Grappig, deze krantenkop: “God verandert mee met de maatschappij.” Ik weet niet of het ook echt de conclusie is van het onderzoek van de Nijmeegse promovenda Nienke Moor is, of dat het slechts de creatieve samenvatting is van de dienstdoende kopjesbakker van Trouw. Persoonlijk lijkt het me een lastig te bewijzen stelling. Maar misschien dat Pim van Lommel in de loop der jaren zijn patiënten wel de opdracht heeft meegegeven om in hun tripjes naar het hiernamaals goed op te letten hoe God eruit zag, en heeft hij Moor exclusieve inzage gegeven in zijn bevindingen. “God zag er vandaag volgens die intellectueel een stuk abstracter uit dan vorige week toen die biggenboer uit Boekel een hartstilstand kreeg.” Maar even serieus: waarom is dit onderzoek nu precies nieuws?

Voor de duidelijkheid: het onderzoek zelf heb ik niet gelezen, ik ga slechts af op dit bericht. Toen ik laatst ageerde tegen een onderzoek van de TU Eindhoven, reageerde iemand van die universiteit nogal geprikkeld op het feit dat ik me slechts op secundaire bronnen baseerde — de primaire bronnen hebben mij overigens niet op andere gedachten kunnen brengen, maar dat terzijde. Ik wil bij dit bericht even meteen duidelijk maken dat het me om de secundaire bron te doen is; het is niet aan mij om me een mening aan te meten over de kwaliteit van het onderzoek zelf.

Ik bedoel maar te zeggen: als dit bericht de inhoud van het onderzoek juist weergeeft, dan begrijp ik niet waarom de Radboud Universiteit dit onderzoek een persbericht waard vond, en als de inhoud van het onderzoek onjuist of onvolledig is weergegeven, dan verbaas ik mij erover dat de journalist die het schreef meende dat dit de nieuwswaardige conclusie van het onderzoek is. Want wat hier wordt weergegeven is toch een opvatting die zo gemeengoed is, dat het haast is alsof De Telegraaf opent met de chocoladeletterkop dat de aarde rond is. Religieuze voorstellingen veranderen wanneer de samenleving verandert. Ja, hèhè, nogal wiedes. Ik had het spannender gevonden wanneer het onderzoek het tegendeel had uitgewezen — dát zou pas nieuws zijn!

Hoewel het op zichzelf een volstrekt evidente stelling is, schuilt er bij veel mensen wel een minder rationele veronderstelling achter, die we precies door de onnozele kop op het spoor komen: de veronderstelling namelijk dat de mensen God maken, in plaats van andersom. Ook die veronderstelling is vandaag de dag gemeengoed; ik heb al vaak discussies gehad met mensen die heel welwillend stonden tegenover religie, maar dat toch een volstrekt vanzelfsprekend feit vonden. God bestaat omdat mensen vinden dat Hij bestaat, en God verandert omdat mensen vinden dat het tijd is dat Hij verandert. Dat is kort gezegd het credo van de postmoderne quasi-theïst, die stug volhoudt dat de werkelijkheid maar precies datgene is wat wij er van maken, dat alles maar een kwestie van perspectief is, of erger nog: van taal. De mens verzon het woord ‘God’, en zie, er was een God, en de mens zag dat het goed was — en de mens verzon het woord ‘lantaarnpaal’, en zie, er waren lantaarnpalen, en de mens waande zich verlicht.

In feite reduceert men zo de hele werkelijkheid tot louter taalconstruct of toevallig product van subjectieve perspectieven — een volslagen irrationele vorm van reductionisme. Geen enkel ding valt geheel samen met de voorstelling die wij ons er van maken, hoe hardnekkig wij ook ons best doen. De manier waarop Rembrandt een koe schilderde was ook beduidend anders dan de manier waarop Picasso een koe schilderde, maar je kunt toch moeilijk volhouden dat koeien zelf de laatste eeuwen abstracter zijn geworden. Dus waarom zou God veranderen doordat ons beeld van Hem verandert? Dat wij in een postmoderne, post-christelijke of post-industriële samenleving leven betekent niet dat God ook plots postmodern, post-christelijk of post-wat-dan-ook geworden is. Dat wij ons God anders gaan voorstellen zegt volgens mij nog altijd meer over onszelf dan over God. En dat wij, zoals het bericht zegt, door de industrialisatie niet meer in de hel geloven, bewijst vooral dat wij verleerd zijn de hel te zien — omdat wij er met ons neus bovenop zitten.

Ik wordt me in deze tijd steeds meer bewust van mijn eenzijdige drive om nadruk te leggen op verscheidenheid in mensen en geloofsbeleving en van de beperktheid die dit met zich meebrengt.

Dat hangt samen met mijn werkzaamheden op dit moment, waarbij ik op onderzoek ben naar christelijke spiritualiteit. Anderzijds hangt het ook samen met het lezen van de Canadese katholieke filosoof Charles Taylor. In zijn evenwichtige manier van beschouwen, ervaar ik mijn eigen eenzijdigheid. Deze eenzijdigheid vind ik niet problematisch. En als het wel problematisch is, dan is het vast problematisch voor de eenzijdigheid die ons allemaal eigen is. Juist in deze eenzijdigheid leer ik mijn behoefte aan aanvulling kennen. Het verbindt mij met mijn naaste. Zo kan mijn eenzijdigheid hopelijk een bijdrage leveren aan de veelkleurige wijsheid van God. Al is het maar vanwege zijn grote liefde voor iemand zoals ik…

Mijn blog van zwakgeloven laat de eenzijdigheid zien die mij eigen is. Ik ben hier eenzijdig in de nadruk op de menselijkheid van mijn geloof. Deze menselijkheid kenmerkt zich in zwakheid, in een spiritualiteit van beneden, in ruimte voor diversiteit, in deconstructie van de overheersing, in …

Als ik de liefde met mijn eenzijdigheid beperk dan wil ik bij deze noemen dat liefde gelukkig veel verder gaat en zich dienstbaar en met groot gezag opstelt aan iedereen die zich wil laten dienen. Zoals de apostelen het moment beleefden dat ze bewust moesten kiezen om hun vieze stinkvoeten aan Jezus zorg over te geven (Joh 13) In Jezus is deze volheid te vinden en zeker niet op mijn blog…

Toch wil ik mijn blog niet te ver door relativeren omdat ik wel vertrouwen heb dat het als “project” van waarde kan zijn. In het bijbelse spanningsveld tussen eenheid en verscheidenheid, zal mijn blog meer nadruk leggen op de verscheidenheid. Niet omdat dit goed bij mijn past, maar omdat het mijn ervaring is dat er veel “problematische” eenheid is. En dat moet ik uitleggen.

Problematisch wordt een eenheid als het de minderheid overheerst, als hun mores oplegt aan anderen, als minderwaardigheid predikt van de afwijkenden, als het de verscheidenheid van anderen geweld aan doet. En ik meen dit te zien buiten de kerk en binnen de kerk. Het atheisme die zich opdringerig gedraagt (zoals Kluun in zijn bijdrage aan de maand van spiritualiteit stelt) maar binnen de kerk ook de neiging om anderen langs de eigen meetlat te leggen ipv de openheid om zich aan te vullen. Hiermee heb ik geen specifieke kerk voor ogen. Volgens mij gebeurt dit van Katholiek tot Emergent… en vooral ook in mijn eigen hart. De neiging dat we het juiste hebben gevonden en dat de anderen dit ook moeten vinden kan veel te maken hebben met onze gevoelens van minderwaardigheid en onze behoefte aan bevestiging. Ik spreek maar even uit eigen ervaring. Niets menselijks is mij vreemd.

Om deze geslotenheid tegen te gaan heb ik veel sympathie gehad voor postmodernisme. Hoewel ik mezelf niet als postmodernist zie, heb ik er veel van geleerd en heb ik me verbaasd over de neiging om deze stroming te snel in een fout hokje te stoppen, zodat het corrigerend geluid – wat ik er in hoor – ons niet kan raken. Ook heb ik veel sympathie gehad voor Anselm Grun’s spiritualiteit van beneden. Ik zijn gelijknamig boekje legt hij ook uit dat dit in zijn ogen corrigerend is voor de grote nadruk op de spiritualiteit van boven.

“Het gaat er niet om de spiritualiteit van beneden vierkant tegenover die van boven te plaatsen. Eenzijdigheid levert nooit wat op. En zo bestaat er ook een gezonde spanning tussen deze beide spirituele benaderingen.”
(Spiritualiteit van beneden – Grun en Dufner p. 11)

Toch kan ik mij niet aan de indruk onttrekken dat Grun in zijn latere boekjes deze eenzijdigheid verder heeft uitgewerkt. Een eenzijdigheid die ik nog steeds als zeer heilzaam waardeer. Voor mijzelf en voor veel mensen die ik heb ontmoet, maar die toch eenzijdig is. Dit project – waar Grun niet de enige in was – heeft veel betekent voor het pastoraat en voor missionair denken, is mijn indruk.

In dit project is er een onuitgesproken eenheid geweest in spiritualiteit van beneden, zwak denken, monastieke gerichtheid, emergent, etc. Een project waarmee “de kerk van alle tijden” zich weer dichtbij mensen wilde begeven. Naast mensen wilde gaan staan. En ik zie dit nog steeds als een goede weg om de kloof te overbruggen.

En deze eenzijdigheid is ook te vinden op mijn blog. Ik hoop dat ik voor mezelf altijd het evenwicht bewaar tussen dichtbij God en dichtbij mensen. Dan zit ik hopelijk goed bij mijn huidige werkgever =) Ik wil niet dat mijn “dicht bij God zijn” tekort zal doen aan het “dichtbij mensen zijn”. En ik wil niet dat mijn “dichtbij mensen zijn” tekort zal doen aan het “dichtbij God zijn”. Maar hierin heb ik iets ervaren dat de het volgende citaat mooier verwoordt dan ik kan doen. Zowel de ‘hoogten’ als de ‘val’… In deze val is er zicht gekomen op aspecten van Jezus/God die ik anders nooit had kunnen zien. Zo werd het geen of/of maar een weg die via de 1 naar de ander leidt en weer terug.

“Niemand kan tot de opperste hoogten van de goddelijkheid komen”, zei de eeuwige wijsheid, “of zijn onuitsprekelijke goedheid smaken, als zij niet eerst de bitterheid en de laagheid van mijn menselijkheid hebben ervaren. Hoe hoger zij klimmen zonder mijn menselijkheid in aanmerking te nemen, des te dieper zal later hun val zijn. Mijn menselijkheid is het pad waarover wij allen moeten gaan die bij dat willen aankomen wat je zoekt: Mijn smart is de deur waardoor allen moeten binnengaan.”

H. Suso
(in Christelijke Mystici – Andrew Harvey p.106)

Zoals ik al eerder zei was ik zeer onder de indruk van het “another world is possible”-symposium met Shane Claiborne en Chris Haw vorige week vrijdag (zie verslag deel 1 en deel 2) Eén van de dingen die mij (positief) opviel, onder andere ook aan de theoretische  uiteenzetting die ze met twee gaven na het avondeten, was dat ze op theologisch vlak zowel post-conservatief als post-liberaal uit de hoek kwamen. Let ook op de woorden die ik gebruik in dit essay: heel bewust niet ‘post-orthodox’ en ‘post-vrijzinnig’, zoals de twee kanten aan beide kanten vaak geframed worden in het nederlands, maar de letterlijke translitteraties van de termen die in het engels gebruikt worden. Waarom zal later wel duidelijk worden.

Post-conservatief is denk ik wel duidelijk voor iedereen die iets van shane Claiborne enerzijds en conservatief christelijk Amerika kent. Zowel op politiek-ideologisch vlak als op religieus vlak zijn ze, uit een drang naar radicaal discipelschap en Jezus volgen, los gekomen niet alleen de amerikaanse middenstandswaarden, maar ook bepaalde types van conservatief-evangelische bijbelinterpretaties.Niet omdat ze de bijbel niet serieus nemen, maar juist omdat ze in de eerste plaats Christus, die we leren kennen in de bijbel, juist wél serieus willen nemen.

Post-liberaal is nog iets anders. Af en toe is het duidelijk dat hun theologie (zoals bij meer ‘emerging church’ theologen bijvoorbeeld) geinformeerd is door bijvoorbeeld de moderne schriftkritiek, die niet uitgaat van een lettelijke dictering van de bijbel, maar dikwijls van ingewikkelde redactieprocessen bij bepaalde bijbelboeken. Chris Haw noemde bijvoorbeeld langs de neus weg de zondvloed een schrijfsel van de Yahwist. Ook de zeer duidelijk naar voor komende nadruk op narratieve theologie, die in veel bredere lagen van de emerging church geprefereerd wordt tegenover een analytische en systematische benadering van de theologie, komt uit een stroming die letterlijk ‘post-liberalisme‘ genoemd wordt. Meer narratief, meer symbolen en metaforisch denken, en een terugkeer naar een meer Hebreeuwse manier van denken na zovele eeuwen westerse theologie die gevormd is door het griekse en romeinse denken…

Duidelijk is trouwens dat niet alle christelijke meer vrijzinnige richtingen per definitie richting atheisme gaan, ook zijn er altijd terug bewegingen te vinden naar een meer orthodox en historisch (zij het daarom niet altijd conservatief) Christendom. Een opvallend voorbeeld is bijvoorbeeld het zoeken naar de ‘historische Jezus’. Dat is begonnen in vrijzinnige schriftkritiek die dikwijls geens spaander van de bijbel heel wilde houden, maar 3 golven  van zoeken naar wie Jezus dan wel was heeft ons in de zogenaamde ‘third quest for the historical Jesus’ bijvoorbeeld NT Wright opgeleverd, de evangelische Bischop van Durham, die niet bepaald liberaal te noemen is.

Het conservatieve ‘slippery slope’ verhaal dat alles wat uit de liberale hoek komt uiteindelijk tot het verloochenen van alles waar het christendom voor staat leidt is dus niet per definitie waar. Ook mensen die onderlegd zijn in bijvoorbeeld de moderne schriftkritiek kunnen vormgeven aan een orthodoxe vorm van Christendom…

Trouwens, ook conservatieve Christenen kunnen terecht komen op een slippery slope die hen wegrolt tot ver buiten de grenzen… Sommige vormen van fundamentalisme zijn niet veel meer dan een reïncarnatie van farrizeïsme. (Wat niet wil zeggen dat er ook onder die noemer echte Christenen zijn natuurlijk) en sommigen willen het Christendom in naam van een soort Amerikaans conservatisme temmen. De bijbel herschrijven om hem minder liberaal te maken, zoals het conservapedia bible project, dat gelukkig niet door veel mensen echt serieus genomen wordt, is daar een goed voorbeeld van.

(wordt vervolgd)

shalom

Bram

Alexander Berg på Klikk.no publiserte tidligere i år en artikkel om stilarter. Denne er vel verd å få med seg, se: http://www.klikk.no/bolig/hus/article454217.ece.

In alle interviews en besprekingen rond de recente roman van Désanne van Brederode staat het te lezen: Door mijn schuld is geïnspireerd op de controversiële moordzaak op de weduwe-Wittenberg in Deventer in 1999. De ingrediënten zijn inderdaad hetzelfde: een brutale moord, een ontkennende verdachte, een mediahype waarin degene die vastzit voor de moord als onschuldig slachtoffer wordt neergezet. Ik wil de wereld van schreeuwende Telegraaf-koppen, Maurice de Hond en Peter R. de Vries echter even laten voor wat zij is, en een parallel trekken met een uiting van hogere cultuur: de roman Misdaad en straf van Fjodor Dostojevski.

De vertaling van de oorspronkelijke Russische titel als Misdaad en straf is al weer enige decennia gebruikelijk, maar het is goed om er aan te herinneren dat deze roman ook wel vertaald is als Schuld en boete. In het Duits is die vertaling, Schuld und Sühne, nog altijd courant. Het schijnt dat de Russische woorden die Dostojevski koos een beetje midden houden tussen het religieus en moreel geladen Schuld en boete en het meer neutrale en juridische Misdaad en straf.

Ergens op datzelfde spectrum moet ook het laatste woord uit de titel Door mijn schuld begrepen worden. De formulering komt natuurlijk rechtstreeks uit de katholieke liturgie — mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa — maar wie een roman verwacht over een religieus schuld- of zondebesef komt bedrogen uit. Natuurlijk, die betekenis van schuld klinkt wel steeds mee op de achtergrond. Maar als de auteur in een filmpje op de website van Querido haar boektitel toelicht, lijkt ze zelf ook te zinspelen op de meer juridische dimensie van de term.

De opmerkelijkste parallel tussen de twee romans is echter niet de overeenkomst in lading van het woord ’schuld’, maar eerder het basisgegeven van het verhaal: beide boeken zijn misdaadverhalen waarbij de lezer eens niet hoeft te twijfelen of de schuldige wel echt schuldig is, of met de detective mee hoeft te puzzelen wie het precies gedaan heeft, de butler of toch de klusjesman. Al tamelijk snel in Misdaad en straf zien we Raskolnikov met een bijl onder zijn jas aankloppen bij de oude woekeraarster en haar het hoofd inslaan met de botte kant. Ook de hoofdpersoon van Door mijn schuld, Gunnar de Wit, biecht vrijwel meteen op dat hij het was die de zakenman Evert Oldenheuvel met een zware steen om het leven bracht. “Dit wordt geen whodunit”, laat Van Brederode De Wit schrijven. “Dit is een I-did-it.”

Of Van Brederode deze parallel er bewust in heeft gebracht weet ik niet, en het doet er ook niet zo toe. Als gezegd hoeven we als lezer in dit boek niet zelf voor detective te spelen, en ik besef dat het ook wat potsierlijk over kan komen als ik nu als een literaire Sherlock Holmes op voor de hand liggende of juist vergezochte dwarsverbanden binnen de letteren poog te wijzen. Maar deze speurneuzerij levert, zelfs wanneer we in ongegronde hypothesen en twijfelachtige conclusies blijven steken, denk ik wel een mooi inzicht op in de thematiek van deze roman.

Nogmaals, we weten niet of de knipoog naar Misdaad en straf er bewust is ingebracht, maar het is toch op z’n minst interessant om te bedenken dat Van Brederode dat eerder heeft gedaan, bewust knipogen naar een klassieker uit de wereldliteratuur. Haar mooie roman Het opstaan uit 2004 knipoogde vrij duidelijk naar De val van Albert Camus. Als ik me niet vergis heeft Van Brederode dat destijds zelf ook gezegd. Heel kort gezegd gaan die beide boeken over ingrijpen of niet ingrijpen wanneer het er op aankomt; op het eerste gezicht een heel andere thematiek dus dan die van Misdaad en straf en Door mijn schuld. Maar er is wel degelijk een merkwaardige overeenkomst tussen deze vier boeken: het meer impliciete thema van morele superioriteit. De vier hoofdpersonen van deze respectievelijke boeken zijn stuk voor mannen die zich in zekere zin verheven voelen boven andere mensen. Jean-Baptiste Clamence, uit De val, is een succesvolle en egocentrische ijdeltuit die zichzelf graag feliciteert met zijn voorbeeldige gedrag. Rudolf de Wolf, uit Het opstaan, is een zwartgallige cynicus, en al even succesvol, egocentrisch en ijdel. Rodion Raskolnikov ziet zichzelf als een soort Übermensch, voor wie andere regels gelden dan voor de rest van het gepeupel. En Gunnar de Wit haalt zijn neus op voor zowel zijn intellectuele familie als zijn volkse schoonfamilie. Uiteraard brengt hun morele superioriteitsgevoel alle vier deze mensen in de problemen.

Nu was Het opstaan zeker geen hervertelling van De val; de titelkeuze doet al vermoeden dat de roman van Van Brederode het verhaal van Camus eerder spiegelde, omkeerde. Tussen Door mijn schuld en Misdaad en straf bestaat een vergelijkbaar contrast. Het vertrekpunt van de romans is gelijk — de tamelijk impulsieve moord op een rijk persoon, met een bot voorwerp op het achterhoofd — maar verder zijn zij haast elkaars spiegelbeeld. Raskolnikov is een nerveuze armoedzaaier die het hoog in z’n bol heeft gekregen, die zijn milieu wil ontstijgen — niet economisch, want dat lukt hem niet, maar daarom maar door een intellectueel snobisme, een soort nietzscheaans nihilisme. Hij is daarmee het prototype van de tragische, stelselmatig onbegrepen romanticus die Gunnar de Wit juist zo verfoeit; De Wit, zo merkt hij ergens op in Door mijn schuld, voelt zich juist veel te goed begrepen. Raskolnikov lijkt in feite meer op de Zweedse, zwart-romantische dichter August Strindberg, met wie de ouders van De Wit hartstochtelijk dwepen (en die ik persoonlijk nooit meer helemaal serieus kan nemen sinds ik de hilarische website Strindberg & Helium ken, maar dat terzijde).

Gunnar de Wit komt juist uit een prima milieu; zijn vader is hoogleraar Scandinavische letterkunde (vandaar die voornaam en voorliefde voor Strindberg), zijn moeder kunstdocent, en hij is zijn hele jeugd lang omringd met liefde, zorg en cultuur. Als enige van de kinderen rebelleert hij echter tegen zijn afkomst. Hij verandert zijn voornaam in Koen, gaat een vmbo-opleiding doen, trouwt met een meisje van volkse komaf. Waar Raskolnikov het plat gezegd hoog in zijn bol kreeg, krijgt Koen het eerder laag in zijn bol — met evenwel dezelfde onderhuidse woede en frustratie. Waar Raskolnikov zich driftig aan de geestelijke en materiële armoede van het vroeg-industriële Rusland wil ontworstelen, daar poogt De Wit zich van de geestelijke en materiële rijkdom van het post-industriële Europa te ontdoen.

Daarmee kun je Gunnar de Wit als de verpersoonlijking zien van een euvel dat Van Brederode reeds beschreef in haar scherpzinnige pamflet uit 2006, Modern dédain. Namelijk het euvel van een tegenwoordig zo modieus snobisme in omgekeerde richting, een postmodern snobisme dat The Beatles boven Bach verkiest, dat onbeschaamd dweept met André Hazes of Johan Cruyff, dat niets meer wil weten van een onderscheid tussen hoge en lage cultuur, en dat iedere culturele verfijning wil doodslaan in geforceerde laagdrempeligheid en leukheid. Hosanna in den lage, gezegend hij die zwetst in de naam van het volk.

In de persoon van Gunnar de Wit zien we hoe die houding verwordt tot een soort zwartgallig, zelfs moorddadig nihilisme. Het is misschien wat al te kort door de bocht om hem een icoon van de GeenStijl-generatie te noemen, het zou het reliëf van dit personage bovendien wat wegnemen, maar enige verwantschap lijkt er desalniettemin te zijn; het jongste en meest gefrustreerde kind van beschaafd-linkse ouders, dat zich volkser voordoet dan hij is, geen enkele waarde meer erkent en neerkijkt op iedere vorm van culturele en intellectuele fijnzinnigheid, en dat ondanks of dankzij dat alles uitgroeit tot een soort van volksheld.

Een ontluisterende fenomenologie van de vervlakking, zo kun je Door mijn schuld, zo niet het hele oeuvre van Désanne van Brederode, best noemen. Met fijne kwast schildert zij vormen van arrogantie en vooringenomenheid in alle kleurschakeringen. Inclusief het diepe zwart van de weigering om de blik te richten op iets dat ons verheffen kan. Dat is een schuld — in die subtiele zin van het woord, ergens tussen religieuze zonde en juridische misdaad in — die onze hele tijd te dragen heeft.

Dat we in een bijzondere tijd leven,  is al heel vaak en om verschillende redenen geroepen. Maar ik wil daar toch graag bij aansluiten om redenen die ik nu zal noemen. Ik heb de indruk dat we echt in een heel bijzondere tijd leven. Ik heb ook het gevoel dat veel mensen ermee geholpen zijn met een soort bewustwording van bepaalde ontwikkelingen in deze tijd. Dit klinkt misschien wat betuttelend, maar ik bedoel eigenlijk alleen maar te zeggen dat het mij enorm heeft geholpen en dat ik de indruk heb dat anderen hier ook iets aan kunnen hebben. En ik ben me altijd weer bewust van mijn beperktheid en mijn behoefte aan aanvulling.

Sinds veel ontwikkelingen in de vorige eeuw hoeven we ons minder te laten imponeren wat de grote verhalen ons voorschrijven. Dat geldt voor religieuze grote verhalen, maar dat geldt zeker ook voor wetenschappelijke grote verhalen. Dit besef kan zowel gevoelens van angst als gevoelens van bevrijding oproepen. Maar met een open waarachtige houding en een gezond besef van identiteit in je rugzak heb je genoeg ego-kracht om op avontuur te gaan =)

Voor dit avontuur heeft het postmodernisme al veel lof gekregen, maar het lijkt me fair om ook eens de mensen te noemen, waarbij de postmodernen op de schouders staan. De ontwikkelingen gaan – volgens mij – het postmodernisme ver te boven. Alleen is het een handige term die aanhaakt bij ontwikkelingen en bij mensen die in deze bewustwording zitten.

Ik ben me bewust dat met de volgende mensen nog lang niet alles is gezegd, maar het lijkt me op z’n minst een aanvulling op de grote nadruk die er tegenwoordig op het postmodernisme ligt. Het lijkt me ook een aanvulling die voorbij het relativisme gaat van sommige postmodernen. Er is niet alleen deconstructie, maar er is ook nog zoiets als een bewustwording van nieuwe verbanden en nieuwe loyaliteiten. Dat is wel mijn ervaring. Ik noem het maar even voor het gemak “nieuw traditionalisme”. Om niet gelijk te denken aan klederdracht en klompendans is “NewTrads” misschien hipper =) Eerst noem ik wat namen die de weg hebben bereid om uiteindelijk te verduidelijken wat ik met NewTrads bedoel. En misschien kom ik er straks achter dat er allang zoiets bestaat. 

Martin Heidegger

We hebben Heidegger al eerder genoemd en geroemd als degene die de eeuwenlange nadruk op de epistemologie bekritiseerde door een nieuwe ontologie te ontwikkelen waarbinnen epistemologie een plek heeft. Niet wat we kunnen weten is de belangrijkste vraag in de filosofie, maar de vraag naar ons zijn en onze verbondenheid met onze omgeving is de belangrijkste vraag in de filosofie. Onze kennisleer volgt dan als een interpretatie van deze verbondenheid met onze omgeving. Dit lijkt me het dynamiet geweest onder de cartiaanse gedachte dat we ons primair moeten richten op onze rationele verbondenheid met onze omgeving. En daarmee richtte hij de aandacht niet op de omgeving maar op onszelf. Daar zijn – volgens Descartes – de belangrijkste ideeen al in zuivere vorm aanwezig. Heidegger haalde dit onderuit en maakte onze verbinding weer meer dan rationeel. Het denken vindt immers plaats als onderdeel van ons zijn en onze zijnsverbondenheid.

Ludwig Wittgenstein

Een andere “wegbereider” is de filosoof Ludwig Wittgenstein. Niet zozeer in zijn hoofdwerk: Tractatus logico philosophicus, maar vooral ook in zijn latere leven (door sommigen Wittgenstein 2 genoemd). Ik wil de komende tijd zijn biografie lezen, dus dan heb ik wat meer now-how. Daarin staat nog meer over zijn geloofshouding, die voor Wittgenstein belangrijker is geweest dan zijn filosofische en wetenschappelijke activiteiten. Ik ben dat ook al tegengekomen in zijn boek “Over zekerheid” (zie citaat hieronder)  waarin aantekening zijn verzameld van de jaren vlak voor zijn dood. Nu kan ik zeggen dat hij – net als Heidegger – een bijdrage leverde om de overheersing van de grote imponerende verhalen te ontkrachten. Niet door de ontologie erop los te laten, maar veel meer door een “sociologische” benadering van kennis voor te stellen. Als wij kennis opdoen of een taal ontwikkelen en daar ook regels voor opstellen (methodieken) dan heeft onze kennis/taal alleen de geldigheid binnen het taalspel waar ze functioneren. Dit geldt voor wetenschappen onderling, maar dit geldt ook voor wetenschappelijke kennis ten opzichte van onze algemene kennis. De regels die we immers vooraf afspreken zijn geldig voor een bepaald terrein. Aldus mijn gebrekkige weergave van zijn theorie. Later heeft hij dit nog verder uitgewerkt en zelfs genoemd dat het boek van de formele kennis ondergeschikt is aan het boek van het leven. Maar hier wil ik dus meer over lezen.

Thomas  Kuhn

Een andere filosoof die we minder terughoren, maar die voor een enorme mokerslag heeft gezorgd in de hedendaagse kennisleer is Thomas Kuhn. Uit een Joods gezin geboren Amerikaan. In zijn boek “The structure of scientific revolutions” geeft hij een belangrijke bijdrage aan de verzwakking van de imponerende wetenschappelijke verhalen door vanuit de geschiedenis en de sociologie te wijzen op het tijdgebonden karakter van wetenschappelijke paradigma’s. Deze paradigma’s evolueren niet naar een punt van hoogste perfectie – zoals de logisch positivisten meenden – maar veranderen sprongsgewijs onder invloed van sociale en historische ontwikkelingen. Hij onderscheid hierin vier fasen: 1. pre-wetenschap: de fase zonder paradigma en eenstemmigheid (geen vooruitgang) 2. normale wetenschap: de fase met  paradigma en eenstemmigheid 3. crisis: de fase waarin onverklaarbare verschijnselen binnen de theorie openlijk worden onderkent 4. revolutie: deze leidt tot een nieuwe normale wetenschap.

Deze visie koppelt de geldigheid niet alleen aan de gebieden waarin ze geldig zijn, maar ook nog eens aan de tijd waarin zij geldig zijn. Historicisme of historisme zijn ook termen die ermee in verband worden gebracht. Kennis is dus niet langer meer het ultieme verhaal voor overal en voor eens en altijd. Maar onze kennis heeft tijdelijke, contextuele geldigheid. Tenminste als het om wetenschappelijke kennis gaat, want daar gaat zijn boek over.

De theorie van Kuhn kan – grappig genoeg – niet uit onder zijn eigen conclusie en dat brengt ons bij de vraag vanuit welk tijdelijk paradigma Kuhn zijn uitspraken doet en of zijn theorie inmiddels over de houdbaarheidsdatum is geraakt  =)

Verzwakking van het funderingsdenken

Funderingsdenken – in originele vorm – wil graag funderen op een fundament van algemeengeldende onbetwijfelbare zekerheden.  Nu deze er niet meer zijn (volgens deze jongens) kan het funderingsmodel dus beter worden vervangen door een ander model. Fritjof Capra kwam zo bijvoorbeeld tot zijn netwerkmodel die beter past bij de nieuwe ontdekkingen binnen de natuurkunde. Een (holistisch) model wat daar nog steeds vrij gangbaar lijkt te zijn – heb ik me laten vertellen door een natuurkundige vriend.

De geldigheid van de hermeneutiek

De filosofische hermeneutiek is echter niet zo afhankelijk van deze metaforen. Omdat het vanuit de directe ervaring al een contextuele manier is van kennis verwerven en rekening houdt met het voortschrijdend inzicht, maar ook met de persoonlijke factoren hierin, heeft het een houdbaarheid die vrij lang meegaat. Er zijn geleerde heren die hermeneutiek dan ook verwant zien aan de manier waarop er in het jodendom al veel langer met kennis om wordt gegaan als het gaat om kennis van de Thora. Dit wordt altijd al in samenhang met de traditie, maar ook met nieuwe ontwikkelingen en persoonlijke factoren gepraktiseerd. Hermeneutiek is “a way of life”, zei Gadamer al.

Nieuwe theologie

Omdat theologie zich ook als een wetenschap wil laten gelden, ontkomt deze dus niet aan de kritiek van bovengenoemde mensen. Sommige christenen worden dan ‘een beetje’ bezorgd omdat we dan misschien zouden moeten twijfelen aan de basisbeginselen van ons geloof. Een gezonde zelfkritiek hierin kan altijd heilzaam werken, maar het lijkt me niet echt nodig om met dit belemmerende  doemscenario te beginnen. De kritiek waar het hierom gaat reikt niet verder dan onze ‘wetenschappelijke’ of ‘formele’ formuleringen van ons geloof. Het heeft geen geldigheid op het terrein van onze beleving en ook niet direct op onze persoonlijke overtuigingen. Inderdaad kunnen we theologische schema’s en dogma’s kritisch bekijken in hun “taalspel” en hun  ”tijdelijkheid”. Maar zijn veel mensen in de kerk zich al langere tijd van bewust. Hoewel dit besef helaas niet altijd leidt tot bescheidenheid. Anderzijds hoeven we niet bezorgd te zijn omdat deze kritiek juist ook een verzwakking betekent van de moderne theologie die het gezag van de bijbel heeft willen ontkrachten vanuit wetenschappelijke paradigma’s. Zo is het project van de “historische Jezus” en de moderne schriftkritiek nu ook niet meer dominant, omdat het uitgaat van een historisch paradigma die tijdgebonden is. De bijbel mag best kritisch worden bekeken vanuit historische optiek, dat kan ons zelfs helpen om de bijbel te verstaan en onze relatie met God te verfrissen.  Echter is de invloed veranderd van dominant naar dienstbaar. Deze theorie imponeert niet langer en heeft geen uiteindelijk gezag bij ons persoonlijk bijbellezen. Dit gebeurt immers vanuit de ervaringen die wij in ons persoonlijk leven opdoen. Epistemologie heerst niet langer over de ontologie, kunnen we filosofisch zeggen. 

De waarde van traditie

Als Vattimo na het postmodernisme de “geloofs-loyaliteit” niet zoekt met wetenschappelijke paradigma’s, maar met de brede christelijke traditie neemt hij de kritiek van de bovengenoemde heren zeer serieus. Traditie is geen wetenschappelijk paradigma waarbinnen ‘de’ logica vooral voor samenhang/coherentie moet zorgen en alle kennis moet worden herleid tot het fundament. Logica heeft een rol, maar deze is ondergeschikt aan de relatie van mensen onderling en de relatie van mensen met God waarin de bijbel een centrale plek inneemt. De bijbel als fundament – zoals vele christenen nog steeds terecht roepen – is een ander soort fundament dan het fundament uit de modernistische wetenschap. De bijbel leent zich – volgens mij – voortdurend voor herinterpretatie in een persoonlijke context aan de hand van persoonlijke ervaringen. Daarbij heeft de traditie van oudser minder pretenties gehad dan de idealen die de wetenschap na de verlichting heeft verkondigd. Dat komt – volgens mij – door de rol die het mysterie in (een groot deel van) de traditie is blijven spelen. In die zin werd de wetenschap nog religieuzer dan de christelijke traditie. Met de overmoedige ont-tovering van de werkelijkheid konden zij zich – met weinig verantwoording van hun eigen subjectieve tijd/plaatsgebonden uitgangspunten – stevig in het zadel hijsen met hun professoren als nieuwe dominees en goeroes en hun methodieken als hun nieuwe liturgie.  Zeker in de tijd van de logisch positivisten.  In een traditie kan er – volgens mij – beter worden omgegaan met zaken als tijdelijkheid, subjectiviteit, paradoxen en tegenreacties. Dat hoort bij de menselijkheid van een traditie. Dit geldt helaas niet voor alle traditionele christenen die in een tegenreacties op de moderniteit zich bedienen van hetzelfde objectivistische jargon. Ik moet mezelf hierin dus wat terugfluiten. Er zijn te veel uitzonderingen geweest die hun traditie als moedertraditie hebben gesteld en alle andere tradities hebben verketterd, maar in deze tijd lijkt deze houding niet meer dominant aanwezig. En dat vind ik winst. Tradities waarin hierarchische structuren aanwezig zijn, lijken mij het meest traag in dit proces. Daar is nog meer invloed van ambtelijke individuen die hun status quo bedreigd zien worden.  Maar zelfs de katholieke traditie en de gereformeerde traditie zijn in deze tijd meer open en meer bescheiden dan ooit. Natuurlijk zijn veel moderne en liberale christenen het  on-eens met de openheid van de hedendaagse kerk, maar zij beweren dit op grond van hun modernistisch paradigma, waarin het gaat om enkele leerstellingen die door het moderne theologische paradigma waren verworpen. Vanuit die optiek zijn de tradities die vasthouden aan de lichamelijke opstanding en Jezus als enige middelaar “fundamenalistisch” en vergeten ze dat deze geloofsinhoud niet alleen vanuit een fundamentalistisch paradigma kan worden onderbouwd, maar ook kan groeien vanuit een nieuw paradigma waarin de ERVARING met Jezus en de ERVARING met bijbellezen tot deze overtuiging  of geloofsinhoud kan leiden. Dan is er geen historisch fundament nodig. Hoewel historisch besef dan wel weer kan groeien en kan verrijken. De kerk kan dan een club van mensen worden die Jezus als “de middelaar” hebben leren kennen en waarvoor de historische gebeurtenissen in het leven, sterven en opstanding van Jezus van doorslaggevende betekenis zijn geweest. 

De nieuwe traditionelen – NewTrads

Kortom we leven in een boeiende tijd waarin er veel vrijheid is. De vrijheid die was voorbehouden aan moderne en liberale theologen is nu vooral ook de vrijheid die van de “nieuwe traditionelen” geworden. En dat is iets anders dan nieuwe fundamentalisten =) Nieuwe traditionelen zijn in mijn beleving “ervaringsgericht traditioneel”. Denken niet in bouwwerken met stevige funderingen, maar komen elkaar tegen in netwerken met beginpunten en perspectieven. Ze zijn trouw aan hun ervaring en zoeken manieren om hun loyaliteit met de breedte van de christelijke traditie vorm te geven. Maar zoals het een nieuw traditioneel past wil ik hier niet te stellig over zijn en ben ik altijd bereid om in gesprek te gaan met deze interpretatie van de hedendaagse ontwikkelingen. Het is immers maar mijn interpretatie =) Maar je bent hier altijd welkom met kritiek, herkenning, aanvulling en vragen. Ik laat me heel graag aanvullen vanuit theologische invalshoek, omdat ik besef dat dit in dit hier wat beperkt naar voren komt. Dus doe je best.

NewTrads betekent dus niet traditioneel shoppen. Shoppen heeft veel te maken met welke BEHOEFTE je hebt. Dat veronderstelt een consumptief-paradigma. Wat NewTrads bewegen is loyaliteit vanuit hun persoonlijke en gedeelde ervaring.  Het gaat om de waarachtige beleving/ervaring van verbondenheid. Een verbondenheid die een verbondenheid van de Geest kan blijken te zijn. Maar dat is mijn persoonlijke overtuiging geworden.

“Ik weet niet alleen dat de aarde al lang voor mijn geboorte bestond, maar ook dat het een groot lichaam is, dat met dat heeft vastgesteld, dat ik en de rest van de mensheid vele voorouders hebben, dat er boeken over al deze dingen bestaan, dat zulke boeken niet liegen, etc. etc. En dat weet ik allemaal? Ik geloof het. Dit geheel van kennis is me overgeleverd, en ik heb geen grond er aan te twijfelen, wel velerlei bevestigingen. En waarom zou ik niet zeggen: ik weet dat allemaal? Dat is toch wat men zegt? Maar niet alleen ik weet of ik geloof dat alles, maar anderen ook. Liever gezegd, ik geloof dat ze het geloven.”

Ludwig Wittgenstein in “Over zekerheid”  nr 288 p.80

Vandaag vlogen er vele vliegtuigen boven de Edese hei die hun parachutisten naar beneden lieten vallen. Zo hebben we vorm gegeven aan onze herdenking van bevrijding van de onderdrukker uit de tweede wereldoorlog. Het systeem van de Nazi’s drukte op ons land en op onze individuele vrijheid. De parachutisten waren de verwijzing naar de moedige mannen die hun leven waagden voor onze vrijheid. 

Misschien heb ik met mijn blog maar 1 ding voor ogen. Ik wil getuigen van mijn bevrijding. Mijn bevrijding van het grote verhaal en de drukkende concepten en artikelen in mijn hoofd voor de vrijheid van mijn ervaring. En niet alleen de bevrijding voor mijn ervaring alleen, eigenlijk wil ik getuigen van de bevrijding  voor mijn ervaring van mijn verlangen naar liefde. En ik hoop dat je iets van deze ‘bevrijding’ mee kan maken, als je mijn blog leest.

Maar waarom dan zo’n ingewikkeld en soms intellectueel gedoe om dit doel te bereiken? Dat heeft – denk ik – te maken met mijn persoonlijke weg hoe ik (weer) tot deze ervaring ben gekomen. Ik heb gemerkt dat ik in de loop der tijd geimponeerd was geraakt door wat er zich in mijn denken afspeelde. Er waren harde theorieën aanwezig en harde beelden die zoveel ruimte in beslag namen, dat er geen ruimte meer overbleef voor mijn eenvoudige ervaring. Toen ik mij bewust werd dat ze geen ruimte in beslag namen, maar dat ik ze zelf deze ruimte gaf, gebeurde er iets wat ik hier meerdere malen “verzwakking” heb genoemd. Ik merkte dat ik ze kon verzwakken om mijn ervaring de ruimte te geven.

Dat ik mij hier zoveel bezig houd met het postmodernisme, heeft te maken met een herkenning in wat ik daar zie. Daar zie ik ook een verzwakking of een relativering van imponerende grote verhalen die gewelddadig op individuele ervaringen kunnen drukken. Ook het postmodernisme wil de weg vrij maken voor diversiteit. Maar diversiteit is misschien een mooie doelstelling op een politieke agenda of in het sociale verkeer, voor mij persoonlijk is het niet genoeg. Ik wil dat er ruimte komt voor mijn ervaring van mijn verlangen naar liefde. Dit verlangen motiveert mij om op zoek te gaan naar de ander.

Ik kom er nu achter dat dit ook mijn motivatie is om tegengas te geven als er weer nieuwe grote verhalen opduiken. Dit merk ik bij Boele”s koninkrijkverhaal en dit merk ik op Johan’s site over emerging churches en de verhalen die hij daar voorstelt. Mijn reacties aldaar zijn vooral gemotiveerd vanuit mijn verlangen om de ruimte vrij te stellen van mijn ervaring van mijn verlangen naar liefde. Dit vind geen vervulling in de “ik-het sfeer” van het verhaal, het naratieve. Dit vraagt om presentie van de ander in de ik-jij sfeer.

Vandaar ook mijn sympathie voor Martin Buber’s “ik en jij”. Deze wordt gemotiveerd vanuit mijn drive om mijn verlangen naar liefde te bevrijden. Een verlangen wat zich voor mij niet laat zien in de “ik-hij sfeer” waar beelden en theorieën gangbaar zijn en de ervaring van de ander en het andere per definitie afwezig is. Liefde speelt zich in mijn ervaring af in de ik-jij sfeer, de directe ervaring van de ander. En mijn allergie naar ik-hij of ik-het komt misschien wel voort uit mijn wantrouwen dat dit een surrogaat is die nooit de ik-jij relatie kan vervangen. En surrogaat lijkt me dan weer een bedreiging voor mijn verlangen naar liefde. Maar dat is misschien te overgevoelig van mij… Misschien hebben verhalen wel een evocatieve functie om de ik-jij beleving op te roepen of creeren ze een decor waarop de ik-jij relatie zich kan afspelen. Maar dan vind ik het wel zo pastoraal om de verhalen bewust een achtergrondfunctie te geven. Een decor wat het perspectief kan verhelderen door diepte aan te brengen, maar ook juist kan zorgen dat de aandacht wordt gevestigd op de voorgrond die “er UIT springt” omdat het beweegt ten opzicht van een stilstaande achtergrond.

Mijn verlangen naar liefde is kwetsbaar en heeft niet alleen een intellectuele “vijand” – die ik met intellectuele “wapens” bestrijd – maar heeft ook een emotionele “vijand”, die zich veel moeilijker laat bestrijden.
Mijn verlangen naar liefde komt niet alleen tevoorschijn wanneer het imponerende van de grote verhalen en de drukkende dogma’s is verdwenen. Het “moeten-zijn” van de metafysica, het “moeten-doen” van de ethiek en zelfs het “moeten-geloven” van de theologie waar ik mij tegen verzet… Veel moeilijker kan ik mij verzetten tegen de emotionele barrieres die mij het zicht ontnemen op mijn verlangen naar liefde.

Zoals gezegd: verlangens zijn een kwetsbare aangelegenheid. Was het Salomo niet die in zijn Spreuken zei, dat een langgerekt hopen het hart ziek maakt. Verlangens die niet worden bevredigd, verlangens die worden gefrustreerd of onderdrukt, worden op een gegeven moment ontkent omdat de pijn van de niet-vervulling ondraaglijk kan worden. Met het verlangen naar liefde is dit volgens mij niet anders. Verslaving, verdoving, vervanging, surrogaat hebben volgens mij veel te maken met de ontkenning van mijn verlangen naar liefde. Maar ook angst, boosheid, cynisme lijken mij terug te voeren op mijn verlangen naar liefde. Om deze onder ogen te zien en bewust de weg terug te gaan in de richting van mijn verlangen naar liefde is voor mij een ervaring die zeer “genezend” is geworden. Genezend heeft hier veel te maken met heilzaam waarin het woord heel zit. Mijn verlangen naar liefde is datgene wat een eenheid geeft in mijn doen en laten en in mijn denken en voelen. Het maakt me heel. Mijn verlangen naar liefde is ook datgene wat mij verbind met mijn omgeving. Niet mijn denken verbindt mij met mijn omgeving, zoals ik soms geneigd ben te denken in mijn dwaasheid, maar mijn verlangen naar liefde kan mij verbinden met de ander. Als ik mij tenminste niet laat belemmeren door mijn angst. Mijn angst maakt me afstandelijk en cynisch. Ook mijn humor kan ondergeschikt zijn aan mijn angst om de kwetsbaarheid van mijn verlangen onder ogen te zien. Dat is voor mij immers een spannende zaak.

Bij mij heeft ook het het boek van Marcel Moring (Het grote verlangen) een belangrijke rol gespeeld om op het spoor van mijn verlangen te komen. Ik weet niet eens meer precies waar het boek over gaat. Ik kan me alleen nog de relatie tussen twee broers herinneren, maar wat ik me nog wel herinner, is mijn bewustwording van de rol van mijn verlangens. Ik zat toen in een fase waar ik niet meer durfde te verlangen en dat ik mij daar niet eens bewust van was.

Mijn verlangen naar liefde is voor mij dus zo belangrijk geworden dat ik op mijn hoede ben voor grote verhalen en hun imponerende uitwerking op mij. Het gegeven dat ik mij soms nog steeds geimponeerd voel als er harde dogma’s en grote verhalen worden verkondigd, geeft aan dat er nog vrees is en ik mij bedreigd voel in mijn prive-ruimte waarin ik mijn verlangens ervaar. De volmaakte liefde zal deze vrees kunnen verdrijven.

Daarover zegt Anselm Grun juist dat er binnenin ons een ruimte is waarin er geen bedreiging hoeft te zijn. Een ruimte waarin ons verlangen naar liefde veilig is en waar ook de liefde mag worden ervaren van God die in ons hart is gekomen. Er is een plek in ons waarin we veilig zijn tegenover het imponerende geweld van de grote verhalen. Grote verhalen zijn ook groot omdat we ze zelf zo groot maken. Daarin heeft het postmodernisme mij geleerd om te relativeren. Daarin leert de zen-meester zijn leerling “if you find your Buddha, kill your Buddha”. Alleen is daar geen antwoord te vinden op mijn persoonlijk verlangen naar liefde. Dit persoonlijke verlangen naar liefde heeft bij mij een antwoord gekregen in een ervaring met een levende God. Dit kan ik niet ander zien. Een ervaring waarin ikzelf werd gezien en waarin een God van liefde Zijn ‘tedere’ aanwezigheid in mijn ervaring bracht en mij verzekerde dat Hij er altijd was en er altijd voor mij zal zijn. Dat was een machtige ervaring.

Deze ervaring is voor mij een begin geworden om dit verlangen waar het allemaal mee begon te blijven koesteren. En ik merk dat dit verlangen kan blijven bestaan als ik mij richt op de liefde.

Rob Haster vroeg mij in een vorige reactie om liefde te omschrijven. Daar heb ik wat stamelende woorden geschreven. Liefde is voor mij mijn ervaring van mijn verlangen naar liefde en het antwoord wat ik daarop kreeg in mijn ervaring. Mijn verlangen naar liefde heeft alles te maken met vertrouwen waarin het veilig kan bestaan en bij afwezigheid van de liefde wordt ook de hoop een werkelijke troost. Geloof hoop en liefde, maar het meest van deze is de liefde….

Religieus zonder religie betekent voor mij dan ook verlangen zonder imponerend verhaal. Weer terug naar mijn verlangen, het verlangen wat ik deel met mensen om me heen en hopelijk ook met jou als je dit leest.

“Mijn verlangen naar liefde is mijn lege hand die ik open ophoud naar de God van de liefde”

Comme disait Einstein « Two things are infinite: the universe and human stupidity; and I’m not sure about the universe. »

Voici une bande annonce du documentaire Stupidity: A Documentary sur www.trailervision.com (choisir votre format pour le visionnement).

et voici le lien pour visionner le documentaire  d’une heure

Watch Stupidity – the documentary in Divertissement |  View More Free Videos Online at Veoh.com

lien qui offre ce descriptif:

Stupidity is the first film to deal directly with massive topic of human stupidity. In fact, one of the film’s most controversial assertions, is that the academic world has scandalously avoided stupidity as a topic of study.

Stupidity has been a massive hit wherever it has gone. Selling out film festivals and igniting firestorms of controversy. Taking Best Documentary at the Atlantic City Film Festival, Stupidity is an urgent exploration of the issue of willful stupidity in the modern world.

Stupidity sets out to determine whether our culture is hooked on deliberate ignorance as a strategy for success. From Adam Sandler to George W. Bush, from the IQ test to TV programming, to the origins of the word moron, Stupidity examines the “dumbing down” of contemporary culture. Stupidity embarks on an exhaustive search into its meaning, and the implications of a culture that is obsessed and saturated with stupefying culture. Stupidity careens at warp speed through sound bites on topics from television news and reality TV shows, to Internet sites and popular films. Featuring opinions and comments from some of today’s most recognizable figures, cultural critics, authors and academics, including John Cleese, Noam Chomsky, Selma Hayek and Bill Maher, Stupidity reveals that, despite our culture’s extensive access to knowledge and information, humans continue to choose stupidity.

Sommes-nous aussi intelligents que nous le croyons?

La croyance que les animaux sont exempts d’émotions est très répandue, particulièrement dans les cultures judaïques, chrétienne et musulmane. Le fait que l’Ancien Testament place toute la création au service de l’Homme justifie ce type de croyance.

Voici un reportage posté par l’usager institutionnel CBCtv qui traite de notre responsabilité envers les animaux. Y sont explorés sommairement les questions touchant les émotions des animaux et l’échelle de valeurs de la vie qu’elle soit humaine ou animale. Le commentaire à propos de cette vidéo démontre toutefois leur peu de compréhension des enjeux véritables de ce qui est présenté  « Elephants who lash out at humans are getting a second chance. » Une description qui renforce les croyances établies.

Les commentaires, pour la plupart, supportent le travail de ce sanctuaire des éléphants situé au Tenessee. Certains questionnent nos activités reliées à l’usage commercial des animaux, comme  msanthropez « Anyone who has seen a ZOO should know that a small space for an elephant is absolutely CRAZY. I hate ZOOs, I refuse to pay them to pen animals in small enclosures. The elephant sanctuary is 2500 acres. The people who pay to visit circuses and ZOOs are the ones who need to be ashamed. I will be boycotting any enterprise that condones the penning of wild animals. We have Jails that pen up criminal humans…I don’t like jails for any wild animals. »

Au sujet de l’intelligence thestarduster indique « I think that cetaceans and primates have some tough competition when it comes to outsmarting elephants. I think they are the most intelligent of all the animals hands down. Lowest birth-to-adult brain ratio, a brain more complex than ours with just as many neurons (compared with dolphins who have very few) and an emotional life as deep, if not deeper than our own (such as burying the dead, suffering from PTSD) all point to a highly intelligent animal. Go elephants. We can learn a lot from them ».

Maintenant, comme c’est le cas avec beaucoup d’épisodes de mauvais traitement, il y a des commentaires très négatif envers les humains qui abusent les animaux. PanzerBlitz43 « Those “keepers” that were beating her deserve strict justice. They should be thrown into a dungeon and chained and beaten until they scream.. fair is fair. », une tenant de la justice biblique pré-chrétienne.

Le commentaire le plus intéressant est sans doutes celui de 1redblaze83
« i hate people ».

Ce qui n’est pas mentionné ici et qui supporte cette question d’émotions des éléphants est l’historique de chacun de ces pachydermes. Il y a quelques années, j’ai commencé à m’intéresser à ce sanctuaire en prenant connaissance de l’histoire de ses habitants, voir au http://www.elephants.com/index.php. Dans le taquet «Our Elephants» l’histoire de chaque individu permet de prendre connaissance non seulement du mauvais traitement infligés à ces animaux, mais plus important d’apprendre la richesse émotionnelle et sociale de leur vie.

Celle des retrouvailles de Jenny et de Shirley, séparée en captivité pendant vingt-deux ans est particulièrement impressionnante. Si vous doutez encore de la capacité émotionnelle des animaux visitez ce lien An Amazing Reunion.

_______________

Dans un ordre d’idées, les éléphants, qui comme nous sont des animaux très sociables, ont aussi un grand respect de la mort. Ils ont des rituels qui sont aussi empreints d’émotions que les nôtres.

Elephants are the only other species other than humans and neanderthals known to have a ritual around death. They show a keen interest in the bones of their own kind (even unrelated elephants that have died long ago). They are often seen gently investigating the bones with their trunks and feet, and remaining very quiet. Sometimes elephants that are completely unrelated to the deceased will still visit their graves. When an elephant is hurt, other elephants (also even if they are unrelated) will aid them.
Voir Wikipedia.

Voici d’ailleurs deux vidéos documentant cet aspect. La première postée par Veganomante avec la description « While walking, a group of elephants find themselves in front of the bones of one of their own. In an amazing and beatiful display of grief, they perform a ritual and show us they understand the concept of death. »

La deuxième par BBCWorldwide tirée d’un documentaire de National Geographic « Watch this moving video as the wild herd stumble across an elephant carcass and ceremoniously touch the bones, as if grieving for their loss. »

Docu-drame

Cette autre vidéo montre à quel point les éléphant peuvent ressentir des émotions comme les humains. Un autre document de la BBCWorldwide « A young elephant calf, Lualani found abandoned and lost, rejecting all around her. Watch as this grief stricken calf is cared for by the expert keepers in Nairobi. »

Remarquez les nombreux commentaires émotionnels postés à propos de cette vidéo. Une fois le pont intellectuel établi entre nos émotions et celles des animaux, il n’y a plus de différentiation inter-espèces. Les émotions ressenties sont exactement les mêmes.

Admettre que les animaux ont les mêmes émotions que les humains oblige automatiquement à repenser notre relation avec eux. Dans son roman La Planète des singes Pierre Boulé explore justement cette relation en inversant la situation que l’on connaît présentement en posant la question « et si les primates non-humains dominaient le monde? »

Claude

Alle begin is moeilijk, laat ik het zo maar zeggen.

Na de Uitmarkt en Manuscripta was ik gisteren te gast bij SLAA Nieuwe Geluiden in het comedy theater aan de Nes in Amsterdam en dat viel me mee.
Er waren consumptie muntjes en omdat ik nooit in mijn leven zo’n muntje in handen had gehad was ik blij verrast met een handvol.

Met Maartje Wortel en Ivo Victoria zat ik achter een tafel in een spookachtig licht en rookmachines. Op vieze stoelen werden wij ondervraagd door Jeroen van Kan over ons schrijverschap. Het schrijfproces, het leefproces, hoe wij naar dat proces keken en wat we aan verwachtingen hadden als het om al die processen ging.
We lazen een voor een voor uit onze debuten en deelden één enkel glas bier.
Later kondigde ik een cursus aan die ik zou gaan geven in 2010: ‘Hoe schaaf je delen van je leven’ Ik verzeker u, ik ben de absolute expert als het gaat om dat onderwerp.

Arjan Peters las een recensie voor van een aantal niet verschenen boeken en een niet bestaande literaire prijs waarvan ik het idee heb dat ze zeker ooit nog zullen verschijnen of ontstaan en Anne Soldaat bracht mooie muziek: (“Ik ben geen nieuw geluid, ik maak al vijftien jaar muziek, maar niemand die het weet, dus misschien ben ik wél een nieuw geluid”) en Erik Lindner ondervroeg Lieke Marsman over een gedichten cyclus die in het laatste nummer van Tirade te lezen is.

En Thomas Vaessens, ja Thomas Vaessens. Ik herinner me vooral zijn vinger in de lucht als hij een nieuwe foto op het scherm wilde en ‘Volgende!’ riep alsof hij college gaf aan een aantal bibberende studenten.
En hij maakte indruk op me, jazeker. Niet als het om zijn preek ging, want die was nog altijd onduidelijk en steeds tegenstrijdig -al zou hij zelfs nu, in dit stukje het tegendeel willen bewijzen (met priemende vinger). Maar dan zijn verschijning; een gladde en gelikte man die zo dol op zichzelf is dat het bijna niet uitmaakt wat hij geschreven heeft en daar ook absoluut geen verantwoordelijkheid voor wil nemen.
De spottende glimlachjes, de wilde handgebaren waarmee hij argumenten van tafel veegde, het inslikken van zijn Brabants accent… Mocht hij ooit van beroep wisselen denk ik dat hij het zeer goed zal doen in welke bestuursraad dan ook. Ook als makelaar zou hij absoluut geen slechte zijn, vooral als het om het omzeilen van verborgen gebreken gaat.
De vraag waar ik mee bleef zitten is deze: wat is postmodernisme nu werkelijk? Niemand kon er een eenduidig antwoord op geven, zelfs Vaessens zelf niet. Ik hou het op verwarring.

Toen ik klaar met voorlezen was riep een oudere man vrij hard: ‘En nu nog leren voorlezen!’ waarvoor ik hem vriendelijk bedankte. Laat ik hem Gerard noemen, omdat hij mij zijn naam niet wilde zeggen. Toen ik na de voordracht achterin de zaal naast mijn redacteur Merijn ging zitten vroeg ik: ‘Wie was die klootzak?’ en hij fluisterde: ‘Die zit hier naast me.’
Gerard, ik wil je zeggen dat er een dag komt dat ik alleen nog maar voor jou zal voorlezen, waarschijnlijk uit een kinderboek, maar helemaal voor jou alleen.

Ik luisterde vandaag nog een liedje van technoband ‘Simian Mobile Disco’ genaamd “Of the map”. dat zou een mooie titelsong zijn voor Boele’s boek. Maar het nummer viel wat tegen…

Nu heb ik dan eindelijk Boeles boek uit. Een boek waar ik hoopvol aan begon en bij het lezen een feest van herkenning meemaakte. Echter zo rond pagina honderd begon ik mij te storen aan de algemeniserende toon. De postmoderne houding waar Boele over sprak herkende ik niet in zijn opstelling. Een houding die hij graag gepassioneerd noemt, maar op mijn gevoelige postmoderne ziel soms intimiderend overkomt met zijn stellige uitspraken en zijn generalisaties. Maar hiervoor heeft Boele al geruststellend spijt betoond op zijn site.

Deze houding kon ik ook moeilijk rijmen met zijn sympathie voor de filosofische hermeneutiek. Een uiterst voorzichtig en persoonlijk proces van interpretatie.

Maar ik wil beslist niet zeuren, want al verder lezend won mijn sympathie toch weer terrein. De thema’s die Boele aandraagt vind ik wel zo relevant dat al het andere bij mij inmiddels ver naar de achtergrond is verdwenen.

Meer ruimte in de kerk voor (echte) twijfelaars lijkt me zeer noodzakelijk. En dan niet alleen de gepassioneerde twijfelaar, Boele, maar ook de twijfelaars die hun passie zijn kwijtgeraakt. Niet iedereen is zo sterk om gepassioneerd te blijven als de twijfel opspeelt.

Het hoeft weinig betoog dat ik bijna alle thema’s die Boele noemt een warm hart toe draag. Zijn thema’s zijn hier in eerdere blogs te vinden. In Boele’s nadruk op het koninkrijk herken ik mijzelf wat minder. Daar heb ik in een eerder blog al op gereageerd (heb lief en doe wat je wilt 3/3)

Een thema die er voor mij positief uitsprong is: ‘van waarheid naar waarachtigheid’. Een stokpaardje wat ik hier meermalen heb bereden en waarvan ik vind dat we het nooit genoeg kunnen benadrukken. Het heeft voor mij een persoonlijke revolutie betekent.

Dit licht ging bij mij aan toen ik in mijn Heidegger-verdieping las over het bijbelse woord voor waarheid > aletheia. Door de etymologie van dit woord opperde Heidegger al om waarheid niet op zn Platoons en Cartiaans in te vullen als absoluut idee, maar om het in het licht van de bijbel ook de te zien als “een onthulling van datgene wat bedekt was”. En onthulling is meestal een ‘gebeuren’ dat zich in de tijd afspeelt. Een proces van (gezamenlijke) interpretatie, van hermeneutiek dus. Of om het filosofisch te zeggen “zijn en tijd, waarbij ‘zijn’ eerder wordt beleeft als ‘worden’ “. Daarin past geen stelligheid, maar een besef van voorrationele verbondenheid (sein im welt) die om een proces van verheldering vraagt. Bewust van je eigen vooringenomenheden en bewust van je onvolledige kennis van zaken in het gesprek met de ander. Een proces naar helderheid en openheid waarin je als mens niet langer meer een afstandelijk toeschouwer kunt zijn die in het bezit is van een gestolde waarheden die je als koude harde ijsklontjes in de koelkast bewaart met de deur goed dicht. Het zou zomaar eens kunnen smelten…. En hoewel ze in een glas Sangria erg welkom kunnen zijn, worden ze toch altijd weer in vloeibare vorm genoten (en nu is de metafoor wel voldoende uitgebuit =)

Voor mijn bijbellezen heeft dit erg verrijkend gewerkt. Er kwam een soort openheid en onbevangenheid. Ik hoefde niet eerst alles te ‘begrijpen’ voordat ik het een plek kon geven in mijn beleving en praktijk. Een plek in mijn praktijk leidt vanzelf wel weer tot nieuwe inzichten en van daaruit weer tot nieuw gedrag en weer nieuwe inzichten en weer….. Zo werd de bijbel voor mij weer een levend boek. Soms bemoedigend, soms bevestigend maar soms ook tegenover me met uitspraken die ik niet kon volgen en (nog) niet snap. Het gezag van de bijbel was voor mij niet langer autoritair, maar vriendelijk en dienend, niet van bovenaf, maar van binnenuit. Zoals ik bij Karl Barth al tegen was gekomen, Gods woord wordt pas Gods woord voor mij als ik erbij betrokken ben en de geest het in mij tot leven wekt. En woorden van gelijke strekking had ik ook al gelezen bij Bonhoeffer. Het leven stroomt en is vloeibaar. Zo ook de weg die tot leven leidt en zo ook Jezus zelf. Dat is wel mijn ervaring tot nu toe.

Zo vind ik in Boele dus een geestverwant, vooral als hij na twee stellige “alles van boven. komt van beneden” weer kiest voor openheid door een komma achter deze zin te zetten.

Of zou hij hiermee uit zijn op een schokeffect om het bolwerk – die de ‘verfoeilijke’ associatie met Kuitert niet kan onderdrukken – even op zijn voegen te laten kraken? Boele de theoloog met de hamer =) Een hamer die hard nodig is bij een beeldenstorm. Geen beelden van steen en ijzer zullen aan diggelen moeten, maar beelden van de geest. Een innerlijke reformatie is dan een woord wat ik daar goed bij vind passen.

Zoals Boele weer de nadruk legt op ‘beneden’, zo deed de tot het christendom bekeerde Frans-Joodse filosoof Gabriel Marcel, dat ook al halverwege de vorige eeuw.  Hij gaf al aan, dat we ons eerst beter in de sfeer van het conrcete “hebben” kunnen begeven voordat we transcendent opstijgen. Of in zijn taal: de weg naar ‘zijn’ loopt altijd via ‘hebben’. Dat de bijbel vooral ook heel menselijk is en dat Jezus ook heel menselijk was, is toch vaak erg onderbelicht geraakt naar mijn indruk. Dat zal nog een beetje de schrik zijn vanuit een diepgeworteld dualisme, die bang is dat we bij teveel nadruk op het mens-zijn het God-zijn moeten inleveren. Dualisme is altijd weer een hardnekkige plaaggeest gebleken.

Daarom spreek ik hier de hoop uit dat het boek nog lang en uitgebreid mag worden besproken in de kerk en daarbuiten. Het lijkt me een prima document om tot goede zelfs constructieve gesprekken te komen. De kerk wordt ‘weer’ een kerk van gewone mensen, waarin buitenstaanders zich beter kunnen herkennen zodat ze de aansluiting weer kunnen vinden.

Tjonge wat hebben we daar nog een slag te slaan als christelijke kerken en verenigingen! Ik heb mij vaak moeten schamen toen ik alle verhalen van buitenstaanders moest aanhoren bij ons nachtprogramma Helpdesk Live. Mensen die in bange kerken een gesloten deur vonden en door hun bange christelijke familie in de kou werden gezet, terwijl ik van binnen voel dat de liefde van God zo enorm op zoek is naar hen! De volmaakte liefde die alle vrees verdrijft.

Ik hoop dat we vanuit deze liefde weer de aansluiting mogen vinden met deze mensen. Als ze ons niet nodig hebben, dan hebben wij ze wel hard nodig om met beide benen op de grond te blijven staan.

Mijn artikeltje in Bodem deze maand gaat over een gezonde pedagogische aandacht voor het individu in de kerk. Naar mijn indruk is daar in veel kerken en kringen te weinig aandacht voor en vinden veel mensen geen aansluiting meer in de kerk door de onpersoonlijke, ongediferentieerde activiteiten in de kerk. Natuurlijk valt hier veel meer over te zeggen en kan het nog veel scherper worden gesteld. De concrete aanbevelingen voor preek en pastoraat zijn uiteindelijk gesneuveld vanwege de lengte, maar verder ben ik er wel tevreden over. Voor belangstellenden:

http://www.bodem-online.nl/bodem/16/187/

en lees gerust ook mijn vorig artikeltje over ‘zwak getuigen’

http://www.bodem-online.nl/bodem/14/142/

Omdat ik nog niet goed weet hoe ik zo’n eenvoudige verwijzing maak naar een andere site, doe ik het even zo:

http://josdouma.wordpress.com/2009/09/02/omdat-het-mij-raakt/#comment-197

Een feest van herkenning wasde zeer aansprekelijke blog van Jos Douma over “wonen in het huis van de liefde” als het gaat om het gesprek wat naar aanleiding van Boele’s boek op gang is gekomen.

Natuurlijk vind ik het jammer dat ik het zelf niet eerder had bedacht, want het verwijst naar een boektitel van Grun =)

Maar het is niet mijn zwakke ego wat telt, maar de liefde die bovenaan staat. Ook in de bijdrage van Jos Douma en dat vind ik de nodige lijm in het debat naar aanleidng van “Van de Kaart”.

Met een citaat van Levinas:
“Vooraf aan het begrijpen gaat het om het stichten van een societeit.”

En dat is precies wat Jos met zijn blog doet. Liefde die de band schept van respect om vervolgens elkaar echt te kunnen begrijpen, zonder belemmerende angsten.

cool!

Dit is een reactie op Boele’s blog van vandaag. Ik heb het proberen te posten, maar dat lukte wederom niet. Nu kan het toch echt niet aan de lengte liggen, Boele?!

Beste Boele,

Fijn dat je mijn opmerking ter harte neemt. Toch zie ik ook nog mogelijkheden om gepassioneerd te zijn en niet stellig.

Passie houdt je juist dicht bij jezelf wat jij beleeft en wat jij ervaart. En dat lijkt me niet alleen volop postmodern, maar ook nog eens authentiek.

Karikaturen en algemeniseringen lopen juist bij jezelf vandaan. En hebben dus minder met je passie te maken, maar meer met… andere dingen =)

Of niet?

Volgens mijn bescheiden mening wordt je verhaal er ook beter van, wanneer je dicht bij jezelf blijft.

Ga zo door Boele! =)

vriendelijke groet,

Ronald

Boele heeft gisteren een tweede reactie geplaatst op zijn site. Ik wilde mijn reactie nog uitstellen, maar ik las toch iets waardoor ik het nodig vond om te reageren. Mijn reactie heb ik gegeven, maar staat nog niet op zijn site. Het zal wellicht nog worden gemodereerd. Hieronder even voor het gemak de blog van Boele en mijn reactie eronder. Ik hoop dat mijn bijdrage aan het debat constructief mag zijn.

===uit de blog van Boele:

Twijfel in debat (2) Het betoverde land achter… de twijfel

Sinds de publicatie van mijn boek Van de kaart draag ik in de media en de blogosfeer het stempel van de twijfel. Valt het T-woord, dan valt mijn naam. En ja, wie zich in een ondertitel ‘een gepassioneerde twijfelaar’ noemt, mag zich dat zelf aanrekenen. Toch wordt het mij soms wat te gortig, zeker als ik tot ‘beroepstwijfelaar’ word gedoopt. Iemand een ‘beroepsgelovige’ noemen lijkt me al twijfelachtig… maar een ‘beroepstwijfelaar’ is wel heel ver afgedwaald, zoveel is zeker. Ik zou twijfel zaaien, zo roepen mij de critici toe. Wat is daarvan waar?

Natuurlijk wil ik spreken over de twijfel. Niet omdat dat zo’n begerenswaardige staat-van-zijn is, maar omdat het een onont-koombare werkelijkheid is. Nee, niet bij iedereen (gelukkig niet!), maar waar twijfel zich aandient, daar laat het zich niet meer wegpoetsen. Er is geen kruid tegen gewassen. Ontkennen, ja dat kan altijd nog. Heel hard roepen dat je niet twijfelt, heel hard zingen en heel hard bidden – dat kan ogenschijnlijk helpen. Maar psychologen en psychiaters kunnen ons veel vertellen over wat ontkenning met een menselijke ziel doet. En van die verhalen wordt niemand blij. Er wordt door ontkenning meer weggedrukt dan de twijfel alleen – veelal verdwijnen ook de levensvreugde, de vrijheid en de vitaliteit.

En laat ik nog eens zeggen: we hebben het dan niet over de ‘twijfel’ tussen de aankoop van een PC of een Mac – dat heet aarzeling. En we hebben het evenmin over de ‘twijfel’ die aanleiding geeft tot een diep gesprek bij haardvuur en wijn… dat is spel – kinderspel, zo je wilt. Niks mis mee, maar niet te verwarren met de ontwrichtende twijfel waarover ik schreef. Die fnuikende, knagende en grimmige vragen die zich met geen antwoord meer laten wegsturen. Die brandende onrust: ‘is het dan allemaal niet meer waar?’ De paniek omdat je geen vast punt meer kunt vinden van waaruit je een solide betoog tegen de twijfel kunt bouwen. Die akelige, kille zekerheid die langzaam binnenin je groeit: ‘het is allemaal niet waar!’

Dat overkomt, Goddank, niet iedereen. Ik zal er ook nooit reclame voor maken – want het is vreselijk. Wie zou ik dat toewensen? Maar wát als het zich aandient, ongezocht en ongewild? Moet er dan gebeden worden? Moet er dan een tegenoffensief in stelling worden gebracht? Moet er dan logisch geredeneerd worden? Het zal niet helpen. Dat is de ervaring van iedereen die het trof. De enige begaanbare weg is de weg dwars door de twijfel heen… en over die weg schrijf ik.

Wie deze twijfel niet kent is welgefeliciteerd. Voor hem of haar schreef ik ook mijn boek niet. En wie deze twijfel wel kent… nou ja, die wil ik een hart onder de riem steken. I’ve been there! En ik wil haar zeggen: er ligt een land achter de twijfel die je nu de adem beneemt. Ga het niet uit de weg: je zult veel verliezen – veel wat je lief is -, maar misschien zul je het mooiste winnen: nieuwe echtheid, nieuwe authenticiteit.

Het gaat mij niet om de twijfel. Het gaat mij om de mensen die het treft. En het gaat mij om het verhaal dat er achter steekt. Waar komt die twijfel vandaan? Hoe kan het dat niet alleen dertigers en veertigers haar kennen, maar ook babyboomers en bejaarden? En zelfs tieners en twintigers kennen deze twijfel (tientallen vertelden mij hun verhaal tijdens het Flevofestival!). Ja natuurlijk, twijfel is van alle tijden. En natuurlijk kent de groei naar volwassen geloof haar crises (‘de donkere nacht van de ziel’). Maar er lijkt in onze tijd meer aan de hand: er schuiven dingen in ons primaire beleven. Wij voelen, kijken, denken en geloven anders dan voorheen. Ik kom daar zeker nog weer over te schrijven als de postmoderniteit weer ter sprake komt.

Daarom trek ik het verhaal van de twijfelaar verder door. Zij die twijfelt helpt ons zien wat er verschuift in onze tijd. De twijfelaar die zoekt en de weg dwars door de twijfel gaat komt misschien wel als één van de eersten aan in het nieuwe land: ‘het betoverde land achter de twijfel’: een postchristelijke en postmoderne wereld waarin – jawel – ook weer geleefd en geloofd kan worden en waarin het Koninkrijk van God gezocht en gevonden kan worden. Anders dan we kennen – zoveel is zeker -, vreemd en onbekend, maar toch verrassend vertrouwd!

Over de twijfel wil ik spreken omdat het moet. Over ‘het betoverde land achter de twijfel’ wil ik spreken omdat daar ons leven verder gaat!

Boele P. Ytsma
zoekendgeloven.nl

===Mijn reactie

Hoi Boele,

Ik had me voorgenomen om voorlopig niet te reageren. Ik vind namelijk dat je al heel wat over je heen krijgt en ik ben nog niet helemaal uitgelezen in je boek. Toch wil ik hier alvast iets noemen waar ik me nu een beetje zorgen om maak. Ik hoop dat je mijn goede intenties daarmee voor ogen houdt.

Ik heb veel herkenning in je verhaal. Als ik je boek lees dan moet ik gniffelen als je het hebt over de chileasten en de creationisten. Ik heb op de EH gezeten dus ik ken de sfeer die je beschrijf en deel je moeite met bepaalde benaderingen van de bijbel.

Daarnaast heb ik met mijn twijfel ook een andere weg afgelegd. Twijfel is namelijk ook zeer persoonlijk. Twijfels grijpen vaak terug op wie je bent als persoon, je socialisatie, je karakter, je ervaringen etc. etc. In mijn twijfel heb ik destijds namelijk wel mijn passie voor God en de bijbel verloren. Ik ben vertwijfeld geraakt door de wanhoop tot in de onverschilligheid aan toe. Daarmee herken ik mij wat minder in jouw boek tot nu toe. Er zijn bij mij ook vele factoren die twijfel hebben veroorzaakt die ik in jouw boek niet tegenkom.

Nu heeft jouw verhaal van twijfel het volle bestaansrecht. Als je hier en in je boek je verhaal vertelt en van je ervaringen deelt, dan juich ik dat van harte toe. Ieders verhaal heeft bestaansrecht en verdient de ruimte. Zeg ik algemeniserend.

Ik krijg alleen steeds meer moeite met je opstelling als de deskundige van de twijfel. Voor mij ben je echt nog geen twijfel-professor. Je bent alleen deskundige in je eigen ervaringen die je op sommige punten deel met anderen en je krijgt nu iets meer deskundigheid door je gesprekken met anderen. Maar wees alsjeblieft erg voorzichtig om jouw ervaringen en jouw oplossingen op anderen te projecteren.

Ik herken er iets van in mijn ervaring als hulpverlener, wanneer ex-drugsgebruikers besloten om drugsgebruikers te helpen. Zoals ik destijds had besloten. Dat kan goed zijn, maar eerst zal de ex-drugsgebruiker ook moeten leren dat zijn drugsgebruik andere aanleidingen heeft en dat zijn oplossingen vaak niet de oplossingen zijn voor anderen. Aansluiting bij anderen is iets wat je op je opleiding als hulpverlener leert. Daar leer je zorg te dragen voor de individuatie en de emancipatie van de ander. In de opleiding als hulpverlener leer je ook gevoelig te worden voor de kwetsbaarheid van loyaliteitsbanden. Daar merkte ik hoe kwetsbaar mensen zijn in hun ontwikkeling en hoe belangrijk het is om mijn eigen verhaal op de achtergrond te houden als anderen hun weg uit de verslaving zoeken. Als je dit doet heb je pas voordeel van je eigen ervaringen en kan je daarmee de ander helpen. Dit is mijn ervaring als ervaringsdeskundige en als hulpverlener. Ook ten opzichte van twijfelaars kan ik vanuit beide posities spreken.

Ik beperk mij nu tot een opmerking in deze blog. Die ik exemplarisch vind voor andere dingen die ik in je boek tegenkwam. De rest laat ik liggen.

Je zegt hier: “Als twijfel zich aandient laat het zich niet meer wegpoetsen?
en
Moet er dan gebeden worden? moet er dan een tegenoffensief in stelling worden gebracht? etc. Het zal niet helpen. Dat is de ervaring van iedereen die het trof.

Dat dit je eigen ervaring is, daar heb ik respect voor. Maar ik herken mij niet in deze algemenisering. Voor mij ga je met deze algemenisering heel gepassioneerd maar zeer lomp door de kwetsbare porceleinkast van veel twijfelaars. In ieder geval wel door mijn porceleinkast. Erger nog je doet hier de deur dicht voor mogelijke oplossingen die voor sommigen wel kunnen ‘werken’. Mij hebben ze tenminste wel geholpen. Het duurde een tijdje en naar mijn beleving veel te lang, maar dat neemt niet weg dat ze hebben geholpen.

Ook je onvriendelijkheid naar je traditie kan ik meevoelen. Alleen ook daarin ben je soms erg heftig en vaak ook erg algemeniserend. Dat heeft Reinier Sonneveld al op theologisch terrein laten zien, dus dat zal ik hier niet herhalen. Wat mij daarin raakt is je ongevoeligheid voor loyaliteitsbanden. Als een hulpverlener onvriendelijk is naar de ouders dan is daar voorzichtigheid geboden. De contextuele benadering van Nagy is daar heel duidelijk over. Je mag de hulpvrager daarin altijd steunen, maar een meervoudige partijdigheid is belangrijk om als hulpverlener de banden niet helemaal te verbreken. Vanuit individuatie en zelfverantwoordelijkheid gaat de persoon ook weer leren om in deze loyaliteitsbanden actief te worden. Als je tot een definitieve breuk aanmoedigt dan snijdt je de weg af en ontneem je belangrijke mogelijkheden om loyaliteit in te vullen. Aldus de theorie die ik nodig had om mijn eigen verhaal te onderscheiden van anderen, zodat ik beter kon aansluiten.

Als je naar de ontwikkeling van het postmodernisme kijkt kom je een zelfde soort ontwikkeling tegen. De eerste postmodernen reageren nog vanuit de ontzetting van de tweede wereld oorlog en roepen gepassioneerd: Dat mag nooit meer gebeuren! We moeten gastvrij zijn voor de vreemdeling en openheid bieden (differentie-denken) vervolgens krijg je een stroming die aanhaakt op de anti-autoritaire sentimenten vanuit zeer individuele achtergronden. Nu noemen postmodernen zich soms liever weer laat-modernen en zoeken ze naar wegen om hun loyaliteit in te vullen. Het zwakke denken van Gianni Vattimo laat zien hoe je je ‘intellectuele’ individuatie vorm kan geven met respect voor de traditie. Zelfs met waardering en dankbaarheid voor de positieve verworvenheden daaruit, zodat je “je vader en moeder kan blijven eren” (sorry voor mijn stokpaardje =)

Dit wil ik hier noemen om je daarin aan te moedigen wanneer je je opwerpt als de hulpverlener van andere twijfelaars. Lotgenoten kunnen veel voor elkaar betekenen. Er zijn echter ook beperkingen als het gaat om de persoonlijke kant van het probleem. Daarom is er in lotgenotengroepen ook vaak een deskundige die dit proces bewaakt en iedereen persoonlijke ruimte geeft die hun eigen individuatie vraagt.

Mijn advies is daarom om – wanneer je jezelf toch als hulpverlener opstelt – eens goed te overleggen met een psycholoog of een contextueel therapeut. Twijfelaars zijn kwetsbare mensen en algmeniseringen kunnen in die context zelfs zeer demagogisch werken zodat ze erg veel schade kunnen aanrichten. Je opmerkingen hier gaan voor mij over deze grens.

Boele ik hoop dat je dit ter harte neem. Voor jezelf en voor de mensen met wie je omgaat. Ik bedoel dit niet betuttelend, maar uit zorg voor ieders recht op zijn eigen verhaal en zijn eigen oplossingen.

Verder wens ik je wijsheid en energie toe bij het beantwoorden van alle reacties. En blijf goed voor jezelf zorgen. Jouw twijfel is ook niet die van een ander en vraagt ook stilte en rust om de onderscheidende aspecten daarvan serieus te blijven nemen.

Boele het ga je goed!

vriendelijke groet,

Ronald

Met alle besprekingen van Boele’s boek en alle reacties daar weer op wordt het een beetje ‘too much’ voor me. Maar het kan wel toch ook wel weer enorm boeien omdat in het gesprek de ruimte wordt verkend tussen gelovigen onderling en de gastvrijheid naar elkaar. En dat is wat me enorm kan boeien.

Net Rietkerk’s artikeltje gelezen van 22 augustus. Hij komt met stevige punten over de belevingscultuur, waarmee hij een punt heeft als het gaat om de verwijzende betekenis van woorden naar de realiteit. Daar missen pomo’s iets, maar daar geeft Rietkerk ook geen oplossing voor, waarmee ik verder kom.

Omdat Rietkerk voor mij te weinig ruimte geeft aan de waarde van beleving, vind ik hem ook weer eenzijdig. Zo ben ik geneigd naar een waarheid die tussen Rietkerk en Boele in ligt.

Vooral als Rietkerk waarschuwt tegen de valkuil voor de introspectie, neig ik weer naar Boele omdat ik weinig mis vind met introspectie die open staat door het vertrouwen voor de ervaring en de verwijzing naar de buitenwereld.

Maar ik kan me voorstellen dat Rietkerk dit roept na alle ‘gesloten’ vormen van introspectie en van de ‘gesloten’ of ‘algemeniserende’ uitspraak “alles van boven komt van beneden”. Liever zou ik zeggen dat alles wat wij over boven weten, we beneden ervaren en wat wij van beneden ervaren heel goed van boven kan komen…

Openheid en voorzichtigheid in onze algemeniseringen lijkt me een goede regel om tot een goede dialoog met elkaar te komen.

De waarheid ligt in het midden, lijkt me een mooie manier om uit te drukken dat we allemaal ten dele kennen en zijn geroepen om waarachtig te zijn.

Waarheid die het best wordt benaderd door de kunst, zoals een van de reacties onder Rietkerk noemt – is een gedachte van Heidegger, die daarmee hoopte dat we de wetenschappelijke (cartiaanse) methodes om tot de waarheid te komen ernstig moeten relativeren ten opzichte van de voorgegeven relatie met de mensen en de dingen (umwelt)

Waarheid is groter dan alles wat een mens kan maken. De wetenschap of de kunst. Waarheid is voor mij het meest te benaderen in een levend iets, omdat de werkelijkheid voor mij ook leeft en beweegt. Jezus als de waarheid lijkt me dan ook een voor de hand liggende weg…

Maar als ik in de bijbel lees dat Jezus is afgedaald (in mijn eenzaamheid ) – dan raakt het een diepe snaar in mij. Misschien wel de diepste snaar die ik kan voelen.

Ik denk dat ik Boele’s boek maar gewoon ga lezen en alle commentaren erop terzijde schuif. Ook mijn eigen commentaar. =)

Van de boekenbonnen die ik op mijn verjaardag kreeg heb ik het boek van Otto de Bruijne gekocht (ooit evangelisch) en Het boek van Boele Ytsma (Van de kaart). Ik had er al veel over gelezen, maar nu kan ik ze ook echt zelf lezen.

Op dit moment ben ik begonnen in het boek van Boele.

Ik volg hem al een tijdje en bezoek regelmatig zijn zoekendgeloven.nl waarbij we zelfs wat uitwisselingen hebben gehad en elkaar hier en daar toch wel min of meer als geestverwant hebben herkent. Nu heeft hij een boek geschreven genaamd “Van de kaart”. Een boek wat iedereen gelezen moet hebben

In het boek wordt een nawoord gegeven door Andries Knevel en door Dominee Klaas Hendrikse, de man die gelooft in een God die niet bestaat en waarmee Boele op dit moment in gesprek is geweest op het X-noise festival. Ik ben benieuwd…

Boele beschrijft hierin zijn geloofscrisis. Zijn kathedraal van zeker weten stortte in en nu zoekt hij naar een nieuwe legitimatie voor zijn geloofservaringen, is mijn indruk. Hij lijkt immers vast te houden aan de godsrelatie, al is dit een meer gespannen relatie dan voorheen. Ook blijft Jezus een centrale rol spelen in zijn zoekend geloven. Ik ben benieuwd waarom hij dit niet prijs heeft gegeven. Verder is hij losser gekomen van zijn christelijke ‘denominatie’.

Ik kan mij niet helemaal herkennen in zijn aanloop tot de crisis. Net zoals Andries Knevel in zijn nawoord zegt, lijkt Boele een meer rationele aanvliegroute te hebben gehad. Terwijl Andries een meer bevindelijke en ik toch ook een meer ervaringsgeorienteerde aanloop had. Wel apart dan, dat Andries nu dan toch geimponeerd lijkt door de evolutietheorie die toch weinig met bevinding heeft te maken Zelf ben ik door een ervaring gelovig geworden. De ratio heb ik achteraf wel flink gebruikt om het te onderzoeken, maar heeft altijd tekort geschoten om de volheid van mijn ervaring te beschrijven.

Maar de Evangelische Hogeschool waar Boele op heeft gezeten voor zijn theologiestudie aan de VU is dan weer een gezamenlijke ervaring. Ook ik heb ervaren dat ze daar het geloof op een rationele manier aan de man/vrouw brachten. Irrationaliteit was uit den boze – volgens gezaghebbende docenten. Het was nog de tijd waarin “het domein van de slang” een standaardwerk was over alles wat irrationeel en fout was.

Dit anti-irrationele standpunt heb ik nooit goed kunnen meemaken. Daarvoor had ik te weinig vertrouwen opgebouwd in rationaliteit. Terugkijkend is het lezen van Kierkegaard in die tijd een afdoende ‘tegengif’ gebleken. Hij sprak vanuit zijn ervaring dat de tegenstrijdigheid van de rede met het geloof, alleen kon worden opgelost door de sprong in het geloof. Maar het was deze Kierkegaard die op de EH werd gezien als een grondlegger van een dwaling genaamd “de sprong in het geloof”. Via Gianni Vattimo ben ik niet langer overtuigd dat een dwingende rede ons bij deze sprong brengt. Maar dat neemt niet weg dat de steun van Kierkegaard mij heeft behoed om mijn wortels uit te slaan in deze vorm van rationaliteit.

Volgens de toen heersende “EH-mening” was geloof geen irrationele sprong maar een gevolg van redelijkheid en rationaliteit. Veel docenten ‘papegaaiden’ destijds met groot gemak dit geloofsartikel van Francis Schaeffer na. De dominee die – net als Boele – in een geloofscrisis kwam, zich opsloot op zijn zolderkamertje en daar naar verloop van tijd ook weer uit kwam, zodat hij zijn geloof rationeel kon verantwoorden. Hierin was hij – in mijn optiek – volop modernistisch en paste zich aan een stevig funderingsschema aan. Het lijkt me, dat je door een crisis juist wat voorzichtiger wordt met stevige rationele funderingen. Je hebt immers net een vertrouwenscrisis achter de rug. Om dan gelijk weer ‘de’ rationaliteit aan te wenden om het geloof te funderen, lijkt me dan een vorm van overschreeuwen. Volgens mij zal eerst het begrip rationaliteit onder de loep moeten komen. Maar dat is nu makkelijker gezegd na de postmoderne golf die over ons is gekomen.

De geest van Schaeffer waarde nog rond op de EH in de tijd van Boele en mij (<’90) Deze was kenbaar aan de veel voorkomende neiging om meer denkend te geloven, dan gelovend te denken…

De betreffende docenten hebben dit inmiddels grotendeels in stilte ingetrokken en de EH is nu op een andere koers. Maar dat neemt niet weg dat studenten zoals Boele en ik daarmee opgezadeld zijn. En Boele heeft er flink last van gehad, blijkt uit zijn boek.

En daarom juich ik dit boek van harte toe omdat er een open gesprek mag komen over deze dingen en er wijze lessen uit worden getrokken.

Toen ik later wat meer theoretisch kader had ontwikkeld na het lezen van Nicholas Wolterstorff, heb ik dit destijds (±’95) met een docent proberen op te pakken, maar daar had hij geen trek in. “Het funderingsdenken vind ik nog steeds de beste manier” of woorden van gelijke strekking. En daarmee was het gesprek afgedaan

Dus het lezen van Boele is nu al een feest van herkenning. Daarbij schrijft hij heel prettig met af en toe mooi klinkende zinnen. En ik ben nog maar in het 2de hoofdstuk.

“Maar as God almagtig is, hoe kan hy teen Jakob verloor?”

vra een van die graad 11’s in die belydenisklas noudieaand. En hulle sien ook raak dat God vir ‘n klein rakker kies hier. Esau is eintlik ‘n baie beter keuse, hierdie Jakob vent is ‘n klein liegbek. Maar God kies hom. En dan is daar nog God wat spyt kry oor hy mense gemaak het, hoe kan ‘n alwetende God tog spyt kry? En Abraham wat vir God afstry daar kort duskant Sodom. En ons het nou maar nog net begin raak aan Genesis.

Ek dink dit was Anton van Niekerk wat iewers skryf dat ons die God van die filosowe so bietjie moet los ter wille van die God van die Bybel. Nou, dit het niks met ‘n letterlike lees, of ‘n konserwatiewe godsbeskouing of enige so iets te doen nie. Die God van die filosowe het maar net ‘n manier om presies in te pas in een of ander teorie, mooi gesistematiseerd, agtermekaar, met beskrywende terme wat verabsoluteer word.

David Bosch skryf:

It is only when one loses faith in a plausibility structure that one senses that its powers were excessive and specious. In this respect Polanyi quotes Arthur Koester who, only after ht had ceased to be a Marxist, was able to write: “My party education had equipped my mind with such elaborate shock-absorbing buffers and elastic defenses that everything seen and heard became automatically transformed to fit a preconceived pattern”. The point Polanyi is maing is that the worldview one embraces may not be “true”. It may, in fact, be the Big Lie. Still, it remains “irresistibly persuasive, since it sweeps away all existing criteria of validity and resets them in its own support”

Ek dink jy weet beter waarvan Bosch (en Polanyi, op wie se werk hy baie sterk steun) praat as wat jy dink. Daai mense wat wanneer hulle praat dan kom jy net agter dat julle praat heeltemal by mekaar verby. Julle praat verskillende tale. Julle gebruik dieselfde woorde, maar bedoel totaal verskillende goed. En die ergste is, hulle an glad nie verstaan hoekom jy nie kan insien wat hulle probeer sê nie. Punt is dat beide van julle met sulke “elaborate shoc-absorbing” sisteme sit, dat julle tekste en stories op die mees wonderlike manier kan maak pas in die bekende patrone.

Daarom dalk dat meer en meer van ons hier van die ander kant af, of ons nou grade in teologie, filosofie, literatuurstudies, of sommer net graad 11, het, goed in die Bybel lees, wat vir ons so obvious lyk dat dit is wat daar staan, en dan kom jy net agter dat bitter min mense aan die duskant sien dit eers raak, hulle het experts geword om die spanninge in die teks uit te stryk tot alles mooi inpas in hulle verstaan van wat daar moet staan. En jy? Jy kan of konformeer, of jy kan die teks lees, en weer lees, en elke stukkie spanning opraap as ‘n geleentheid om iets van die rykdom van hierdie teks te ontdek. Die Jode het dit gedoen in hulle midrash, die Reformatore het gesê ons moet, en die post-moderne teoloë kan bloot nie anders nie.

Sebelum kita mulai, Anda mungkin tergoda untuk bertanya, “Well, memangnya kenapa..?” Memangnya perlu kita repot-repot memikirkan masalah-masalah rumit ilmu pengetahuan dan filsafat..? Terhadap pertanyaan semacam ini, ada dua kemungkinan jawaban. Jika yang dimaksudkan dengan pertanyaan itu adalah: apakah kita perlu tahu tentang hal-hal itu agar dapat meneruskan hidup kita sehari-hari, tentu jawabannya adalah tidak. Tapi, jika kita ingin mendapat satu pemahaman rasional mengenai dunia yang kita diami ini, dan proses-proses dasar yang bekerja di alam, masyarakat dan cara kita untuk memandangnya, maka persoalannya akan jadi lain.

Aneh sebetulnya, tapi setiap orang memiliki “filsafat”-nya masing-masing. Sebuah filsafat adalah cara untuk memandang dunia. Kita semua yakin bahwa kita tahu bagaimana membedakan yang salah dari yang benar, yang baik dari yang buruk. Hal-hal inilah yang sebenarnya merupakan hal-hal rumit yang telah menyita pemikiran dari para pemikir terbesar di dunia sepanjang sejarah. Ketika kita dihadapkan dengan fakta yang mengerikan akan hadirnya kejadian-kejadian seperti perang saudara di Yugoslavia, kemunculan kembali pengangguran massal, pembantaian di Rwanda, banyak orang akan mengakui bahwa mereka tidak memahami hal-hal ini, dan seringkali mereka jatuh ke dalam rujukan-rujukan kabur semacam “watak manusia”. Tapi apakah watak manusia ini, hal misterius yang dilihat sebagai sumber dari segala kejahatan dan katanya tidak akan pernah berubah sampai akhir jaman? Ini adalah pertanyaan filsafati yang mendasar, pertanyaan yang hanya sedikit yang berani menjawabnya. Kecuali orang-orang yang pikirannya telah dicor dengan pemikiran religius, di mana mereka akan mengatakan bahwa Tuhan, dalam kebijaksanaan-Nya, telah menakdirkan kita menjadi seperti demikian. Mengapa orang perlu menyembah satu Keberadaan yang mempermainkan ciptaan-Nya sendiri, itu adalah pertanyaan yang bukan hak kami untuk menjawabnya.

Mereka yang bersikeras bahwa mereka tidak menganut falsafah apapun telah jatuh ke dalam kekeliruan. Alam semesta membenci kekosongan. Orang-orang yang tidak memiliki satu falsafah yang tersusun secara koheren – rapi, teratur dan bersesuaian antar unsurnya – niscaya akan otomatis menjadi cermin dari ide-ide dan prasangka yang berlaku dalam masyarakat dan jaman di mana mereka hidup. Hal ini berarti, dalam konteks tertentu, bahwa kepala mereka akan penuh dengan ide-ide yang dicekokkan melalui koran, televisi, mimbar kotbah dan ruang-ruang kelas, semua yang secara setia merupakan cerminan dari kepentingan dan moralitas dari sistem kemasyarakat yang sedang berlaku.

Kebanyakan orang biasanya berhasil berkayuh melalui lumpur kehidupan, sampai terjadi satu benturan besar yang memaksa mereka untuk meninjau kembali segala ide dan nilai yang telah menyertai mereka selama itu. Krisis masyarakat memaksa mereka untuk mempertanyakan banyak hal yang selama itu mereka anggap wajar. Pada masa-masa semacam itu, ide-ide yang kelihatannya jauh di cakrawala tiba-tiba menjadi sangat relevan. Semua orang yang ingin memahami kehidupan, bukan sekedar sebagai satu urutan kebetulan yang tak bermakna dan rutinitas tanpa berpikir, harus mengeluti filsafat, yaitu, dengan pemikiran yang diletakkan lebih tinggi dari segala masalah mendesak yang dihadapi sehari-hari. Hanya dengan cara inilah kita akan mengangkat diri kita ke tingkatan di mana kita mulai mencapai kepenuhan potensi kita sebagai umat manusia yang memiliki kesadaran, yang mau dan mampu mengendalikan nasib kita sendiri.

Secara umum dipahami bahwa apapun yang berharga dalam hidup ini harus diperjuangkan. Studi filsafat, dari sifat dasarnya, melibatkan beberapa kesulitan, karena studi itu menangani hal-hal yang jauh terpisah dari dunia pengalaman sehari-hari. Bahkan istilah yang digunakan mengandung kesulitan-kesulitan karena kata-kata digunakan dengan susunan yang tidak selalu berhubungan dengan makna di mana kata-kata itu dipergunakan sehari-hari. Tapi, hal yang sama terjadi pula dalam berbagai bidang studi khusus, dari psikoanalisa sampai permesinan.

Hambatan yang kedua lebih serius lagi. Di abad yang lalu, ketika Marx dan Engels pertama menerbitkan tulisan-tulisan mereka tentang materialisme dialektik, mereka dapat mengasumsikan bahwa banyak pembaca mereka setidaknya memiliki pengalaman bergaul dengan filsafat klasik, termasuk Hegel. Kini mustahil membuat asumsi semacam itu. Filsafat tidak lagi menempati tempat sepenting dulu, karena spekulasi atas alam raya telah digantikan oleh ilmu pengetahuan. Adanya teleskop-radio dan pesawat antariksa membuat kita tidak perlu lagi menerka-nerka sifat dan cakupan dari sistem tata-surya kita. Bahkan misteri kejiwaan manusia kini semakin tersingkap oleh neurobiologi dan psikologi.

Situasinya tidak sebaik itu di bidang ilmu-ilmu sosial, terutama karena gairah untuk mencapai pengetahuan yang akurat kini telah demikian berkurang sehingga ilmu pengetahuan justru menjadi hambatan bagi kepentingan material yang mengatur kehidupan manusia. Kemajuan-kemajuan besar yang dicapai oleh Marx dan Engels dalam bidang-bidang analisis sosial dan sejarah dan ekonomi tidak termasuk cakupan dari buku ini. Cukuplah jika kami menunjukkan bahwa, sekalipun terus-menerus diserang dengan ganas sejak kelahirannya, teori Marxisme tentang perkembangan sosial telah menjadi satu faktor penentu dalam perkembangan ilmu-ilmu sosial modern. Untuk bukti tentang kebugaran dan keperkasaan teori ini, cukuplah kita melihat fakta bahwa serangan kepadanya bukan hanya berlanjut, tapi malah semakin meningkat intensitasnya seiring dengan berjalannya waktu.

Di masa lalu, perkembangan ilmu pengetahuan, yang selalu terkait erat dengan perkembangan kekuatan produktif, belumlah mencapai tingkat yang cukup tinggi untuk membuat orang sanggup memahami dunia yang mereka huni. Karena ketiadaan satu pengetahuan yang ilmiah, atau alat material untuk menggapai pengetahuan itu, mereka terpaksa menyandarkan diri pada satu-satunya alat milik mereka yang dapat membantu mereka untuk memahami dunia, dan untuk dapat mengendalikannya – nalar manusia. Perjuangan untuk memahami dunia sangat dekat dengan perjuangan umat manusia untuk melepaskan diri dari tingkatan kesadaran hewani, untuk menguasai kekuatan alam yang membabi-buta itu dan untuk membebaskan diri dalam makna yang sejati, bukan legalistik. Perjuangan ini adalah benang merah yang merajut seluruh rangkaian kesejarahan manusia.
Peran Agama

“Mahluk yang bernama Manusia itu agaknya gila. Ia mustahil dapat menciptakan seekor ulat sekalipun, tapi ia menciptakan lusinan tuhan.” (Montaigne)

“Semua mitologi mengatasi dan mendominasi dan membentuk kekuatan alam dalam imajinasi dan oleh karena imajinasi; maka mitologi itu akan lenyap bersamaan dengan penguasaan sejati atas kekuatan-kekuatan alam itu.” (Marx)

Hewan tidak memiliki agama, dan di masa lalu dikatakan bahwa itulah perbedaan utama antara manusia dan “mahluk biadab”. Tapi sebenarnya itu cuma cara lain untuk mengatakan bahwa hanya manusia yang memiliki kesadaran dalam makna yang sepenuhnya. Di tahun-tahun terakhir, terdapatlah beberapa reaksi terhadap ide bahwa Manusia adalah sebuah Ciptaan yang khusus dan unik. Sanggahan ini tepat, tak usah diragukan lagi, dalam makna bahwa manusia ber-evolusi dari hewan, dan dalam banyak aspek, tetaplah hewani. Bukan hanya kita memiliki pula berbagai fungsi tubuh yang sama dengan hewan-hewan lain, tapi perbedaan genetik antara manusia dan simpanse hanya dua persen saja. Ini adalah jawaban yang keras terhadap hal-hal tidak masuk nalar yang dikemukakan para Kreasionis.

Riset-riset terbaru terhadap simpanse bonobo telah membuktikan tanpa keraguan lagi bahwa primata yang paling mirip manusia itu sanggup melakukan aktivitas mental yang mirip dalam beberapa aspek dengan aktivitas mental seorang anak kecil. Ini adalah bukti yang mengejutkan tentang hubungan kekerabatan antara manusia dan primata-primata termaju, tapi kemiripannya hanya sampai di sini saja. Sekalipun para peneliti melakukan berbagai usaha, kera-kera bonobo dalam kurungan itu tidak pernah dapat bicara atau menciptakan alat batu yang mirip dengan alat-alat primitif yang dulu diciptakan nenek moyang manusia. Perbedaan genetik yang dua persen antara manusia dan simpanse menandai lompatan kualitatif dari hewan menuju manusia. Hal ini dicapai, bukan oleh tangan suatu Pencipta, tapi dari perkembangan otak yang didorong oleh kerja-kerja fisik.

Ketrampilan untuk membuat alat batu yang paling sederhana pun menuntut satu tingkat kemampuan mental dan pemikiran abstrak yang amat tinggi. Kemampuan untuk memilih jenis batu yang tepat dan menolak jenis yang lain; pemilihan sudut pukulan yang tepat untuk mengukir ujung batu menjadi tajam, dan penggunaan kekuatan pukulan yang tepat agar batu itu tidak rusak – hal-hal ini adalah tindakan-tindakan yang menuntut intelektualitas yang sangat rumit. Rangkaian tindakan ini menentut derajat perencanaan dan kemampuan memperkirakan masa depan yang tidak dapati bahkan di tengah primata yang paling maju sekalipun. Sekalipun demikian, penggunaan dan pembuatan alat-alat batu bukanlah hasil dari perencanaan yang sadar, tapi merupakan sesuatu yang dijejalkan ke dalam otak nenek moyang manusia oleh kebutuhan-kebutuhan yang dihadapinya. Bukan kesadaran yang menghasilkan umat manusia, melainkan desakan keadaan hidup manusia yang mendorong perbesaran ukuran otak, penciptaan kemampuan bicara dan kebudayaan, termasuk agama.

Kebutuhan untuk memahami dunia terkait erat dengan kebutuhan untuk bertahan hidup. Mahluk-mahluk hominid pertama, yang menemukan penggunaan keping-keping batu untuk memotong daging hewan yang berkulit tebal, mendapat keuntungan yang sangat besar untuk bertahan hidup ketimbang mahluk-mahluk lain yang tidak sanggup meraih sumber protein dan lemak yang luar biasa itu. Mereka yang sanggup menyempurnakan alat-alat batu mereka dan sanggup mencari tempat yang menyediakan batu-batu terbaik akan memiliki kesempatan lebih besar untuk bertahan hidup. Dengan perkembangan teknik itu, muncullah pula perkembangan nalar, dan kebutuhan untuk menjelaskan berbagai gejala alam yang mengatur hidup mereka. Dalam jangka jutaan tahun, melalui trial and error, nenek-moyang kita mulai menetapkan berbagai hubungan antar benda-benda. Mereka mulai membuat abstraksi, yaitu, menggeneralisasi pengalaman dan praktek yang mereka temui sehari-hari.

Selama berabad-abad, pertanyaan mendasar dari filsafat adalah hubungan dari pemikiran terhadap keberadaan. Kebanyakan orang hidup dengan cukup bahagia tanpa perlu memikirkan persoalan ini. Mereka berpikir dan bertindak, bicara dan bekerja, tanpa secuilpun kesulitan. Lebih jauh lagi, mustahil bagi mereka untuk menganggap dua aktivitas dasar manusia itu sebagai dua hal yang terpisah, karena dalam praktek keduanya saling tergantung satu sama lain. Bahkan tindakan-tindakan yang paling sederhana, jika kita mengabaikan tindakan-tindakan yang didorong semata oleh insting biologis, membutuhkan pemikiran. Sampai tingkat tertentu, hal ini benar bukan hanya untuk manusia tapi juga untuk hewan, seperti ketika seekor kucing bersembunyi untuk menyergap sang tikus. Di tengah manusia, walau demikian, jenis pemikiran dan perencanaan yang dimilikinya memiliki karakter yang secara kualititatif lebih tinggi daripada segala aktivitas mental hewan lain, bahkan dari kera-kera yang paling maju sekalipun.

Fakta ini terkait erat dengan kapasitas berpikir abstrak, yang memungkinkan manusia untuk melampaui kondisi-kondisi mendesak yang dialaminya melalui indera-inderanya. Kita dapat menimbang situasi, bukan hanya yang terjadi di masa lalu (hewan juga memiliki ingatan, seperti seekor anjing yang mengkerut seketika ia melihat sebatang tongkat) tapi juga apa yang mungkin terjadi di masa depan. Kita dapat mengantisipasi situasi yang kompleks, merencanakan, dan dengan demikian menentukan apa yang akan terjadi selanjutnya. Termasuk, sampai titik tertentu, menentukan nasib kita sendiri. Sekalipun kita tidak biasanya berpikir tentang hal ini, sebenarnya ini adalah satu penaklukan mahabesar yang membedakan umat manusia dari lain-lain mahluk. “Apa yang khas dari cara berpikir manusia,” ujar Professor Gordon Childe, “adalah bahwa cara itu menjelajah tempat yang luar biasa jauh dari situasi yang sedang dihadapi, dibandingkan apapun yang dapat dipikirkan hewan tentang hal itu.”[i] Dari kemampuan ini, lahirlah segala jenis ciptaan peradaban, kebudayaan, kesenian, musik, literatur, ilmu pengetahun, filsafat dan agama. Kita juga menganggap wajar bahwa semua itu tidak jatuh dari langit, melainkan satu hasil dari pengembangan selama jutaan tahun.

Filsuf Yunani, Anaxagoras (500-428 SM), dalam sebuah deduksi yang gemilang, menyatakan bahwa perkembangan mental manusia tergantung dari terbebaskannya tangan. Dalam artikelnya yang penting, The Part Played by Labour in the Transition from Ape to Man, Engels menunjukkan dengan rinci cara yang ditempuh oleh transisi ini. Ia membuktikan bahwa posisi berdiri tegak, yang membebaskan tangan untuk kerja-kerja, bentuk tangan, dengan posisi ibu jari yang berseberangan dengan jari lainnya, yang memungkinkan tangan manusia menggenggam dengan erat, adalah prakondisi fisik yang dituntut untuk pembuatan alat-alat. Pembuatan alat ini, pada gilirannya, adalah perangsang utama untuk perkembangan otak manusia. Kemampuan bicara itu sendiri, yang tidak terpisahkan dari pemikiran, muncul dari kebutuhan untuk produksi sosial, kebutuhan untuk menjalankan berbagai fungsi kerja sama yang rumit. Teori-teori Engels ini telah dibuktikan secara mencolok oleh penemuan-penemuan terbaru dalam bidang paleontologi, yang menunjukkan bahwa kera-kera hominid muncul di Afrika jauh lebih dahulu dari apa yang diperkirakan sebelumnya, dan mereka memiliki otak yang jauh lebih kecil dari simpanse modern. Maka dapat dikatakan bahwa perkembangan otak muncul setelah dihasilkannya alat-alat batu, dan merupakan hasil dari proses penciptaan alat-alat itu. Jadi, tidaklah benar bahwa “Pada awalnya adalah Sabda,” tapi seperti yang dikemukakan oleh penyair Jerman, Goethe – “Pada awalnya adalah Kerja.”

Kemampuan untuk bergelut dengan pemikiran abstrak terkait erat dengan bahasa. Sejarawan ternama Gordon Childe menyatakan:

“Nalar, dan segala yang kita sebut berpikir, termasuk proses berpikir seekor simpanse, harus menyertakan satu operasi mental dengan apa yang disebut oleh para psikolog sebagai citra. Satu citra visual, satu gambaran mental dari, katakanlah, sebuah pisang, selalu bergantung dari an akan sebuah pisang tertentu yang berada dalam sebuah lingkungan tertentu. sebuah kata, seperti yang telah dijelaskan, adalah lebih umum dan abstrak, setelah menyingkirkan kondisi-kondisi khusus yang membedakan satu pisang dengan pisang yang lain. Gambaran mental dari kata-kata (gambaran dari bunyi atau gerakan otot yang dibutuhkan untuk mengutarakannya) membentuk satu tanggapan yang merangsang proses berpikir. Berpikir dengan bantuan kata-kata, dengan demikian, mengandung persis kualitas abstraksi dan generalisasi yang tidak dimiliki oleh proses berpikir hewan. Manusia dapat berpikir, dan juga bicara, tentang kelas benda-benda yang dikenal sebagai ‘pisang’; simpanse tidak pernah dapat berpikir lebih jauh dari ‘pisang di dalam kantung yang itu’. Dengan cara ini, alat sosial yang dinamakan bahasa berperan serta dalam apa yang secara bombastis digambarkan sebagai ‘emansipasi umat manusia dari keterikatan menuju kekongkritan’.”[ii]

Manusia-manusia pertama, setelah jangka waktu yang panjang, membentuk ide umum tentang, katakanlah, sebatang tanaman atau seekor hewan. Ide ini tumbuh dari pengamatan kongkrit terhadap berbagai tanaman atau hewan. Tapi ketika kita tiba pada konsep umum “tanaman”, kita tidak lagi melihat di hadapan kita tanaman ini atau itu secara khusus, tapi apa yang jamak menjadi sifat umum di antara mereka. Kita menyerap makna hakikat tanaman, keberadaannya yang paling mendasar. Bila dibandingkan dengan hakikat ini, ciri-ciri khusus dari tanaman tertentu dipandang sekunder dan tidak stabil. Apa yang selalu ada dan universal terkandung dalam pandangan umum tentang tanaman. Kita tidak akan pernah melihat “tanaman” seperti gambaran tertentu, seperti ketika kita menyebut satu jenis tanaman atau semak tertentu. Konsep itu adalah abstraksi yang dilakukan oleh nalar manusia. Namun demikian, abstraksi itu justru merupakan pernyataan yang lebih dalam dan lebih sejati tentang apa yang hakiki di dalam sifat tanaman setelah sifat-sifat yang sekunder dilucuti daripadanya.

Walau demikian, abstraksi dari manusia-manusia pertama masih jauh dari watak-watak ilmiah. Abstraksi itu adalah penjelajahan yang tentatif sifatnya, seperti kesan yang didapat anak-anak kecil – terkaan dan hipotesis, yang kadang keliru, tapi selalu berani dan imajinatif. Bagi nenek-moyang kita tempo dulu, matahari adalah satu mahluk agung yang kadang menghangatkan mereka, kadang membakar mereka. Bumi adalah seorang raksasa yang sedang tidur. Api adalah hewan buas yang menggigit mereka ketika mereka menyentuhnya. Manusia-manusia pertama mengamati kilat dan guntur. Kedua hal itu pasti menakutkan bagi mereka, seperti ketakutan yang masih dialami baik oleh hewan atau manusia sampai sekarang. Tapi, tidak seperti hewan, manusia mencari satu penjelasan umum atas gejala-gejala itu. Karena mereka tidak memiliki pengetahuan ilmiah, penjelasan itu niscaya akan berupa penjelasan yang supernatural – dewa-dewa tertentu, yang menghantam landasan tempa dengan palu godamnya. Bagi kita, penjelasan itu kelihatannya lucu, seperti penjelasan naif yang diberikan oleh anak-anak kecil. Walau demikian, pada masa itu, penjelasan-penjelasan itu adalah hipotesis yang sangat penting – satu upaya untuk menemukan satu sebab rasional dari gejala-gejala termaksud. Penting untuk manusia agar dapat membedakan antara berbagai pengalaman hidup yang dihadapinya, dan melihat sesuatu yang berdiri di luar pengalaman-pengalaman itu.

Bentuk yang paling berciri dari agama-agama pertama adalah animisme – pandangan bahwa segala hal, yang hidup maupun yang tidak hidup, memiliki roh. Kita melihat reaksi yang sama dari seorang anak kecil ketika ia, setelah terbentur pada sebuah meja, memukul meja itu. Dengan cara yang sama, manusia-manusia pertama, dan juga beberapa suku tertentu sampai sekarang, akan memohon maaf pada pohon-pohon sebelum mereka menebangnya. Animisme berjaya dalam satu masa ketika manusia masih belum terpisah jauh dari dunia hewan dan alam secara umum. Kedekatan manusia pada dunia hewan dibuktikan oleh kesegaran dan keindahan dari gambar-gambar gua, di mana kuda, kijang dan bison digambarkan dengan satu kealamian yang tidak akan pernah lagi dapat diguratkan oleh artis-artis modern. Masa itu adalah masa kecil dari peradaban manusia, yang telah pergi dan tak akan kembali. Kita hanya dapat membayangkan psikologi dari nenek-moyang jauh kita itu. Tapi, dengan menggabungkan penemuan-penemuan paleontologi dengan antropologi, dimungkinkan bagi kita untuk merekonstruksi, setidaknya secara garis besar, dunia yang telah memunculkan peradaban umat manusia itu.

Dalam studi antropologi klasiknya tentang asal-usul sihir dan agama, Sir James Frazer menulis:

“Seorang barbar hampir sama sekali tidak membuat pembedaan yang biasanya dibuat oleh orang-orang yang lebih maju antara apa yang natural dan yang supernatural. Baginya, dunia ini secara umum digerakkan oleh unsur-unsur supernatural, yaitu, oleh mahluk-mahluk yang digambarkan mirip manusia, yang bekerja dengan dorongan impuls dan motif seperti yang dimilikinya, seperti dirinya juga tergerak oleh belas kasihan dan permohonan-permohonan, harapan dan juga ketakutan. Dalam sebuah dunia yang digambarkan seperti itu, ia tidak melihat batasan bagi kekuatan ini untuk mempengaruhi jalannya alam bagi keuntungannya sendiri. Doa-doa, janji-janji, atau ancaman-ancaman dapat menjaminkan baginya cuaca yang baik dan panen yang melimpah sebagai berkat dewata; dan jika dewa-dewa sampai menitis ke dalam dirinya, seperti yang kadang dipercaya demikian, maka ia tidak lagi perlu memohon pada sesuatu yang lebih tinggi dari dirinya; ia, orang barbar itu, memiliki di dalam dirinya seluruh kekuatan yang diperlukan untuk memajukan kesejahteraannya sendiri maupun bagi sesamanya.”[iii]

Pandangan bahwa jiwa hadir terpisah dan tersendiri dari tubuh diwariskan dari masa paling lampau dari jaman kebiadaban. Basis untuk pandangan itu sangatlah jelas. Ketika kita tidur, jiwa nampak meninggalkan tubuh dan mengembara di dalam mimpi. Jika pandangan ini dikembangkan lebih jauh, kemiripan antara kematian dan tidur (”saudara kembar dari Kematian”, seperti kata Shakespeare) menimbulkan ide bahwa jiwa akan terus hadir sesudah kematian. Maka manusia-manusia pertama menyimpulkan bahwa terdapat sesuatu di dalam tubuh yang terpisah dari tubuh itu sendiri. Inilah jiwa, yang menguasai tubuh, dan dapat melakukan segala macam hal yang luar biasa, bahkan ketika tubuh sedang tertidur. Mereka juga mengamati bagaimana sabda-sabda kebijaksanaan diucapkan oleh para tetua, dan menyimpulkan bahwa, sekalipun tubuh mati, jiwa akan terus hidup. Bagi orang-orang yang terbiasa dengan ide-ide tentang migrasi, kematian dilihat sebagai migrasi jiwa, yang membutuhkan makanan dan peralatan lain untuk perjalanannya.

Pada awalnya, roh tidak memiliki kediaman tertentu. Mereka hanya mengembara, biasanya membuat kekacauan, yang memaksa semua yang hidup untuk menempuh berbagai kesulitan untuk menenangkan roh-roh itu. Di sini kita mendapati asal-usul upacara-upacara keagamaan. Pada akhirnya, muncullah satu ide bahwa kita dapat memohon pula bantuan dari para roh melalui doa-doa. Pada tingkatan ini, agama (sihir), seni dan ilmu tidak dibedakan satu sama lain. Karena mereka tidak memiliki alat untuk benar-benar mengendalikan lingkungan mereka, manusia-manusia pertama mencoba menundukkan lingkungan itu melalui penyatuan sihir dengan alam. Sikap manusia-manusia pertama terhadap dewa-dewa dan pemujaan-pemujaan agaknya praktis. Doa-doa ditujukan untuk mendapatkan hasil. Seseorang akan membuat gambar dengan tangannya lalu berlutut menyembah gambar itu. Tapi jika tindakan itu tidak membawa hasil ia akan mengutuk gambar itu dan menginjak-injaknya. Jika permohonan tidak membawa hasil ia akan menggunakan kekerasan. Dalam dunia aneh yang penuh dengan hantu dan mimpi ini, dunia agamawi ini, pemikiran-pemikiran primitif melihat segala peristiwa sebagai karya dari roh yang tak kasat mata. Tiap semak dan aliran sungai dilihat sebagai mahluk yang hidup, yang bersahabat atau bermusuhan. Tiap kejadian, tiap mimpi, rasa sakit atau sensasi, disebabkan oleh roh. Penjelasan religius mengisi kekosongan yang disebabkan tiadanya penjelasan yang ilmiah tentang hukum-hukum alam. Bahkan kematian tidak dilihat sebagai satu kejadian yang alami, melainkan sebagai satu akibat dari pelanggaran-pelanggaran tertentu terhadap perintah dewata.

Selama sebagian besar masa keberadaan umat manusia, pikiran manusia terisi penuh dengan hal-hal semacam ini. Dan bukan hanya dalam apa yang dianggap orang sebagai masyarakat primitif. Jenis tahyul yang sama terus hadir dalam kedok yang agak berbeda saat ini. Di bawah tabir tipis peradaban merunduklah satu kecenderungan dan ide-ide irasional primitif yang memiliki akar jauh di masa lalu, masa-masa yang telah lama terlupakan tapi belum sepenuhnya ditinggalkan. Dan juga tidak akan sepenuhnya dapat ditinggalkan selama umat manusia masih belum berhasil menegakkan kendali sepenuhnya atas kondisi kehidupannya sendiri.
Pembagian Kerja

Frazer menunjukkan bahwa pembagian antara kerja-kerja fisik dan mental dalam masyarakat primitif, mau tidak mau, terkait kepada pembentukan kasta pendeta, shaman (dukun) atau tukang sihir.

“Kemajuan sosial, seperti yang kita tahu, terutama terdiri dari berbagai pengkhususan fungsi yang terjadi berturutan, atau, dalam bahasa yang lebih sederhana, pembagian kerja. Kerja-kerja yang dalam masyarakat primitif dikerjakan oleh semua orang tanpa kecuali, termasuk oleh orang-orang yang tidak sanggup mengerjakan pekerjaan itu, semakin hari semakin dibagi ke dalam berbagai kelas pekerja dan dikerjakan dengan semakin sempurna; jadi, selama hasil kerja terspesialisasi itu, baik yang material atau imaterial, dimiliki bersama oleh semua orang, keseluruhan masyarakat masih akan terus mendapat keuntungan yang semakin tinggi sejalan dengan meningkatnya spesialisasi. Kini, para tukang sihir dan dukun kelihatannya menyusun kelas artifisial atau profesional pertama dalam evolusi masyarakat. Karena para tukang sihir itu ditemui di berbagai suku primitif yang masih kita kenal saat ini; dan di antara masyarakat yang paling primitif, seperti aborigin Australia, merekalah satu-satunya kelas profesional yang ada.”[iv]

Dualisme yang memisahkan jiwa dari tubuh, nalar dari materi, pikiran dari perbuatan, mendapat impuls yang maha kuat dari perkembangan pembagian kerja dalam tahap tertentu dari evolusi sosial. Pemisahan antara kerja-kerja fisik dan mental adalah satu gejala yang terjadi berbarengan dengan pembagian masyarakat ke dalam kelas-kelas. Hal itu menandai kemajuan besar dalam perkembangan umat manusia. Untuk pertama kalinya sekelompok kecil orang dalam masyarakat terbebaskan dari keharusan untuk bekerja agar dapat memperoleh apa-apa yang dibutuhkannya untuk bertahan hidup. Kepemilikan dari komoditas yang paling mahal harganya itu – waktu luang – berarti bahwa orang dapat mengabdikan hidupnya kepada studi mengenai bintang-bintang. Seperti yang diterangkan oleh Ludwig Feuerbach, filsuf materialis Jerman itu, ilmu pengetahuan teoritik dimulai dengan astrologi:

“Hewan hanya dapat memahami berkas-berkas sinar yang langsung mempengaruhi kehidupannya; sementara manusia memberi tanggapan terhadap berkas-berkas sinar, yang sebenarnya tidak berbeda satu sama lain secara fisik, yang datang dari bintang-bintang. Hanya Manusia yang memiliki kegembiraan dan gairah yang murni intelektual dan tanpa kepentingan; hanya mata manusia yang dapat menangkap festival-festival teoritik. Mata yang menjelajah langit berbintang, yang menantap sinar dari mereka, yang tidak mengandung kegunaan maupun bahaya, yang sama sekali tidak ada hubungannya dengan segala yang di bumi dan apa yang dibutuhkan di sini – mata ini melihat dalam berkas-berkas sinar itu karakternya sendiri, asal-usulnya sendiri. Mata itu dari sifat dasarnya terikat pada langit. Dengan demikian manusia mengangkat dirinya terbang di atas bumi hanya dengan menggunakan matanya; dengan demikian teori dimulai dengan perenungan atas langit. Para filsuf yang pertama adalah para ahli perbintangan.”[v]

Sekalipun pada tahap awalnya ini teori masih tercampur-aduk dengan agama, dan kebutuhan dan kepentingan dari satu kasta pendeta, perkembangan ini juga menandai kelahiran peradaban manusia. Hal ini telah disadari oleh Aristoteles, yang menulis:

“Seni teoritik ini, lebih jauh lagi, diperkembangkan di tempat-tempat di mana manusia memiliki banyak waktu luang: matematika, contohnya, berasal dari Mesir, di mana satu kasta pendeta menikmati waktu luang yang dibutuhkan untuk memperkembangkannya.”[vi]

Pengetahuan adalah sumber kekuatan. Di masyarakat manapun di mana seni, ilmu pengetahuan dan pemerintahan dimonopoli oleh segelintir orang, kaum minoritas itu akan terus menggunakan dan menyalahgunakan kekuasaan di tangannya itu demi kepentingannya sendiri. Meluapnya sungai Nil adalah persoalan hidup-mati bagi banyak orang, yang hasil panennya bergantung dari tingkat luapan sungai itu. Kemampuan para pendeta Mesir untuk meramalkan, berdasarkan pengamatan atas bintang-bintang, tentang kapan sungai Nil akan meluap pasti telah mengangkat tinggi prestise dan kekuasaan yang mereka nikmati di dalam masyarakat. Seni menulis, penemuan yang paling dahsyat itu, adalah satu rahasia yang dijaga maha ketat oleh kasta pendeta. Seperti yang menjadi komentar Ilya Prigogine dan Isabelle Stenger:

“Orang-orang Sumeria menemukan tulisan; para pendeta Sumeria berspekulasi bahwa masa depan mungkin tertulis dengan cara-cara rahasia dalam urutan terjadinya peristiwa-peristiwa pada masa kini. Mereka bahkan mensistematisir kepercayaan itu, mencampurkan baik unsur-unsur sihir maupun rasional.”[vii]

Pengembangan lebih jauh atas pembagian kerja menimbulkan jurang yang tak terseberangi antara kaum elit intelektual dan mayoritas umat manusia, yang dikutuk untuk bekerja sepanjang hidup dengan kedua tangannya. Kaum intelektual, baik para pendeta Babilonia maupun para teoritisi fisika di jaman modern ini, hanya mengenal satu jenis pekerjaan, kerja mental. Setelah melalui puluhan milenia, superioritas kerja mental atas kerja fisik yang “kasar” menjadi semakin terukir dan akhirnya membangun semacam kekuatan prasangka. Bahasa, kata-kata dan pemikiran akhirnya memperoleh berkah kekuatan mistis. Kebudayaan menjadi monopoli dari kaum elit yang teristimewakan, yang dengan maha ketat menjaga rahasia mereka, dan menggunakan dan menyalahgunakan posisi mereka demi kepentingan mereka sendiri.

Di masa lalu, aristokrasi intelektual tidak berupaya untuk menyembunyikan kejijikan mereka akan kerja-kerja fisik. Kutipan berikut berasal dari teks Mesir yang dikenal sebagai The Satire on the Traders, yang ditulis sekitar tahun 2000 SM dan diperkirakan berisi nasehat dari seorang ayah kepada anaknya, yang ia kirim ke Sekolah Menulis untuk berlatih menjadi seorang juru tulis:

“Saya telah melihat bagaimana seorang pekerja kasar disuruh untuk bekerja kasar – kamu harus mengeraskan hati kamu dalam mempelajari tulisan. Dan saya telah mengamati bagaimana seseorang dapat menghindari pekerjaannya [sic!] – lihatlah, tidak sesuatupun yang dapat melebihi tulisan….

“Saya telah melihat bagaimana seorang pandai besi bekerja di depan mulut tungku apinya. Jari-jarinya menjadi mirip jari-jari buaya; batu tubuhnya melebihi bau seekor ikan busuk….

“Seorang kuli pembangun rumah mengusung lumpur…. Ia lebih kotor dari seorang gelandangan atau babi karena ia mengarungi lumpur. Bajunya kaku karena dilumuri tanah liat….

“Para pembuat anak panah, kasihan sekali nasibnya ketika ia harus berjalan mengarungi padang pasir [untuk mencari batu-batu tajam]. Lebih agung apa yang ia berikan pada keledainya daripada apa yang setelah itu dikerjakannya …

“Para pencuci pakaian mencuci di tepi sungai, bertetangga dengan buaya….

“Lihatlah, tidak ada pekerjaan yang tidak memiliki majikan – kecuali para juru tulis: ia adalah majikan….

“Lihatlah, tidak ada juru tulis yang kekurangan makan dari harta Istana Para Raja – kehidupan, kemakmuran, kesehatan! … Ayah dan ibunya memuja para dewa, ia dibebaskan dari keharusan mencari penghidupan. Lihatlah hal-hal ini – saya [telah menguraikannya] di hadapanmu dan anak-cucumu.”[viii]

Sikap yang sama berkembang pula di tengah orang-orang Yunani:

“Apa yang disebut seni mekanik,” kata Xenophon, “menanggung satu stigma sosial yang dengan tepat dicela di tengah kota-kota kita, karena seni semacam ini merusak tubuh dari mereka yang bekerja di dalamnya atau yang bekerja sebagai mandornya, karena kerja-kerja ini mengutuk mereka ke dalam hidup yang terikat dan kepada kehidupan rumahan dan, pada beberapa kasus, untuk menghabiskan seluruh hari di depan tungku-tungku api. Pembusukan fisik itu menghasilkan pula pembusukan dalam jiwa. Lebih jauh lagi, para pekerja dalam bidang-bidang ini tidak akan pernah memiliki waktu untuk menjalankan kerja-kerja pemerintahan atau perkawanan. Sebagai akibatnya mereka dilihat sebagai kawan yang buruk atau warga negara yang buruk, dan di beberapa kota, terutama yang gemar berperang, adalah hal yang ilegal bagi seorang warga negara untuk terlibat dalam kerja-kerja mekanik.”[ix]

Perceraian radikal antara kerja-kerja mental dan fisik memperdalam ilusi bahwa ide, pemikiran dan kata-kata memiliki keberadaan yang mandiri. Pandangan yang keliru ini terpancang dalam jantung semua agama dan filsafat idealisme.

Bukanlah dewa yang menciptakan manusia seturut citranya, tapi, sebaliknya, manusialah yang menciptakan dewa-dewa sesuai dengan citra dan keinginan mereka. Ludwig Feuerbach pernah berkata bahwa jika burung memiliki agama, Tuhan mereka akan bersayap. “Agama adalah sebuah mimpi, di mana pandangan dan emosi kita muncul di hadapan kita sebagai satu keberadaan yang mandiri, yang hadir di luar diri kita. Pemikiran religius tidaklah membedakan mana yang subjektif, mana yang objektif – pemikiran itu tidak memiliki keraguan; ia memiliki berkah, bukan dalam kemampuan memahami hal-hal lain di luar dirinya, tapi dalam melihat dirinya sesuai pandangannya sendiri sebagai satu keberadaan yang khusus dan istimewa.”[x] Hal ini juga dipahami oleh orang-orang semacam Xenophanes dari Colophon (565-c.470 SM), yang menulis “Homer dan Hesiod telah membebankan pada para dewa setiap tindakan yang memalukan dan tidak terhormat di kalangan manusia: pencurian dan perjinahan dan penipuan satu di antara yang lain… Orang-orang Ethiopia membuat dewa-dewa mereka berkulit hitam dan berhidung pesek, dan orang-orang Thracia membuat dewa-dewa mereka bermata pucat dan berambut merah…. Jika hewan dapat melukis dan menciptakan benda-benda, kuda-kuda dan sapi-sapi juga akan membuat dewa-dewa mereka sesuai dengan citra mereka sendiri.”[xi]

Mitos tentang Penciptaan yang hidup di dalam hampir setiap agama selalu mengambil kisahnya dari kehidupan sehari-hari, contohnya, citra seorang tukang keramik yang “menghidupkan” seonggok tanah liat tak berbentuk. Menurut pendapat Gordon Childe, kisah Penciptaan dalam buku pertama Kejadian mencerminkan fakta bahwa, di Mesopotamia daratan memang terpisah dari lautan “pada Awal Jaman,” tapi bukan oleh sebuah karya ilahi:

“Daratan di mana kota-kota Babilonia yang agung itu didirikan telah secara harafiah diciptakan; pendahulu pra-sejarah dari Erech yang tercantum di kitab-kitab suci mereka didirikan di atas semacam platform dari jerami, yang disusun silang-menyilang di atas gundukan lumpur aluvial. Buku Kejadian kaum Yahudi telah mengakrabkan kita dengan tradisi yang jauh lebih tua dari kondisi alami orang-orang Sumeria – satu keadaan ‘chaos’ di mana batas antara air dan tanah kering masih terus maju-mundur. Satu insiden yang esensial dalam “Penciptaan” adalah pemisahan dari unsur-unsur ini. Walau demikian, bukanlah para dewa, melainkan orang-orang Sumeria sendirilah yang menciptakan daratan; mereka menggali saluran-saluran untuk mengairi ladang dan mengeringkan rawa; mereka membuat parit-parit dan gundukan-gundukan untuk melindungi manusia dan ternak dari air dan menghindari banjir; mereka membuka rawa-rawa ganggang dan menjelajah daratan di antara rawa-rawa itu. Kemampuan bertahan yang membuat ingatan akan perjuangan ini terus hidup dalam tradisi Sumeria adalah satu ukuran akan beratnya perjuangan yang dihadapi oleh orang-orang Sumeria kuno. Imbalan bagi mereka adalah satu jaminan akan pasokan bahan makanan bergizi, panen yang melimpah dari ladang yang telah mereka rebut dari air, dan ladang penggembalaan yang subur bagi ternak dan piaraan mereka.”[xii]

Upaya pertama Manusia untuk menjelaskan dunia ini dan posisinya di dalamnya bercampur aduk dengan mitologi. Orang-orang Babilonia percaya bahwa dewa Marduk menciptakan Keteraturan dari Kekacauan, memisahkan daratan dari air, langit dari bumi. Mitos Penciptaan biblikal ini diambil-alih oleh orang Yahudi dari tangan orang Babilonia, dan di kemudian hari jatuh ke tangan orang Kristen. Sejarah sejati dari pemikiran ilmiah dimulai ketika orang-orang mulai menyingkirkan mitologi, dan mencoba untuk memperoleh satu pemahaman yang rasional atas alam, tanpa campur-tangan dewa-dewa. Baru setelah itulah, perjuangan sejati untuk emansipasi umat manusia dari belenggu-belenggu material dan spiritual dapat dimulai.

Munculnya filsafat merupakan wakil satu revolusi sejati dalam pemikiran manusia. seperti kebanyakan peradaban modern, kita berhutang budi pada orang-orang Yunani kuno untuk hal itu. Walaupun kemajuan-kemajuan besar dicapai pula oleh orang-orang India dan Tiongkok, dan juga kemudian orang-orang Arab, orang-orang Yunanilah yang mengembangkan filsafat dan ilmu pengetahuan sampai tingkatan yang tertinggi sebelum terjadinya Renaisans (Jaman Pencerahan). Sejarah pemikiran Yunani dalam masa empat ratus tahun, sejak pertengahan abad ke-7 SM, mengandung satu dari bagian-bagian yang terpenting dalam kitab sejarah umat manusia.
Materialisme dan Idealisme

Seluruh sejarah filsafat dari jaman Yunani sampai hari ini tersusun atas pergulatan antara dua aliran pemikiran yang persis berseberangan – materialisme dan idealisme. Di sini kita mendapati satu contoh yang sempurna tentang bagaimana kedua istilah yang dipergunakan dalam filsafat ini berbeda makna secara hakiki dengan maknanya yang dipergunakan sehari-hari.

Ketika kita merujuk seseorang sebagai “idealis”, kita biasanya berpikir tentang seseorang yang memiliki ideal-ideal yang tinggi dan moralitas yang tak bercacat. Seorang materialis, sebaliknya, dipandang sebagai seorang yang tidak punya prinsip, seorang pengeruk uang, seorang individualis yang hanya memikirkan diri sendiri, dengan nafsu serakah untuk makanan dan benda-benda duniawi lain – pendeknya, seorang yang sama sekali tidak menyenangkan.

Kedua pemaknaan ini sama sekali tidak ada hubungannya dengan materialisme dan idealisme di dunia filsafat. Dalam makna filosofis, idealisme memiliki akar dari pandangan bahwa dunia ini hanyalah cerminan dari ide, pikiran, roh atau, lebih tepatnya Ide, yang hadir sebelum segala dunia ini hadir. Benda-benda material kasar yang kita kenal melalui indera kita, menurut aliran ini, hanyalah salinan yang kurang sempurna dari Ide yang sempurna itu. Para pendukung filsafat ini yang paling konsisten sepanjang sejarah kuno adalah Plato. Walau demikian, ia bukan merupakan pencipta idealisme, yang telah lahir sebelum jamannya.

Para pengikut Pythagoras percaya bahwa hakikat dari segala hal adalah Angka (satu pandangan yang agaknya dimiliki pula oleh beberapa ahli matematika modern). Para Pythagorean ini menunjukkan penghinaan terhadap dunia material secara umum dan tubuh manusia secara khusus, yang mereka pandang sebagai penjara di mana jiwa terperangkap. Pandangan ini memiliki kemiripan yang mengejutkan dengan pandangan-pandangan para biarawan abad pertengahan. Benar, mungkin saja bahwa Gereja mengambil banyak ide mereka dari kaum Pythagorean, Platonis dan Neo-Platonis. Hal ini tidaklah mengejutkan. Semua agama niscaya memiliki akar dalam pandangan idealis terhadap dunia. Perbedaannya adalah bahwa agama mempengaruhi emosi, dan mengaku menyediakan satu pemahaman yang mistis dan intuitif terhadap dunia (”Penglihatan”), sementara kebanyakan filsuf idealis berupaya menyajikan satu argumen yang logis untuk teori-teori mereka.

Pada dasarnya, bagaimanapun juga, akar dari segala bentuk idealisme adalah religius dan mistis. Kejijikan terhadap “dunia material kasar” dan pengangkatan “Ide” ke posisi yang tinggi mengalir langsung dari gejala yang telah kita lihat dalam hubungannya dengan agama. Bukanlah sebuah kebetulan jika idealisme Platonis berkembang di Athena ketika sistem perbudakan sedang berada dalam puncak kejayaannya. Kerja-kerja fisik, pada saat itu, dilihat secara harafiah sebagai sebuah penanda perbudakan. Satu-satunya kerja yang dapat dihargai adalah kerja-kerja intelektual. Secara hakiki, filsafat idealisme adalah satu produk dari pembedaan yang ekstrim antara kerja-kerja fisik dan mental yang telah hadir dari sejak menyingsingnya fajar sejarah sampai hari ini.

Sejarah filsafat Barat, walau demikian, tidak dimulai dengan idealisme melainkan dengan materialisme. Filsafat ini menunjukkan kepada kita persis kebalikan dari idealisme: bahwa dunia material, yang kita kenal dan jelajahi melalui ilmu pengetahuan, nyata adanya; bahwa satu-satunya dunia yang nyata adalah dunia material; bahwa pikiran, ide, dan perasaan adalah hasil dari materi yang terorganisir dalam cara tertentu (sistem syaraf dan otak); bahwa pikiran tidak dapat hadir dari dirinya sendiri, tapi hanya dapat timbul dari dunia objektif yang menyatakan dirinya kepada kita melalui alat-alat indera kita.

Para filsuf Yunani yang paling awal dikenal sebagai “hylozois” (dari bahasa Yunani, yang berarti “mereka yang percaya bahwa materi itu hidup”). Di sini kita mendapati sederetan panjang pahlawan yang mempelopori perkembangan pemikiran. Orang-orang Yunani menemukan bahwa dunia itu bulat, jauh sebelum Columbus. Mereka menerangkan bahwa manusia berevolusi dari ikan jauh sebelum Darwin. Mereka membuat penemuan-penemuan luar biasa dalam bidang matematik, yang tak diubah banyak selama satu setengah milenia. Mereka menemukan mekanika dan bahkan membuat satu mesin uap. Hal baru yang mengejutkan dalam cara memandang dunia ini adalah bahwa cara itu tidaklah religius. Berseberangan mutlak dengan orang-orang Mesir dan Babilonia, dari mana mereka banyak belajar, orang-orang Yunani tidaklah menyerahkan penjelasan atas gejala alam kepada para dewa dan dewi. Untuk pertama kalinya, manusia mencoba bekerjanya alam murni dengan mempelajari alam itu sendiri. Ini adalah satu dari titik balik terbesar dalam seluruh sejarah perkembangan pemikiran manusia. Ilmu pengetahuan yang sejati bermula di sini.

Aristoteles, yang terbesar dari seluruh filsuf jaman kuno, dapat dianggap seorang materialis, sekalipun ia tidaklah sekonsisten para hylozois pertama. Ia membuat serangkaian penemuan ilmiah yang merupakan basis bagi pencapaian-pencapaian besar sepanjang masa-masa Alexander.

Abad pertengahan yang menyusul runtuhnya Jaman Kuno adalah satu padang tandus di mana pemikiran ilmiah berdiri terkucil selama berabad-abad. Bukan satu kebetulan bahwa masa ini didominasi oleh Gereja. Idealisme adalah satu-satunya filsafat yang diperbolehkan, apakah itu dalam bentuk Platonis karikatural atau bahkan, lebih buruk lagi, satu penyimpangan atas filsafat Aristoteles.

Ilmu pengetahuan muncul kembali dengan jaya dalam masa Jaman Pencerahan. Di sana ia dipaksa untuk melancarkan perang yang ganas terhadap pengaruh agama (bukan hanya Katolik, melainkan juga Protestan). Banyak martir yang harus membayar harga kebebasan ilmiah dengan nyawanya sendiri. Giordano Bruno dibakar hidup-hidup di tiang bakaran. Galileo dua kali diadili oleh Pengadilan Inkuisisi, dan dipaksa dengan siksaan untuk meyangkal pandangan-pandangannya.

Kecenderungan filosofis yang dominan dalam Jaman Pencerahan adalah materialisme. Di Inggris, kecenderungan ini mengambil bentuk empirisisme, aliran pemikiran yang menyatakan bahwa semua pengetahuan merupakan turunan dari perasaan inderawi. Pelopor dari aliran ini adalah Francis Bacon (1561-1626), Thomas Hobbes (1588-1679) dan John Locke (1632-1704). Aliran materialis berkisar dari Inggris ke Perancis di mana ia memperoleh satu suntikan isi revolusioner. Di tangan Diderot, Rousseau, Holbach, dan Helvetius, filsafat menjadi satu alat untuk mengkritisi seluruh tatanan masyarakat yang ada. Para pemikir besar ini menyiapkan jalan untuk penggulingan revolusioner atas monarki feudal di tahun 1789-93.

Pandangan filosofis yang baru ini merangsang perkembangan ilmu pengetahuan, mendorong dilakukannya percobaan-percobaan dan pengamatan-pengamatan. Di abad ke-18 terjadilah satu kemajuan yang luar biasa dalam ilmu pengetahuan, terutama di bidang mekanika. Tapi fakta ini memiliki sisi negatif, seiring dengan sisi positifnya. Materialisme lama di abad ke-18 bersifat sempit dan kaku, suatu cerminan dari perkembangan ilmu pengetahuan yang masih terbatas. Newton menyatakan batasan empirisisme dalam kalimatnya yang terkenal, “Saya tidak membuat hipotese apapun.” Pandangan mekanis yang sepihak ini akhirnya terbukti fatal bagi materialisme lama. Secara paradoks, perkembangan terbesar dalam filsafat setelah 1700 justru dibuat oleh para filsuf idealis.

Di bawah pengaruh revolusi Perancis, filsuf idealis Jerman Immanuel Kant (1724-1804) meletakkan semua filsafat yang hadir sebelum jamannya ke bawah hujan badai kritisisme. Kant membuat penemuan-penemuan penting bukan hanya dalam filsafat dan logika tapi juga dalam bidang ilmu pengetahuan. Hipetesisnya tentang asal-usul alam semesta yang diperkirakannya berasal dari kabut gas nebula (yang kemudian diberi basis matematik oleh Laplace) sekarang secara umum diterima sebagai kebenaran. Di bidang filsafat, adikarya Kant The Critique of Pure Reason adalah karya pertama yang menganalisa bentuk-bentuk logika yang telah tinggal tak berubah setelah bentuk-bentuk itu dirumuskan pertama kali oleh Aristoteles. Kant menunjukkan kontradiksi yang secara implisit terdapat dalam kebanyakan proposisi mendasar filsafat. Walau demikian, ia gagal menyelesaikan kontradiksi-kontradiksi ini (”Antinomi”), dan akhirnya menarik kesimpulan bahwa mustahil kita mendapatkan kebenaran yang sejati tentang alam semesta. Walau kita dapat mengetahui apa yang nampak, kita tidak akan pernah tahu “apa yang ada di dalamnya”.

Ide ini bukanlah sesuatu yang baru. Ide ini adalah tema yang telah berulang berkali-kali dalam sejarah filsafat, dan merupakan apa yang dikenal dengan istilah idealisme subjektif. Ini dikemukakan sebelum Kant oleh seorang uskup dan filsuf dari Irlandia, George Berkeley, dan digemakan juga oleh empirisis klasik Inggris, David Hume. Argumen dasarnya dapat diringkaskan sebagai berikut: “Saya menginterpretasi dunia melalui indera saya. Dengan demikian, semua yang saya tahu benar-benar ada adalah citra yang ditangkap oleh indera saya. Dapatkah saya, contohnya, bersumpah bahwa sebuah apel benar-benar ada? Tidak. Apa yang saya dapat katakan adalah saya melihatnya, saya merasakannya, saya menciumnya, saya mengecapnya. Dengan demikian, saya tidak dapat benar-benar menyatakan bahwa dunia material benar-benar ada.” Logika dari idealisme subjektif adalah bahwa, jika saya menutup mata saya, dunia ini akan menghilang. Pada ujungnya, filsafat ini akan membawa kita pada solipisme (dari bahasa Latin “solo ipsus” – “saya sendiri”), ide bahwa hanya saya sendiri yang ada, yang lain tidak ada.

Ide ini mungkin tidak masuk nalar bagi kita, tapi mereka telah terbukti tetap bertahan. Melalui satu atau lain cara, prasangka idealisme subjektif telah merasuki bukan hanya filsafat tapi juga ilmu pengetahuan, bahkan pada sebagian besar abad ke-20. Kita akan melihat kecenderungan ini lebih lanjut di belakang.

Terobosan terbesar datang dalam dekade pertama abad ke-19 melalui George Wilhelm Hegel (1770-1831). Hegel adalah seorang filsuf idealis Jerman, seorang yang kejeniusannya menjulang setinggi langit, yang dengan efektif telah meringkas dalam tulisannya seluruh kesejarahan filsafat.

Hegel menunjukkan bahwa satu-satunya cara untuk mengatasi “Antinomi” Kant adalah dengan menerima bahwa kontradiksi itu benar-benar ada, bukan hanya dalam pemikiran, tapi juga dalam dunia nyata. Sebagai seorang idealis objektif, Hegel tidak mempedulikan argumen kaum idealis subjektif bahwa pikiran manusia tidak mungkin memahami dunia nyata. Bentuk-bentuk pikiran harus mencerminkan dunia objektif semirip mungkin. Proses pengetahuan mengandung satu penetrasi yang semakin lama semakin dalam menerobos realitas, maju dari yang abstrak ke yang kongkrit, dari yang diketahui ke yang tidak diketahui, dari yang khusus menuju yang umum.

Metode berpikir yang dialektik ini telah memainkan satu peran besar di Jaman Kuno, khususnya dalam ujar-ujar yang naif tapi brilian dari Heraclitus (c. 500 SM), tapi juga dalam pemikiran Aristoteles dan yang lain-lain. metode ini ditinggalkan di Abad Pertengahan, ketika Gereja mengubah logika formal Aristoteles menjadi dogma yang kaku dan mati. Metode ini tidak muncul-muncul lagi sampai Kant mengembalikannya ke tempat yang terhormat. Walau demikian, dalam filsafat Kant dialektika tidaklah menerima perlakuan yang cukup untuk memperkembangkannya. Tugas untuk membawa ilmu berpikir dialektik ke tingkat perkembangannya yang tertinggi jatuh ke tangan Hegel.

Kebesaran Hegel ditunjukkan oleh fakta bahwa hanya dia sendiri yang siap menantang filsafat mekanisme yang dominan pada masa itu. Filsafat dialektika Hegel mengurusi proses, bukan hal-hal yang saling terisolasi satu sama lain. Filsafat itu mengurusi segala hal dalam masa kehidupannya, bukan dalam kematiannya, dalam kesalingterhubungannya, bukan dalam kesalingterpisahannya. Ini adalah cara memandang dunia yang benar-benar modern dan ilmiah. Sesungguhnya, dalam banyak aspek, Hegel maju jauh lebih dahulu dari jamannya. Walau demikian, sekalipun ia memiliki pandangan yang sering gemilang, filsafat Hegel pada akhirnya tidaklah cukup memuaskan. Kekurangannya yang utama adalah sudut pandangnya yang idealis, yang menghalanginya dalam menerapkan metode dialektika pada dunia nyata dengan cara yang ilmiah dan konsisten. Bukannya mendapat dunia material, kita malah mendapat dunia Ide Absolut, di mana benda-benda nyata, proses dan manusia digantikan oleh bayangan-bayangan tak berbentuk. Mengutip Frederick Engels, dialektika Hegelian adalah filsafat yang paling abortif [gugur sebelum waktunya, pen.] sepanjang sejarah filsafat. Ide-ide yang tepat di sini terlihat berdiri di atas kepala mereka sendiri. Untuk menempatkan dialektika di atas pondasi yang kukuh, sangatlah penting untuk memutarbalikkan filsafat Hegel, untuk mengubah dialektika idealis menjadi materialisme dialektik. Yang ini adalah pencapaian besar dari Karl Marx dan Frederick Engels. Studi kita dimulai dengan satu ulasan ringkas tentang hukum-hukum dasar materialisme dialektik yang mereka kemukakan.
[i] Gordon Childe, What Happened in History, p. 19.

[ii] Ibid., pp. 19-20.

[iii] Sir James Frazer, The Golden Bough, p. 10.

[iv] Ibid., p. 105.

[v] Ludwig Feuerbach, The Essence of Christianity, p. 5.

[vi] Aristoteles, Metaphysics, p. 53.

[vii] I. Prigogine dan I. Stengers, Order Out of Chaos, Man’s New Dialogue with Nature, p. 4.

[viii] Dikutip dalam Margaret Donaldson, Children’s Mind, p. 84.

[ix] Oeconomics, iv, 203, dikutip dalam B. Farrington, Greek Science, pp. 28-9.

[x] Feuerbach, op. cit., pp. 204-5

[xi] Dikutip dalam A. R. Burn, Pelican History of Greece, p. 132.

[xii] G. Childe, Man Makes Himself, pp. 107-8.