinisira ng ganti ng kalikasan. Ganti ito dahil masyadong inilayo ng kanlurang imbensyon ang tao sa payak na kapaligirang kanyang kinagisnan. Namulat ngayon ang bagong tao sa mundo ng makina at kompyuter kung saan hindi na kailangang magpagal, kumilos, magtrabaho at mag-isip. Sabagay, bahagi ito ng ebolusyon ng tao. Ngunit ang ebolusyon man ay nangangailan din ng direksyon at kahulugan.

Nakakalunos…    … dahil napaka-tahimik pa rin ng silangan? Siya sana ang magbibigay ng bagong mukha sa nakagandang pagbabago. Tila di na gaanong naririnig ang kahulugan sa likod ng “Dao” ni Lao-Tzu? Kung itinuon lang natin ang ating pag-unlad sa harmoniyang nagpapanatili sa uniberso hindi na sana tayo lumalanghap ng maruming hangin at nalulunod sa di na normal na buhos ng ulan. Marahil ay di pa huli ang pagbabalik natin sa karunungan ng Zen, Talmud, Koran at Prana…    …kahit gumon na tayo sa mga likhang “pangangailangan” na ipinangangalandakan ng telebisyon at internet.

Sa palagay ko’y nagsisimula na rin ang pagtangkilik sa silangang kaisipan dahil sa pagiging popular ngaun ng yoga, acupuncture at tai chi. Ngunit kelangan pa ring marinig ang ibang aspeto nito at ang tugon nito sa hamon ng kasalukuyang panahon. Nangangailangan ang mundo ng anti-thesis upang ibalanse ang sitwasyong politikal, ekonomikal, ekolohikal at teknolohikal ng mundo. Nakakalungkot, dahil sa kanluran pa rin nagmumula ang tawag ng pagbabago lalo na sa usapin ng klima, karapatang pantao at pagsisiyasat ng sarili…   …samantalang nasa silangan ang imbakan ng karunungang magsusulong sa mga ito.

Bakit unti-unting kinakain ng kanluran ang silangan? Bakit pati ang Tsina ay nagkukumahog sa industriyalisasyon habang nagdurusa naman ang kanyang kalikasan? Bakit ang Hapon ay nagsisimula nang mag-palawak ng imperyong ekonomikal sa pamamagitan ng pagpapautang sa mga mahihirap na bansa? Dahil ba likas sa atin ang mamangha sa mga kagila-gilalas? Marahil ay naniniwala tayong mas superyur ang mga puti sa Asyano pagdating sa lakas at talino. Di lang natin alam na mas may patutunguhan, hindi nakakapinsala at makabuluhan ang ating agham at pilosopiya. Sayang! Tinangkilik natin ang kaisipang nakakamangha ngunit walang kahahantungan.

Tila napakabagal ng ating pagkamulat sa katotohanang ang tinatahak natin pala…    …ay ang nakamamanghang pag-unlad tungo sa unibersal na pagkawasak. Kung igigiit lamang ng silangan ang kanyang lakas at talino, mabibigyang direksyon at mas malalim na kahulugan ang takbo ng ebolusyon ng tao at sibilisasyon. Tulad ng yin at yang, pasitib at negatib, hindi maaaring maghiwalay ang silangan at kanluran…    …kailangan nila ang isa’t isa.

Watak na Pag-Inog

Kapag napag-usapan ang panahon [as time hindi as weather], ang pumapasok sa isip natin ay relo, wall clock o kaya’y kalendaryo. Sa mundo ng physics, madalas sinusukat nila ang panahon at bilis sa pamamagitan ng tik-tak ng relo. At ang tik-tak na ito ay ang paghati ng linggo sa 7 pitong araw, pag-buklod ng 60 segundo sa isang minuto at ang presensiya ng saandaang taon sa isang siglo. Sa sukat nakabase ang agham ngunit ang pilosopiya ay sa esensiya.

Sinukat ka ng agham,
nagbuo ng hugis ang matematika
ngunit lalo mo lamang inilingid ang iyong mukha
at ibinuyangyang ang iyong maskara.

Dahil ang nakikita ng agham ang pangyayari at hindi ang rurok na dahilan ng pangyayari. Nababasa lamang ng siyensiya ang bilis ng pagragasa sa dimensyong itinakda ng matematika. Tinatanong ng agham kung papaano tumatakbo ang oras habang tinatanong naman ng pilosopiya kung ano ang panahon mismo.  At natuklasan ng katwiran na hindi pala umiral ang taym. Ang tunog at galaw ng relo ay simbolo lamang ng paglipas ng panahon. Ngunit hindi makikita ang paglipas ng panahon kung walang aktwal na pangyayari, pagbabago at paggalaw. Ang sukat na ibinabadya ng orasan ay nagsasaad lamang ng relativity sa kosmos ayon sa unit at kategoryang itinakda ng isip ng tao.

Ayon kay Immanuel Kant, ang panahon ay hindi umiiral. Ito ay produkto lamang ng isip na nahita lamang natin sa paglilimi sa mga nagaganap. Ang kaganapan ang umiiral hindi ang oras. Ang panahon ay isang matematikal na pagmemeron na nasa apat na sulok lamang ng katinuan. Tulad ng dilim, hindi sya umiiral ngunit nasisino dahil sa nawalang liwanag.

Maging si Agustin ng Hippo ay nawindang sa konsepto ng taym. Nasabi pa nya na kung hindi sya tatanungin, alam nya ang taym, Ngunit kapag tinanong mo na sya, hindi nya raw ito maipaliwanag. Napakahirap nga arukin ang panahon, ngunit unti-unti mong mauunawaan ito kung pag-aaralan mo ang paggalaw. Ang paggalaw ay isang pangyayari, isang pagbabago na siyang naging pundasyon ng materyal na uniberso. Ito ang naging dahilan ng hiwalayan ni materyal at imateryal.

Sa pagtakbo ng uniberso sa absolute timeline, walang materyal na bagay sa kalikasan na hindi nagbabago. Walang materya na parmanente o kaya’y nasa complete state of rest. Dahil kahit ang isang aparador na namamahinga sa isang sulok ng bahay mo ay naglalakbay kasabay ng paggalaw ng mundo sa kalawakan. Nasa batas na ng materyalismo ang pagbabagong anyo, pagkamatay, pagsilang, pagtanda, pag-usad, pag-inog at paglago. Kaya kahit tumunganga ka dyan maghapon, naitakda na na ikaw ay magbabago. Nababawasan o nadadagdagan ang selula ng utak mo at ikaw ay tumatanda.

Nakatakda ang pagbabago. Nakakintal na yan sa takbo ng uniberso. kaya dalawa na lamang ang pagpipilian mong itanong sa sarili mo, “Saan ba ako dadalhin ng pagbabago?” at “Saan ko ba dadalhin ang pagbabago?”

Madalas natin makita ang paggalaw sa pang-araw-araw nating buhay. Hindi lang natin ito napag-tutuunan ng pansin. Ngunit ang mga siyentipiko at pilosopo ay pino-poblema ang mga bagay na wala tayong paki. Mantakin mo, gumagastos ng di birong pera ang mga siyentipiko para tuklasin ang misteryong bumabalot sa inertia, thermodynamics at particle physics. At nagsusunog naman ng kilay ang mga pilosopo upang saliksikin, limiin at ungkatin ang sinoptikong kapaliwanagan ng mga ito.

[Bahagi ng tulang] “Paggalaw”

Paggulong, pagbagsak, pagpailanlang…
Mga palatandaang kinalap, hinusgahan,
Hinimay at itinakda ng kulto na tinawag nilang siyensya.
At sa kanilang isinulat aking nasagap
Panandaliang kasagutan sa aking katanungan
Dahil ang mga konsepto’y nanatili lamang sa apat na sulok ng kamunduhan.

Hinusgahan at sinukat siya ng siyensiya. Sa pamamagitan ng matematika at eksperimento ay natuklasan ang mga batas ng kalikasan tulad ng Boyle’s Law at Law of Gravity. Ngunit hindi sapat sa pilosopo ang mga kasagutang ito. Hindi pa rin nasasagot ang unang pinagmulan ng paggalaw at kung ano ang naglagay ng mga batas nito. Marapat lamang na isang Matalinong Umiiral[Intelligent Being] ang may kagagawan nito. Hindi naman maaring nagkataon lamang na sumulpot ang mga batas ng kalikasan. Imposible ito kung gagamitin ang formula of probability ng matematika. Dahil ang mga naturang batas mismo ay walang kamalayan at walang kakayanang magkusang kumilos at umiral.

Dito papasok ang kosmolohiya at metapisika. Dahil ang astronomiya, pisika, at matematika ay limitado lamang sa mga bagay na nakikita at nasusukat. Hinihimay ng pilosopiya hindi lang ang kosmos kundi ang mga imateryal na mga prinsipyong nagpapagalaw dito.

Sa isang teorya maaring magkaisa ang agham at pilosopiya. Ito’y ang teorya na ang lahat ng materya ay patuloy na gumagalaw [ayon sa prinsipyo ng absulute motion] dahil sa patuloy na paglaki at paglawak ng uniberso. Ang mga nakikita nating mga bagay na di gumagalaw [relative state of rest] ay naglalakbay pa rin sa buong uniberso kasabay ng planetang kanilang kinalalagyan.

Bakit ba dapat problemahin ang paggalaw? Sa larangan ng agham ito ay makakatulong sa pagpapalipad ng eroplano, pag-kontrol sa mga sasakyang pangkalawakan at paggawa ng mga makina. At sa larangan ng pilosopiya, ang pagtukoy sa unang pinagmulan ng kilos ay makakatulong sa pag-usad ng agham sa usapin ng materya at enerhiya. Ito rin ang unang hakbang sa pagtahak tungo sa konsepto ng Unang Nagpapakilos[Prime Mover].

Pero sa atin, ang dapat problemahin ay ang agarang pagkilos bilang tugon sa tawag ng pangangailan ng sarili, pamilya at lipunan. Sa akin naman ay pinoproblema ko kung paano igagalaw ang aking paa matapos mapilayan sa basketball kanina.

Itinakda sa batas ng matematika na ang tuldok ay nagsasaad ng partikular na lugar sa kwadrant. Ito rin ang tumutukoy sa pokus ng ellipse ay parabola. Dito rin nababali ng anggulo ng tatsulok at parisukat. Ang linya naman ay kinapapalooban ng walang hanggang bilang ng tuldok at ito ay nakatuon sa kawalang hanggan sa nagsasaad ng direksyon.

Maraming hugis matematikal. idagdag pa natin ang kubiko, sphere at cylinder na nasa ikatlong dimensyon. Malaki ang naitutulong nito sa agham dahil ang mga ito ang batayan ng disenyo ng mga makina, direksyon ng paglalakbay at prediksyon ng paggalaw.

Ngunit sa larangan ng pilosopiya, umiiral nga ba ang hugis matematikal? Ang opinion ko ay hindi. Ito ay nasa isip lamang. Sila’y mga konseptong naglalahad ng daloy at katangian ng mga umiiral. Ang tuldok ng lapis ay hindi totoong tuldok dahil kung susuriin mo ng mikroskopo binubuo pa rin sya ng bahagi. Ang linyang iginuhit sa papel ay binubuo din ng malilit na bahagi at kurba. Sila ay nasa ikalwang bahagdan lamang ng abstrakyon. Ang esensiya na nasa ikatlong bahagdan at ang umiiral mismo na nasa unang bahagdan ng abstraksyon ang totoong umiiral.

Maaaring di kapani-paniwala ngunit inaanyayahan ko kayo sa isang pagmumuni at pagsusuri. Halina’t pasukin ang mundo ng ating kaisipan at kung paano ito naaapektuhan ng at umaapekto sa mga umiiral sa labas nito.

Departamento ng Filipino, Research & Publications Office of the

College of Liberal Arts and  DLSU-CHED Zonal Research Center

The 1^st DLSU Graduate Students’ Conference

Kaisipang Filipino sa Iba’t Ibang Disiplina sa Loob at Labas ng Bansa

(Filipino Ideas Across Disciplines in and beyond the Philippines)

June 26-27, 2009

Yuchenco Lecture Hall 408,

Yuchengco Rooms 504 & 505

paggalaw

Ngunit kahit saan ko ibaling ang paningin… naroon ka.

Paggulong, pagbagsak, pagpailanlang…
Mga palatandaang kinalap, hinusgahan,
Hinimay at itinakda ng kulto na tinawag nilang siyensya.
At sa kanilang isinulat aking nasagap
Panandaliang kasagutan sa aking katanungan
Dahil ang mga konsepto’y nanatili lamang sa apat na sulok ng kamunduhan.
Hanggang kelan ka huhulagpos?
Hanggang kelan ka magpapatianod?
Lagi mo akong iniiwang naguguluhan, naghihintay.

Ngunit kahit sa karimlam, alam kong nandiyan ka.

Tilamsik, pagtalbog at indayog…
Hanggang kelan mo ako aakitin ng iyong kalandian
At iiwan sa lambak ng kawalang pag-asa.
Nagwala, nagalit at umalma
Libog na sa kaloob-looban ko’y nalikha,
Pagtatakang sa puso’y gumitla,
At pagka-uhaw na isipa’y dumatal.
Wala pa ring kasagutan…
Sa kadahilanan ng iyong paggalaw.

Sa bawat patak ng iyong hugis
Sa dibdib ko’y inuukit
Mga katagang isinulat mo lilim ng aking hinagpis.
Ikaw ba’y sa ideya nagmula
O sa landas na tinatahak ng mga planeta?
Sumusunod ka ba sa utos na tumutulak sa lupa
O sa along nilalanguyan ng enerhiya?
Ikaw ba’y bumukal sa kalayaang mag-mahal at magpasya
O sa kapanatagang sa lahat ay pumayapa?

Di man kita nasumpunga’y nais kitang pasalamatan.
Nang dahil sa iyo’y natuto akong sumayaw.
At bawat pag-indayog pilit kang kakalimutan.
Hanggang hindi ko na maramdaman ang iyong pag-inog…
…at hindi na kita gagambalain.
Dahil busy ako sa ‘king pagsasayaw.

Nasa disco haus ako ngayon…

Paki-e-mail na lang ang iyong kasagutan…

… tungkol sa misteryo ng iyong paggalaw.

Manunuri ng Aklat-Filipino

Departamento ng Filipino
Kolehiyo ng Malalayang Sining, Pamantasang De La Salle

Gawad Isagani R. Cruz
Pinakamahuhusay na Aklat sa Filipino
(2000–2008)

Rasyonal:

Layunin ng Gawad IRC na parangalan ang mga pinakatatanging awtor, manunulat at iskolar na nagsusulong na payamanin ang kaalaman at diskursong Filipino sa pamamagitan ng pagpapalimbag ng aklat at diseminasyon nito sa madla. Pinabibilis ng mga aklat na ito ang adhikain para sa intelektuwalisasyon ng wikang Filipino at ang pagbubuo ng intelektuwal na tradisyon sa bansa na nakasalig sa sariling wika, kultura at karunungan. Sa pamamagitan ng gawad na ito, makikilala ang mga dakilang aklat ng ating henerasyon at sa mga susunod pang henerasyon at ang mahuhusay na awtor na nagsusulat, tumatangkilik at taas–noong kumikilala sa wikang Filipino.

Mga Tuntunin:

   1.  Ang gawad ay bukas sa lahat ng aklat na nakasulat sa Filipino at nailimbag mula 2000 hanggang 2008.

   2.  Sa pagpapasinaya ng gawad sa taong ito, magkakaroon ng isang pinakamahusay na aklat at dalawang finalist sa bawat kategorya. Hahatiin sa sampung kategorya ang gawad: literatura, wika at pagsasalin, pilosopiya at kritika, humanidades, agham at agham panlipunan, reference, auto⁄biograpiya, journalism, comic book⁄graphic novel, at ispiritwal⁄self–help book.

Klasipikasyon ng mga aklat sa bawat kategorya:

  a.  Literatura

• antolohiya ng mga tula o maikling kuwento, kuwentong pambata
• nobela
• dula, koleksyon ng iskrip pampelikula o pantelebisyon
• malikhaing sanaysay (creative nonfiction)
• manwal sa malikhaing pagsulat

  b.  Wika at Pagsasalin

• manwal sa pagsasalin
• salin sa Filipino ng aklat ng malikhaing akda
• salin sa Filipino ng aklat sa iba't ibang disiplina
• aklat–sanaysay sa wika⁄pag–aaral ng wika

  c.  Pilosopiya at Kritika

• aklat–sanaysay sa pilosopiya
• aklat–sanaysay sa kritika

  d.  Humanidades

• iskolarling aklat sa arkitektura, sining–biswal, teatro, sayaw, pelikula,
  musika, iskultura
• aklat–sanaysay sa sining at kultura

  e.  Agham at Agham Panlipunan

• kasaysayan, sosyolohiya, antropolohiya, sikolohiya, agham pampolitika
• matematika, engineering, agham pangkompyuter, general science

  f.  Reference

• tesauro, diksyonaryo
• ensayklopidya, atlas, almanac
• coffee table book

  g.  Autobiograpiya/biograpiya

• kuwentong buhay, talambuhay (auto⁄biograpiya)
• koleksyon ng mga interbyu

  h.  Journalism

• koleksyon ng mga sinulat sa dyaryo⁄magazin (balita, lathalain,
  kolum, atbp.)
• investigative journalism

  i.  Comic Book⁄Graphic Novel
  j.  Ispiritwal⁄kontemplatibong aklat⁄self–help book

   3.  Ang mga aklat na papaloob sa sampung kategorya ay susuriin batay sa mga sumusunod na pamantayan:

   4.  Maaari pa ring isali ang mga nanalong aklat mula sa ibang gawad o patimpalak.

   5.  Hindi maaaring sumali ang limang miyembro ng Komite ng Gawad Lasalyano sa Filipino na magmumula sa Departamento ng Filipino at mga huradong mapipili mula sa labas ng Pamantasang De La Salle. Mayroong tatlong hurado na uupo sa bawat kategorya. Dalawa sa mga ito ay batikang manunulat⁄kritiko⁄awtor⁄risertser sa Filipino at ang isa naman ay manggagaling sa Komite ng Gawad Lasalyano sa Filipino. Tatawaging Manunuri ng Aklat–Filipino ang mga huradong uupo sa seleksyon ng mga gagawarang aklat.

   6.  Kailangang ipadala ng manunulat⁄awtor⁄publisher ang tatlong kopya ng aklat para makasali sa gawad. Hindi na isasauli ang mga aklat sa mga manunulat⁄awtor o publisher. Magiging pagmamay–ari na ng Manunuri ng Aklat–Filipino at ng Departamento ng Filipino ang mga aklat.

   7.  Tatanggap ng plake ang mga mananalong manunulat⁄awtor at tig–iisang sertipiko ang mga finalist na igagawad sa Disyembre 11, 2009 sa Pamantasang De La Salle.

   8.  Ipadala ang mga kopya ng aklat sa:

      Manunuri ng Aklat–Filipino, Gawad Isagani R. Cruz
      Departamento ng Filipino, Pamantasang De La Salle
      2401 Taft Avenue, Manila1004 Philippines

   9.  Kung may katanungan hinggil sa Gawad IRC maaaring kumontak kay

      Dr. Rhod V. Nuncio (rhodnuncio@gmail.com)
      524–4611 loc. 509 ⁄ 552(fax)

   10.  Sa Setyembre 15, 2009 ang deadline ng pagpasa ng mga aklat.

(Binago ang titulo mula sa Ang teorya ng MALAM: Ebolusyon ng malay sa kaalaman at kalipunan ng lipunan sa kamalayan ng tao na hango sa aking Pasinayang Panayam Profesoryal Don Francisco Ortigas Sr. sa Araling Filipino noong Marso 25, 2009, 1:00-3:00 nh sa Ariston Estrada Seminar Room. Ang mababasa sa blog na ito ay ilang sipi mula sa aking panayam.)

ni Rhod V. Nuncio

…

 

II.

Pagdalumat-salita: Ang MALAM bilang teorya at teorya ng kaalaman

 

 

Lexical na pagdalumat-salita

Ang malam ay likhang-salita ko. Kombinasyon ito ng “mal” at “alam” o pinaigsing “am”. Ang mal ay salitang ugat na ang ibig sabihin ay mali, para sa salitang mal-edukado o mula sa Espanyol na ang ibig sabihin ay “kasamaan”(evil) o “kamalian”. Maaaring basahin din ito bilang pinaigsing “mali”. Sa salitang Latin, ang malus, mala, malum ay nangangahulugang masama (pisikal/moral). At sa Latin pa rin, ang malus (f) ay nangangahulugang “puno ng mansanas”, pansinin ang alusyon nito sa “puno ng karunungan ng kasamaan at kabutihan” mula sa Lumang Tipan (Old Testament) sa Henesis hinggil sa tsismis/kuwento/mitong Eba’t Adan.

          Ang “alam” o “am” mula sa dalumat-salitang “mal-am” ay tumutukoy naman sa alam, kaalaman (knowing, known, knowledge).

          Samaktuwid, kapag pinagsama ang mga kahulugan, ito ang mararating: maling kaalaman, masamang kaalaman. Sa papel na ito, dadalumatin ko ang epistemolohikal na elaborasyon ng malam o yaong “maling kaalaman”. Ang moral na implikasyon o yaong “masamang kaalaman” ay iiwasan ko munang talakayin sa pagkakataong ito, siguro’y para sa ibang panayam o sanaysay na aking susulatin na lamang.

          Tinangka ko ring alamin kung mayroon ba talagang salitang “malam” sa ibang wika, at kung meron man ano ang kahulugan nito. Mayron naman talaga, salamat sa internet, sa Google siyempre. Sa wikang Bahasa Indonesia, nangangahulugang gabi ang malam, malam ini ay ngayong gabi (tonight). Ang pasar malam nga’y “night market”. Subalit sa Encyclopedia of the Saivism ni Swani Parmeshwaranand, ang Anaava Malam ay isang puwersa, isang nilalang na may lakas na hadlangang maabot ang dalisay na kaalaman, “[It is]… a subtle force which obstructs pure intelligence from having its own way. (Google Books). Ang hinduismong pananaw na ito ang malapit na kahulugan ng “malam” na aking dinadalumat.

 

Diskursibong pagdalumat-salita

          Ngayon naman lalanguyin ko ang karagatan ng kaalaman para maiugnay sa ibang literatura ang dinadalumat ko. Kailangang gawin ito ng isang palaisip/paham/pilosopo bago magsabing pioneering, groundbreaking, kauna-unahan ang kanyang ideya. Pero sabi nga ni Roland Barthes, wala na raw tayong masasabi pa dahil nasabi na ng iba ang sasabihin natin. O di kaya’y ang lahat ng susulatin natin ay uuwi lang naman dili iba’y kay Plato lang naman (All philosophy is just a footnote to Plato). Mali silang dalawa. Marami pa tayong dapat sabihin at marami pa tayong alam na di pa nila alam.

          Simulan natin kay Rene Descartes, ang tinuturing na ama ng modernong pilosopiya. Sa kanyang pakiwari, isang problema kung paano matitiyak ang katiyakan ng lahat. Ang problemang ito’y nakapasok sa sangay ng pilosopiya na tinatawag na epistemolohiya. Pinag-aaralan dito kung paano natin “malalaman na ang nalalaman natin ay totoong alam natin”. Nabuo ni Descartes ang tinatawag na methodic doubt o ang “metodikong pagdududa”. Aniya, ang unang paraan ay pagdudahan natin ang lahat ng ating nalalaman. Kung nagdududa ka, di mapagkakamaling nag-iisip ka, at kung nag-iisip ka, di mapagkakamaling umiiral ka. Cogito ergo sum! (I think, therefore I am). Kumbaga, sa pagdududa nagsisimula ang lahat, sa pagdududa rin matatamo ang katiyakan. Subalit hindi pa rin ako kumbinsido kay Descartes o sa kanyang Cartesian Methodic Doubt. Sa kanyang sinulat na Meditation I, katwiran niyang baka niloloko lamang tayo ng isipan natin, tulad ng isang baliw. Agam-agam din niya kung ano ang pinagkaiba o paano natin masasabing gising tayo kumpara sa nananaginip lamang tayo. Siyempre pa sinagot ito ni Sigmund Freud sa kanyang The Interpretation of Dreams , apat na daang taon ang nakalipas. Ang ikatlo’y baka may isang makapangyarihan, malisyoso at masamang nilalang na nililinlang tayo na paniwalaan ang lahat ng alam natin. Kung mapapansin ninyo, sa ganitong linya ng pag-iisip tumatakbo ang binanggit ko kaninang galing kay Swani Parmeshwaranand, ang Anaava Malam. Ganito rin ang pananaw ng teolohiyang Kristiyano, isang nilalang ang kasamaan, isang puwersang entidad – ang simpleng kabaligtaran ng kabutihan, ng Diyos.

          Balik tayo kay Descartes. Ang pagdududa sa akin ang pinakamahinang paraan sa katiyakan ng kaalaman. Kung mayroon din namang pinatunayan si Descartes, iyon ay ang nag-iisip tayo, na sasabihin kong pinatunayan na rin ng mga tsonggo bago pa man sila mag-evolve bilang tao. Maya-maya babalikan ko ang puntong ito. Dalawang binary switch lamang ito: ang totoo at hindi totoo, ang tama at mali, ang tiyak at di tiyak. Kapag pinagninilayan mo sabay ang dalawang ito, nagdududa ka, nililima kung ano ang opsyon. Subalit sa mga Pinoy bagsak ang grado ni Descartes sa eryang fuzzy logic. Sa atin hindi lamang binary switch/binary opposition – kundi multivariate ang tugon tulad ng medyo, pwede na, siguro…ok lang. Kapag tinanong na masama ba ang ginawa ko sa girlfriend? Sagot ng Pinoy, medyo. Kung maganda ba ang pantalon sa akin, ang tugon ay “pwede”. Kung mahal mo ba ako, “ewan” ang tugon.

          Pero paano kung ang tiniyak-tiyak nating kaalaman ay nakasalig sa maling kaalaman? Tulad ito sa katotohanang binitawan ni Ptolemy at ng dogma ng simbahan na sinupalpal naman nina Copernicus at ilang daang taon pa ni Galileo Galileo, ang geosentrikong pananaw. Paanong ang katotohanang natira, matapos ang prosesong metodikong pagdududa ay mali rin pala?

          Kay Edmund Gettier, pinroblematisa niya ang batayan ng ating kaalaman na para sa mga epistemologist o analitikong pilosopo ang kaalaman ay “mapangangatwiranang totoong paniniwala” o justified true belief (JTB formulation). Paano na ang isang katotohanan o pinapalagay na totoo ay nakasalig sa maling kaalaman/premis. Halimbawa ito ng argumento ni Glenn May (1996) tungkol sa posthumous reconstruction kay Bonifacio ni Teodoro Agoncillo at iba pang historyador at kasama na rin si Ambeth Ocampo mula sa kanyang aklat na The Bones of Contention (2001). Siyempre pa krisis ito ng lehimitasyon ng katotohanan, na walang pinagkaiba sa ilihetimong posisyon ni Gloria Macapagal Arroyo, na alam niyang nanalo siya sa 2004 eleksyon dahil alam na alam niya nga sa tulong ng isang Comelec Commissioner, ngunit nakasalig naman sa kondisyon ng pandaraya. Totoong ika-14 siyang Pangulo ng Republika ng Pilipinas, ngunit ang tanong: totoo kayang nanalo siya? Hindi ito mito-mitohan lang katulad ng ipinapalagay ng mga structuralist na mga antropologo o teoristang poststructuralist tulad ni Roland Barthes sa kanyang Mythologies , kundi isang mapapangatwirang totoong paniniwala, o justified true belief sa pananaw ni GMA at ng mga cohort, spin-doctor na naglipana sa ating pamahalaan. Sa katunayan, ang aking akusasyon na mandaraya at korap na Pangulo si Gloria Macapagal Arroyo ay isang ding “justified true belief”. Samakatuwid, ayon kay Gettier, ang isang maling katotohanan ay maaaring pangatwiranang tama at totoo rin? Ano na ngayon ang totoo sa di totoo?

          Pero bakit ba nating hinahayaang manungkulan ang isang mandaraya at korap na Pangulo? Bakit mayroong pagsasatabi sa lipunan, may ginagahum, may nilalaspatangan sa lipunan. Si Karl Marx ang naghain ng kasagutan mula sa pagbasa niya kina Feuerbach at Hegel. Ito ang kontrobersyal na teorya ng “false consciousness” o lisyang kamalayan, na inangkat at inangkop naman ni Renato Constantino (1982) para sa tesis naman niyang ang “misedukasyon ng mga Pilipino”.

 

…

 

Konklusyon

            Mula sa primal fear, animal at natural instinct, human instinct natin, mayroon tayong final dread – ang huling kinakatakutan natin, kaya tinatakasan natin ito sa ating kamalayan. Naitanong na ba ninyo sa sarili ninyo, paano kung wala na ako sa mundong ito? Ano na ang mangyayari sa kamalayan ko? May pupuntahan ba ako? Saan ako pupunta? May buhay ba na lagpas sa kamatayan? Isang iglap wala nang lahat.

          Ngayong malay na may kamalayan ako, mabuti pang rebisahin o talikuran ko na ang cartesian doctrine.

          Nag-iisip ako, samakatuwid, ako’y malay.

          Kung malay ako, mapagduduhan ko ang lahat, kasama pati ang aking pag-iral.

          Kung hindi totoo ang aking pag-iral, samakatuwid, ako’y isang kawalan.

          Nag-iisip ako, samakatuwid ako’y kawalan!

          Sa Latin, cogito, ergo finis!

Sa Ingles, I think, therefore, I end .