We leven in tijden van ecologische voetafdrukken meten en hopen dat de jouwe zo klein mogelijk uitvalt.
Toch laten we al afdrukken na vanaf we klein zijn, we leren het zelfs. We moeten onze handen dopen in vingerverf (die hopelijk na een wasbeurt uit onze kleren gewassen is) en drukken ze op papier. Onze mini-voetafdruk wordt in gips gegoten voor de eeuwigheid. Vroeger was het ons eerste schoentje dat in brons gegoten werd. Dat voetafdrukgips weegt al minder door op onze ecologische voetafdruk.

In het opgroeien krijgen kinderen mee dat een spoor van brood achterlaten om verdwalen te vermijden niet de beste optie is, steentjes hebben de voorkeur. Ook al als je liever niet opgegeten wil worden door heksen, reuzen en dat soort wezens. Je laat dus maar beter een solide spoor na.

Mijn dochter leert snel. En ze verzamelt graag. Steentjes bijvoorbeeld. Steentjes uit de Botanische Tuin die ze al stappend één voor één laat vallen tot we thuis zijn. Echt waar. En ze kent niet eens een Hans, Grietje of een Klein Duimpje. Zou ze de weg naar de Tuin zelf willen terugvinden?
Maar met evenveel plezier wist ze haar sporen weer uit. Wandelend in bos of park pleegt ze wel eens een tak ter hand te nemen om een tekening in het zand te krabbelen. Als ze aangemaand wordt om verder te stappen, veegt ze haar tekening weg.
Ook tekeningen gemaakt met ijzervezels op magische borden of in vet krijt gezet op een krijtbordje worden weggetoverd om telkens opnieuw te beginnen.

Die drang om iets na te laten, iets wat de zin van ons leven bewijst, dat schilderij, die grote villa of die 100 kinderen, sluipt pas later in ons wezen. Wat opgebouwd werd, is niet meer uit te vegen. Het zit verankerd in onszelf. Het zijn honderden paden vol voetafdrukken in gips die kriskras van ons hoofd naar ons hart lopen en vice versa.

Ik moet aan Michael Ondaatje denken: “We die containing a richness of lovers and tribes, tastes we have swallowed, bodies we have plunged into and swum up as if rivers of wisdom, characters we have climbes into as if trees, fears we have hidden in as if caves. I wish for all this to be marked on my body when I am dead. I believe in such cartography – to be marked by nature, not just to label ourselves on a map like the names of rich men and women on buildings. We are communal histories, communal books. We are not owned or monogamous in our taste or experience. All I desired was to walk upon such an earth that had no maps.”

Niet geschikt voor gevoelige kijkers.

Tussen Borger en Drouwen / Drenthe

Spoordijken zijn heel wat robuuster dan spoorhuizen. Als een spoortracé er nog ligt, hoeven de bijbehorende huizen het niet per se overleefd te hebben. Maar als een spoorhuis nog bestaat, ligt de bijbehorende lijn er bijna altijd naast. Het is soms een beetje zoeken, maar er is vrijwel altijd wel iets in de omgeving dat de vorm heeft of de contouren volgt van een spoordijk.

Spoorhuis 53 (Mijdrechtse Zuwe) is een van de weinige uitzonderingen op deze regel. Er is in de directe nabijheid van het huis niets te zien dat ook maar een beetje op een spoordijk lijkt. De inrichting van het gebiedje waar het ligt zal ongetwijfeld niet hebben geholpen het tracé te bewaren. Op een lapje grond van een paar hectare zijn een drukke verkeersweg, een busbaan – die op het oude spoor naar Mijdrecht, Wilnis, Vinkeveen en Nieuwersluis – een wirwar aan fietspaden, een sloperij en een fort van de Stelling van Amsterdam samen geperst. Wie bekommert zich dan om een treinbaan waar al 75 jaar lang niets meer over rijdt?

De enige manier om de richting van het spoor te achterhalen, is de opmerkelijke oriëntatie van het huis. Het staat niet met zijn voorkant of zijkant naar de weg, maar met een van zijn hoeken. Alsof het zijn linkerschouder naar voren heeft geduwd. Wie de diagonale lijn van het spoorhuis volgt – graag denkbeeldig, want de Mijdrechtse Zuwe is ondanks de landelijk klinkende naam een verkeersriool van het ergste soort – komt op de Ringdijk Tweede Bedijking toch weer op het spoor terecht. En zo is het tracé hier toch niet helemaal verloren gegaan.

Op de Ringdijk Tweede Bedijking is het volgen van de Haarlemmermeerlijnen een fluitje van een cent. Rij op het fietspad naar De Hoef, en… nou ja, dat is het. Wel dringt zich de vraag op of het spoor nou precies op de dijk liep of ernaast, op wat nu het fietspad is. Het fietspad lijkt een beetje smal voor het spoor. Maar de dijk zelf is weer geen voor de hand liggende plek. Spoorwegmaatschappij H.E.S.M maakte op andere plaatsen nooit gebruik van een dijk, vooral niet als die binnen schootsafstand lag van de Stelling van Amsterdam.
Dat moet dus nog even worden nagezocht in de archieven.

De polder waarlangs het spoor liep, is prachtig en vrijwel onbedorven. Pas nabij de grens met De Hoef duikt er een tikkeltje ontsierend kassengebiedje op. De Haarlemmermeerlijnen laten het gauw achter zich en snellen via de Oude Spoorbaan – prachtige naam, natuurlijk – naar de brug over de Amstel. De huidige oeververbinding heeft nooit een trein van dichtbij gezien. De spoorbrug is allang gesloopt. Ook het station De Hoef, een eindje verderop, is verdwenen. Het is al in 1938 plat gegooid, twee jaar na het opheffen van de lijnen. Wat er nog wel is, is het brugwachterhuis. Een beetje eenzaam staat het daar mooi te wezen, met zijn nummer, 55, in grote cijfers op de gevel geschilderd.

De plek waar ooit het gebouwtje van halte Kanaalweg heeft gestaan, is vrij eenvoudig terug te vinden. Niet de exacte locatie helaas, want de slopers hebben hun werk hier vakkundig verricht. Het haltehuis heeft echter wel een soort schim achter gelaten. Het geasfalteerde toegangspad ligt er nog, een vaag veldje waar het huis zelf stond en een klein bosje dat het huis ooit wat schaduw en koelte moet hebben gegeven. Het is net of een reuzenhand het haltegebouw in één keer uit de polder heeft gerukt en een andere reuzenhand ruw door de omgeving heeft geveegd om de sporen een beetje uit te wissen.

Ook het spoor zelf is moeiteloos te herkennen. Het kronkelt als een smal wandelpaadje langs de nieuwbouw van Uithoorn. Het is overigens niet zo dat de trein hier vroeger wild heen en weer bewoog. Het spoor loopt het grootste stuk recht door de polder. Mensen hebben echter de neiging om gezamenlijk een beetje te zwalken. Wandelaars mijden liever rechte lijnen. Dat is saai. Golvende paden zijn kennelijk veel leuker.

Populair is het pad zeker. Vooral bij hondenliefhebbers. In een kwartier tijd komen minstens tien honden voorbij, van wie de helft een intense belangstelling aan de dag legt voor broekspijpen en reporterstassen. Vrijwel alle eigenaren bezweren met hun meest geruststellende glimlach dat hun beestjes niets doen, dat ze nog jong en speels zijn of dat er vooral geen aandacht aan ze geschonken moet worden. De laatste raadgeving is soms wat lastig op te volgen, vooral als het dier zijn neus op een plek duwt waar je dat als man – en ongetwijfeld ook als vrouw – liever niet hebt.

Los van dit soort ongemakken, is het een aangenaam pad. Door de hoge bramenstruiken aan de westelijke kant en het riet en de struiken aan de oostelijke kant, hangt er iets knus. De begroeiing neemt in elk geval ruimschoots het zich weg op de omgeving. Dat is op zich niet verkeerd. Het polderlandschap heeft hier plaats gemaakt voor buitenwijken. Het zijn op zich geen lelijke huizen, maar om nou voortdurend bij mensen naar binnen te kijken…

Na een kruising met de Zonnedauw – zo heet die straat – begint het spoor langzaam te buigen. Het slingerde natuurlijk voortdurend, maar hier draait het pad stelselmatig naar het oosten. De begroeiing aan de zijkanten neemt toe. De bomen zijn een paar slagen groter en de bramenstruiken dicht en hoog als schuttingen. Een paar honderd meter verder is het groen zo toegenomen dat het spoor het karakter van een bospad heeft gekregen. En dan ineens is er weer licht. De oude spoordijk schiet een open plek op met veel gras, die heel bekend voorkomt. En kijk, daar ligt een soortgelijk grindpad.

Met een laatste kronkel komen de beide weggetjes samen. De overblijfselen van het spoor uit Bovenkerk ontmoeten de restanten van het spoor uit Aalsmeer.
Je kan daar een mooi bordje bij zetten met een kaartje en een historische verklaring, maar Uithoorn heeft er voor gekozen om dat niet te doen. De vereniging heeft nu een beetje anoniem plaats. Het zijn gewoon twee paadjes die bij elkaar komen – of uit elkaar gaan, gezien vanuit de andere wandelrichting.

Dat is jammer. Aan de andere kant, het ligt er allemaal nog wel. Uithoorn heeft de boel niet onherkenbaar omgeploegd, herontwikkeld of volgebouwd. Dat verdient dan wel weer een pluim.

‘Polderspoorpad’, meldt de speels vormgegeven houten wegwijzer tegenover het voormalige dubbele spoorhuis aan de Van Hattumweg. Dus dat zit wel goed. Twee ferm voortstappende figuurtjes op het bordje maken duidelijk dat het een wandelpad is.

Een ietwat overbodige aanwijzing. In één oogopslag is te zien dat het oude spoor hier voor weinig anders geschikt is dan voor voetgangers. Voor auto’s is het te smal en voor fietsen is het te ruw. De oude spoordijk is zo hobbelig dat de spaken bijna uit de wielen trillen.

Het spoor is hoe dan ook goed bewaard gebleven. Tussen het verdwenen haltehuis nummer 39 en het eveneens verdwenen haltehuis nummer 40, dat ooit stond nabij wat nu de Randweg is, verkeert de spoordijk in een vrijwel ongeschonden staat. Het grind is soms een beetje overwoekerd met gras en mos, maar op veel plaatsen bedekt het gewoon de toplaag. Zoals het hoort.

Slechts op één punt hebben moderne wegenbouwers een hap uit het dijkje genomen. Nou ja, eigenlijk op drie punten. Haaks op het spoor wordt een nieuwe weg aangelegd met, precies ter hoogte van de spoordijk, twee brede sleuven. Provisorische bruggetjes van houten heipalen en ijzeren platen overspannen de gapende gaten. Het geeft de mogelijkheid de spoordijk ook eens van binnen te bekijken. Veel interessants is er helaas niet te zien.

Voor het overige is het recht zo die gaat op het spoor. Op een enkele plek doen bosschages pogingen om de weg te versperren, maar ze zijn zo dun en schriel dat wandelaars er de eerstkomende tien jaar weinig last van zullen hebben. En dan nog is er niets dat een flinke snoeischaar niet kan verhelpen.

Het uitzicht langs dit stukje spoor is nogal zwart-wit. Letterlijk. Aan de westelijke kant staan witgekalkte of met witte platen afgedekte kassen, aan de oostelijke kant liggen net omgeploegde akkers die in het heiige licht van de laagstaande zon verrassend donker zijn. Aardedonker, inderdaad.

Aan het einde van het traject wordt het onverwacht spannend. Om het water langs de Randweg over te steken moet een wandelaar een bruggetje gebruiken dat ongetwijfeld hoog scoort in de verkiezing van de engste oeververbinding van Nederland. Het is hooguit zestig of zeventig centimeter breed en biedt ternauwernood ruimte aan één wandelaar. Laat staan een voetganger met fiets aan de hand. Er is aan één kant een hek waaraan goed vastgeklampt kan worden, maar echt lekker loopt het niet.

Een aan de hand meegevoerde fiets lijkt al gauw de neiging te hebben om het water in te koersen. Misschien is het ook wel niet de bedoeling om hier met een fiets te lopen. Maar er over heen ríjden lijkt helemaal gekkenwerk.

Opmerkelijke genoeg is de brug moeiteloos vijf, zes, zeven keer breder te maken. De oude betonnen bruggenhoofden liggen er namelijk nog en maken een buitengewoon solide indruk. Er is plek zat voor een volwassen oversteek in plaats van een pretparkding als dit.

Hoewel ze al aardig begroeid zijn, zien de bruggenhoofden er uit alsof de spoorrails er onlangs haastig van af zijn gesloopt. Op de lage randen steken namelijk de resten uit het beton van de ijzeren steunen waar ooit het brugdek op rustte. Vrij zeldzaam, want op bijna alle andere bruggenhoofden zijn dit soort overblijfselen verdwenen. Of gaan ze wellicht schuil onder de nieuwe oeververbinding die er vaak is opgelegd.
Zo heeft dat belachelijk smalle bruggetje toch zijn goede kanten.

Vlak na de splitsing bij Bovenkerk, enkele tientallen meters na de plek waar het spoor naar Aalsmeer met een scherpe bocht afscheid heeft genomen van de lijn naar Uithoorn, liggen enkele herinneringen aan de Haarlemmermeerlijnen nonchalant langs de weg. Een bundeltje spoorrails, waarschijnlijk ooit achtergebleven na het opbreken van het tracé, roest zachtjes in het gras.

Het spoor zelf vermomt zich al snel als een geasfalteerd fietspad, dat in volle vaart op de Beneluxlaan afschiet, om vervolgens vlak voor die weg opzij te zwiepen, naar een oversteekplaats. De oude spoorbaan, die zo’n scherpe bocht nooit gemaakt kan hebben, duikt aan de andere kant van de Beneluxlaan op als een smal grasveldje. Voor eventjes, want nauwelijks honderd meter verder wordt de spoordijk eindelijk weer gebruikt waarvoor de spoordijk ooit is bedoeld: om rails te dragen.

Het GVB heeft dit stukje van de Haarlemmermeerlijnen in gebruik genomen als tramlijn, zodat reizigers comfortabel naar de rand van Bovenkerk kunnen reizen. Het is daarmee een van de weinige stukjes Haarlemmermeerspoor die nog steeds in gebruik zijn voor railvervoer. Niet het enige, want een stukje noordelijker gebruikt de Electrische Museumtramlijn Amsterdam het stukje tussen Haarlemmermeerstation en Bovenkerk voor haar ritten met historische trams. En bij Roelofarendsveen rost de HSL enkele honderden meters over het oude spoortracé – waarin het spoordijkje van weleer overigens nauwelijks meer is te herkennen.

De spoorbaan is wel aanzienlijk uitgebreid. De Haarlemmermeerlijnen waren op de meeste plaatsen enkelspoor. De trams mogen het doen met twee banen, die bovendien tamelijk ruim met hekken, looppaden en bermen in het landschap zijn gelegd.

De trambaan beweegt zich met een ruime slinger, net als de trein destijds, naar het zuiden en houdt na een kilometer of wat plotseling op. Twee grote, knalgele stootblokken maken zelfs de meest doordrammende tram duidelijk dat dit het eindpunt is. Het mooi aangeharkte grind maakt ook onmiddellijk plaatst voor de kleine kiezeltjes die doorgaans in de oude spoordijken van de Haarlemmermeerlijnen zijn te vinden. Een smal paadje leidt vervolgens naar een spoorrestant dat al van verre stond te blinken in de zon: spoorhuis 38, Legmeerpolder.

Wat is de beste manier om verdwenen treinbanen en overgebleven spoorhuizen te bekijken?
Dat is simpel: te voet natuurlijk. Al wandelend heeft een spoorzoeker de tijd en de rust om de details te ontdekken die er toe doen. Alle andere vormen van transport zijn te jachtig en vragen zelf te veel aandacht. Wie op de weg moet letten, kan niet om zich heen kijken.

Wandelen is bovendien de meest flexibele vorm van transport. Probeer je Volkswagen maar eens over een looppaadje te manoeuvreren, tussen bramenstruiken en een glibberig spoorslootje door. Dat lukt niet zonder onherstelbare schade aan voertuig, spoortracé en zenuwgestel.

Lopen dus. Maar dat brengt echter wel een paar lastige afwegingen met zich mee. Want, hoe kom je op de plek waar je wezen moet? En hoe kom je verder als je even niet kan wandelen? En hoe kom je weer terug?

Het stuk Haarlemmermeerlijn tussen Uithoorn en Nieuwersluis is een interessant stuk, maar vanuit Leiden – mijn woonplaats – niet echt om de hoek. Het is aanlokkelijk om de auto te nemen, die in de buurt van Uithoorn te parkeren en vervolgens lekker het spoor af te kuieren. Maar vier, vijf uur heen wandelen betekent ook weer vier, vijf uur terugwandelen. Want de auto rijdt helaas niet uit zichzelf mee.

Het openbaar vervoer dan? Dat is in theorie een goede mogelijkheid, ware het niet dat sinds het opheffen van de Haarlemmermeerlijnen er geen fatsoenlijke treinverbinding meer tussen Leiden-Uithoorn en Leiden-Nieuwersluis. En de bus is in buitengebieden geen fijn transportmiddel, tenzij het wanhopig zoeken naar een halte, langdurig wachten op een bus en eindeloos langs naburige dorpen rijden een liefhebberij is.

Blijft over, de fiets. Met een fiets aan de hand kan in alle rust gewandeld worden, kan snel een ommetje worden gemaakt als dat nodig is, en kan op elk moment en vanaf elke plaats in elke willekeurige richting verder worden gegaan. Ideaal dus, bedenk ik als ik op een zonnige ochtend vertrek naar Uithoorn en Nieuwersluis.

Maar acht uur later, terwijl het al langzaam begint te schemeren, mijn pijnlijke benen de trappers steeds moeizamer rond krijgen, het zachtjes maar doordringend gaat te regenen en ik ter hoogte van de Westeinderplassen midden in een totaal verlaten polder met een straffe tegenwind worstel, begin ik daar toch anders over te denken. Nog een uur te gaan, misschien wel anderhalf uur in dit tempo…

Mijn kletsnatte spijkerbroek trekt onaangenaam aan mijn benen. Op mijn knieën verschijnen kleine plukjes zeepsop, kennelijk restjes wasmiddelen die door het vele vocht en de voortdurende beweging weer helemaal tot leven zijn gekomen. De podcasts uit mijn ipod zijn onverstaanbaar door de gierende wind, zodat de regen in mijn gezicht de enige afleiding is. ‘Handig zo’n fietstocht’, had ik de avond ervoor gezegd, ‘dan kan ik meteen nadenken over de verhalen.’ Maar alle invallen, als ze al komen, zakken onmiddellijk weg in een moeras van moeheid.

Leimuiden. Eindelijk weer eens iets van een bebouwde kom. Maar de rode aanwijsborden met het hatelijke aantal kilometers naar Leiden hadden ze wel weg mogen laten. Weteringbrug. Weer zo’n rotdijk met open water en open velden. Ik kan me even niet voorstellen dat ik hier ooit heb gestaan, op een zonnige lentemorgen, om een verhaal te schrijven over de gelukkigste kern van Haarlemmermeer. Kunnen ze in Rijpwetering trouwens niet die grijns van het beeld van Joop Zoetemelk halen? En waarom is die weg door de polder altijd veel langer dan ik me kan herinneren van de vorige keer?

Maar dan stopt eindelijk de regen, duikt aan de horizon de skyline van Leiden op: de schoorsteen van het energiebedrijf, de torenflat van de Merenwijk en de appartementengebouwen langs de voormalige spoorbrug over de Zijl. De benen beginnen minder zeer te doen, met de honger valt het opeens wel mee en de wind… waar is de wind eigenlijk?

‘Was het leuk?’, vraagt mijn vrouw als ik twintig minuten later eindelijk thuis ben. ‘Ja’, antwoord ik en ik meen het ook nog.

Sommige gesloopte spoorhuizen zijn niet helemaal verdwenen. Met wat goede wil zijn hun contouren in het landschap te zien. Zo is het gesloopte stationnetje van Oude Wetering nog altijd zichtbaar in een opvallend ruime kruising. De tamelijk smalle Bruggestraat waaiert er vlak voor de Alkemadelaan plotseling enorm uit naar een rechthoekig plateau: precies de plek waar ooit het station en zijn privaatgebouw stonden. Een kilometer of wat noordelijker is het enkele jaren geleden gesloopte spoorhuis nummer 6 terug te vinden in de contouren van een Hoofddorps schapenweitje, terwijl in Haarlem nabij de Nieuweweg een soortgelijk spoorhuis voortleeft als een rommelig grasveldje.

Bij het voormalige brugwachterhuis aan de Veldwetering in Vinkeveen is er wat die restanten betreft een schepje bovenop gedaan. Letterlijk, welteverstaan. Wie langs het voormalige spoor tussen station Vinkeveen en station Oukooperdijk loopt, kan het gesloopte gebouwtje eigenlijk niet missen. Vlak voor het houten voetgangersbruggetje nabij de Demmeriksekade ligt ten zuiden van het spoor een raar bobbelig grasveldje. Het is ietwat verhoogd in het midden en loopt langzaam af naar de randen. Het lijkt een beetje op een grafheuvel, maar dan voor een buitengewoon timide persoonlijkheid.

Dat het om een voormalig spoorhuis gaat, is niet moeilijk te zien. Op sommige plaatsen zijn de contouren van muren te zien. De boveneinden liggen precies op het maaiveld. Er groeit gras overheen, maar dat is zo dun dat het de bakstenen nauwelijks kan verhullen. De voorgevel is op die manier als een vage lijn in het veldje te volgen. Op één plek steekt een stukje van een zijmuur zelfs brutaal boven de grond uit. Het zijn onmiskenbaar de dubbelgebakken stenen die de spoorwegmaatschappij zo graag voor haar huizen gebruikte.

Wie er eventjes rondloopt – wat de beheerder gezien de prikkeldraadafscheiding kennelijk niet aanmoedigt – krijgt de bijna onweerstaanbare neiging om thuis een schep te halen en de boel bloot te leggen. Al heeft, aan een ruw gegraven kuil te zien, tot dusver slechts een hond met archeologische inslag toegegeven aan die aandrang.

Het is hoe dan ook een intrigerende plek die talloze vragen oproept. Wat is er met het spoorhuis gebeurd? Waarom is het zo ruw gesloopt? Wat is de reden om de fundamenten te laten liggen? En wat is nu de bedoeling van het terreintje? Want ook dat is vreemd: hoewel het met een stevige afrastering is afgesloten van het spoorpad, staan er op het veldje twee bankjes.
Voor wie?

Dat het spoor na station Vinkeveen is te betreden, is onmiddellijk duidelijk. Langs het water naast de Demmerik ligt een ietwat provisorisch maar toch degelijk bruggetje van bielsen en houten platen. Dat het spoor een eind verder ook weer is te verlaten, vertelt een bord vlak voor het bruggetje. Dit stukje Haarlemmermeerlijn is opgenomen in een lange wandeling door Vinkeveen en omgeving. In elk geval tot de Demmeriksekade, een kilometer of drie, vier verderop, zit het allemaal wel goed.

Aan het begin van dit stukje baanvaak staat een groep schoolkinderen met klemborden om zich heen te kijken. Ze blijken echter niet direct voor spoorhistorie te zijn gekomen.
‘Jongens, wie van jullie weet wat voor groente dit is?’, vraagt de begeleidster, terwijl ze naar een van de moestuintjes langs het spoor wijst.

‘Broccoli, broccoli!’, roepen enkele kinderen enthousiast.

Als ze horen dat het boerenkool is, kijken ze verbaasd naar de enorme planten. Dat spul in de plastic zakken in de supermarkt ziet er toch anders uit?

De begroeiing op en langs de spoordijk blijkt onverwacht heel afwisselend. Na de moestuintjes, die er buitengewoon strak en gecultiveerd uit zien, wordt het spoor overwoekerd door bomen en bosjes waardoor het pad het uiterlijk krijgt van een soort boslaantje. Na een kilometer of wat is het opeens weer heel kaal, wat een geweldig uitzicht biedt op de fraaie veenpolder. Daarna begint een wat armetierige begroeiing met veel braamstruiken, brem, kleine, zieltogende en enorm bemoste boompjes, voor hun leven vechtende lijsterbessen en grauw, verdord gras. Dit strookje landschap komt om de een of andere reden bekend voor, maar op een verwarrende manier.
Na een paar honderd meter valt het kwartje. Het spoor ziet er hier uit als een wandelpad door de duinen, maar dan zonder duinen. De grond is hier kennelijk zo arm maar ook zo kalkrijk dat er van die typische duinplanten groeien. Kan ook wel een beetje kloppen, want het zand voor de spoordijk is destijds op grote schaal uit de duinen weggehaald.

Na het vlakke duinpad keren de bosjes weer terug en stuit het pad op een watertje. Of er ook echt een brug overheen ligt, blijft nog even spannend want een groot wilgenbosje ontneemt het zicht op alles wat er achter ligt. Maar als het minuscule pad er omheen wordt gevolgd, staat de wandelaar opeens op een gammel ogend, maar tegelijkertijd verrassend stevig bruggetje. Het lijkt op iets uit een Indiana Jones film,  maar dan in een uitvoering voor de 50-plus beurs. De planken lijken vrij willekeurig op elkaar te zijn getimmerd, de op- en afstapjes op de oude bruggenhoofden zijn niet gemakkelijk, maar het geheel is waarschijnlijk stevig genoeg om een gezelschap van twintig man op te laten hossen. Er zit een zwaar valhek in, kennelijk om vee binnen of buiten te houden.

Het pad gaat na de Demmeriksekade gewoon verder, maar nu zonder officiële wandelpadborden. Na een meter of vijfhonderd blijkt ook wel waarom. Op de spoordijk ligt weliswaar een uitnodigend en vaak belopen wandelpad, maar de route loopt volledig dood tegen de achtertuin van station Oukooperdijk en zijn buren. Stevige hekken maken duidelijk dat het niet gewaardeerd wordt als wandelaars via het gazon proberen de tocht alsnog over de spoordijk te voltooien. Er zal een ommetje gemaakt moeten worden. Dat is op zichzelf geen groot probleem. Via de De Haanweg, een stukje zuidelijker, is het kleine stationnetje met een vertraging van een paar minuten alsnog te bekijken. Maar het is toch jammer. Wie urenlang bovenop het spoor heeft kunnen lopen, wil die laatste veertig, vijftig meter ook afleggen. Het geeft nu een gevoel dat de tocht net niet af is. Het slaat nergens op natuurlijk, maar het knaagt wel.

Google maps is een fantastische uitvinding. Vanuit de luie stoel kan willekeurig welke omgeving op aarde alvast worden voorverkend. Hoe ziet het er ongeveer uit, wat is er in de buurt te beleven, hoe kom ik er en, ook belangrijk soms, hoe kom ik er weer weg.
Dat kon vroeger natuurlijk ook, met zo’n papieren ding dat ‘landkaart’ heet, maar dan moest je eerst op zoek naar een winkel in de buurt die landkaarten van de te onderzoeken plek verkocht. Met Google maps is dat allemaal niet meer nodig. Met een paar muisklikken en na een beetje draaien aan het wieltje van de muis, ben je overal waar je wezen moet.
Google kan je echter ook vreselijk op het verkeerde been zetten. Het spoor tussen Wilnis, Vinkeveen en Oukooperdijk ziet er in ‘Maps’ weliswaar overzichtelijk en herkenbaar uit, maar ook nogal arbeidsintensief. Het spoor ligt op de ’satellietfoto’s’ nog altijd midden in de polders, maar is er op veel plekken met geen mogelijkheid op te komen. Althans, op zijn verst ingezoomd, laten de korrelige luchtfoto’s van Google bij Wilnis niets zien dat op een brug lijkt. Er ligt ook nergens een fiets- of wandel pad langs.
Om het spoor te verkennen moet er vanaf Wilnis dus eerst met een grote omweg naar Vinkeveen worden gereden, waar wel iets van een brug aanwezig lijkt te zijn, om vervolgens over het spoor naar Wilnis te lopen, en vervolgens, eveneens over het spoor, terug naar Vinkeveen. Omslachtig, maar het is niet anders.
In het echt blijkt het allemaal reuze mee te vallen. Google is namelijk rond 2005 voor het laatst over Wilnis gevlogen. Het heeft daarom niet opgepikt dat kunstenaar Frank Bezemer – jawel, dezelfde als van de wandelingen in Haarlemmermeer – in 2006 een handig kunstwerk naast het spoor heeft gezet.
Halte 2006 heet zijn object heel toepasselijk. Het bestaat uit een soort toegangspoortje met op twee panelen de getallen 20 en 06 erboven, een paar uitlegborden over de Haarlemmermeerlijnen én… een bruggetje naar het spoor.
Het pad naar Vinkeveen is verder heel genoeglijk: een spoordijk, met hier en daar vers grind, dwars door een mooie, groene veenpolder. Op gezette afstanden zijn bankjes neergezet, zodat een vermoeide wandelaar even de benen kan strekken terwijl hij van het uitzicht geniet. Kort voor de spoorwoning aan de Ringsloot – zo te zien in uitstekende staat – en station Vinkeveen – alweer zo’n prachtig gebouw – duikt er wat meer begroeiing op, zodat het spoor het karakter van een wandelpad door een park krijgt.
Vlak voor de Ringsloot blijkt dat niet alleen de gebouwen en de spoordijk hier prima bewaard zijn gebleven, ook een rijtje bielsen is nog altijd in gebruik. Niet meer in horizontale stand, maar in verticale. Ze staan langs een veldje bij het spoor als een soort schutting. Niet echt mooi, maar wel lekker massief. En historisch heel verantwoord.

Afgelopen zondagmorgen om 7.00 uur was het verzamelen voor het eerste uitstapje van de werkgroep Natuurfotografie van de fotoclub. Bestemming was het Leersumsche Veld. En dit is een plek die ik zeker vaker ga bezoeken.  Hoewel het nog niet helemaal het seizoen is waren er al volop paddestoelen te zien en ook de eerste herfstkleuren kondigden zich al aan.
Een volledige impressie van de dag is op mijn site te zien.

Een makkelijk tochtje, dit maal. Geen gezoek in struiken naar overgebleven stukjes spoordijk, geen gepuzzel met kaarten om te zien onder welk deel van de openbare weg de Haarlemmermeerlijnen zijn bedolven. Nee, deze keer is de spoordijk van station Mijdrecht tot aan station Wilnis in bijna ongerepte staat kilometers lang te bewandelen.

De beide dorpen hebben nog maar betrekkelijk kort geleden afscheid genomen van de Haarlemmermeerlijnen. Waar het net elders al in 1936 dicht ging, draaide het hier nog precies een halve eeuw langer door. Pas in 1986 is ook dit stukje spoor gesloten. Maar goed, in 23 jaar kan er nog heel wat aan zo’n lijn worden verknald. Hulde aan de Mijdrechtenaren en Wilnissers dat ze dat niet hebben gedaan.

Het spoor is nu een wandelpad aan de randen van de dorpen. Het is op enkele plaatsen ook letterlijk de grens van de bebouwing. De zuidkant van het bedrijventerrein in Mijdrecht en de noordkant van het er naast gelegen Wilnis zijn daardoor kaars- en kaarsrecht. Behalve het hoekje van Mijdrecht vlak na het station. Daar volgt het bedrijventerrein, althans, wat er van over is, mooi de ronding die het spoor maakte op weg naar het oosten.

Wie niet wil wandelen, kan het spoor vrij precies blijven volgen, al moet er dan wel nogal door industrieterreinen en woonwijken worden gemeanderd. Maar de spoorlijn is nooit ver weg.
Het eindpunt van deze tocht, station Wilnis, is een van die sieraden van de Haarlemmermeerlijnen. Een klein, maar stijlvol gebouw in een prachtig polderlandschap.

De abri bij de Middenweg tussen Uithoorn en Mijdrecht is al lang verdwenen. Ergens in 1925, in de hoogtijdagen van de Haarlemmermeerlijnen, is besloten om de halte op te heffen en de abri af te breken. Veel sporen zijn daarvan niet meer terug te vinden. De abri’s waren eenvoudige hokjes met een schuifdeur er voor. Bezoekers konden er droog staan, meer niet. Toch waren ze, hoe simpel ook, smaakvol ontworpen. Het waren een soort miniatuur vakwerkhuisjes, met veel hout en kleine, knusse raampjes.

De restanten van het spoor liggen er nog wel, uiteraard zou je bijna zeggen. Verschillende keren per uur zoeft er een bus overheen, die zich op die manier niets hoeft aan te trekken van de drukte op de N201.
Schouder aan schouder schieten busbaan en N201, aan de zuidelijke kant geflankeerd door een fietspad, door de grote, lege polder. Pas vlak voor de bebouwde kom in Mijdrecht verandert er iets aan deze drie-eenheid. Fietspad en autoweg schieten bij een tankstation aan de rand van het dorp plotseling naar rechts, voor de benzinepomp langs, terwijl het spoor nog eventjes rechtdoor gaat. Alsof het niet heeft opgelet en nu met busbaan en al achter het tankstation de bosjes in vliegt.

De bus en het spoor nemen daarna snel afscheid van elkaar. De busbaan draait met een redelijk scherpe bocht naar de N201 terwijl de oude spoorweg veel geleidelijker naar het zuiden buigt. De spoordijk doet vervolgens een klein stukje dienst als voetpad. Het grind is stevig in het zand gestampt en een beetje overwoekerd met gras. Erg lang valt er niet te wandelen. Nadat de lijn langs een paar kleine moestuintjes is gegaan, doemen er opeens enorme bramenstruiken op, zo groot en zo dicht dat zelfs het oude stoomtreintje er nog moeite had gehad om er doorheen te komen. Laat staan een wandelaar in een eenvoudige katoenen jas.

Het spoor loopt na de bramen gewoon verder, langs het bedrijventerrein aan de rand van het dorp. (Mijdrecht ziet er van boven uit alsof er ooit aan de noordoostelijke kant van het dorp een grote meteoriet is ingeslagen, waarna het gat later gedeeltelijk met bedrijven in opgevuld. Precies tussen het dorp en het bedrijventerrein loopt de oude spoorlijn.)

Veel verwijzingen zijn in het dorp niet er niet aan de Haarlemmermeerlijnen. Het volgt redelijk anoniem zijn weg door Mijdrecht, tot opeens de Stationsweg opduikt – een straat waarin overigens geen stukje spoor of station is te zien. Dat stationnetje duikt pas een meter of veertig, vijftig na de Stationsweg op, half verscholen achter een bedrijfspand.

Voor een plek waar historisch spoormaterieel en masse is gesloopt, ziet het er nu vredig uit. Maar dat is een heel ander verhaal.

‘Probeer dit niet thuis’, melden tv-makers veiligheidshalve voordat ze halsbrekende stunts vertonen. Dat geldt ook voor de toeren die hierna worden beschreven. Nu zal het niet meevallen om thuis over een busbaan te fietsen, maar mocht die mogelijkheid zich aanbieden: niet doen!
Na een lange tocht langs de busbaan door Uithoorn, is de verleiding groot om dat ding bij de Amstelkade toch even op te rijden. Nadat het spoor over de – trouwens mooi bewaard gebleven – brug over de Amstel is gegaan en de brugwachterswoning pal daarachter – die ook nog fier overeind staat – is gepasseerd, duikt het met een boog de polder in. Er kan niets overheen, behalve bussen. Er is opnieuw geen fiets- of voetpad naast. Slechts een piepklein bermpje biedt enige ruimte tot uitwijken.
Het veiligst is natuurlijk om de spoorbaan even de spoorbaan te laten en het hele spul een eind verderop weer op te pikken. Na nog geen kilometer of zo buigt het oude tracé annex busbaan naar de N201 toe, die wel fietspaden heeft. Dus zo veel wordt er ook weer niet gemist.
Maar toch… Uitgerekend op het onbereikbare stuk splitst de lijn naar Alphen aan den Rijn zich af van de lijn naar Nieuwersluis. Wie bezig is met ‘een zoektocht naar de resten van de Haarlemmermeerlijnen’ moet dat even van dichtbij bekijken, of niet soms?
De rit begint meteen nadat een bus is gepasseerd. Het zal nu  wel eventjes stil blijven, mag je aannemen. Het blijkt echter een drukke route. Na een paar minuten komt de volgende bus alweer. De chauffeur groet niet terug en suist met een onbewogen gezicht langs. De turbulentie achter de bus is sterk genoeg om een reporterstas bijna van een schouder te trekken. De bladzijden van het notitieblokje wapperen wild in de plotselinge windvlaag.

Hoewel het terrein naast de busbaan grotendeels wordt ingenomen door een sloperij, is goed te zien waar de lijn naar Alphen zich ooit afsplitste. De spoorsloot buigt met een mooie ronding naar het zuiden, tot het haaks op de N201 stuit. Verder is er weinig meer terug te zien van het oude spoor onder de grote berg, zo op het oog totaal ongeordend roestig ijzer.

Een zware claxon verscheurt de stilte. Nu komt er van de andere kant een bus. En hoewel de chauffeur op geen enkele manier last heeft van de ongenode gast op zijn baan, vindt hij het nodig die met lichtflitsen en getoeter te verjagen. Het is goed. Het is wel duidelijk hier. De berm verderop ziet er trouwens wel erg blubberig uit. Het zou niet fijn zijn als uitgerekend daar uitgeweken moet worden. Fietsen dus, richting openbare weg, een paar honderd meter verderop, en hopen dat de volgende bus even wegblijft.
Dat doet hij gelukkig. Spijtig is wel dat door de spanning van de zenuwenbussen het fotograferen van dit stuk spoor er helemaal bij is ingeschoten. Vandaar dat u zich even moet behelpen met de brug over het Spaarne.

Na het alleraardigste haltegebouw van De Kwakel verdwijnen de Haarlemmermeerlijnen al snel uit beeld. De N201 en het fietspad er naast buigen af naar het zuiden. Het spoor gaat echter strak rechtdoor naar het oosten, achter een blokje nieuwbouwwoningen.
Of onder het blokje nieuwbouwwoningen?
De eerstvolgende zijweg naar het noorden, dat de oude spoordijk zou moeten kruisen, is een puinhoop. Een eind verderop wordt een nieuwe wijk uit de grond gestampt en het bouwverkeer heeft van de omgeving één platgereden modderbende gemaakt. De meegebrachte kaart lijkt ook opeens niet meer zo nauwkeurig. Zijn er kruispunten verplaatst? Zijn de wegen verlegd?
Het is de goede plek, maar de omgeving houdt zich niet meer aan de afspraken.
De enige manier om uit te vinden wat zich waar bevindt, is om door te rijden tot een punt dat weer wel op de kaart voorkomt, vervolgens terug te rijden naar het beginpunt en ondertussen goed te kijken naar iets dat op een spoordijkje lijkt.
Na twee tochten door de blubber, blijkt de lijn gewoon te liggen waar die hoort. Achter het blokje nieuwbouwwoningen. Niets aan de hand. De witte vlek op de kaart, blijkt een blinde vlek van de waarnemer.

Hoewel het spoortje een tikkeltje is verwaarloosd, ligt het er verder vrijwel onaangetast bij. Het is een met gras begroeid dijkje dat, aan het kleine loopspoor te zien, nog regelmatig wordt gebruikt voor wandelingen. Achter een al langer bestaand wijkje in Uithoorn buigt een tweede wandelpad zich vanuit het noorden langzaam naar de spoordijk toe: de lijn uit Bovenkerk. Onmiddellijk daarna is het pad iets begaanbaarder gemaakt. Het aangestampte mengel van zand, klei en grind is bedekt met een dikke laag kiezels. Het is kennelijk een geliefde sluiproute achter het wijkje langs. Groepjes scholieren knerpen met hun fietsen af en aan over het pad.
Ook hier zit het wel goed met het hergebruik van het spoor.

Gelukkig is het niet overal als in Aalsmeer.

Laat er geen misverstand over bestaan: ze hebben het in het tuindersdorp uitstekend voor elkaar met de Haarlemmermeerlijnen. Pal op het oude spoor ligt een keurig fietspad. Netjes betegeld en, na een kilometer of wat, mooi geasfalteerd. Niets op aan te merken. Het heet bovendien ‘Het Oude Spoorlijnpad’, zodat er geen enkel misverstand over kan bestaan waar de fietser zich bevindt.

En dat is nou juist het jammere. Een van de charmes van een zoektocht is dat de speurder het spoor af en toe letterlijk compleet bijster is. Dat hij met zijn historische kaart, moderne stadsplattegrond en gps-apparaat verwilderd om zich heen staat te kijken en zich vertwijfeld afvraagt: waar ligt dat ding in hemelsnaam? En dat hij een wijkje eerst tien keer kris-kras door moet, voordat hij een restje oud spoor aan de hand van een paar opmerkelijke slootjes, een strook opvallend grind of een verkleuring van de grond aan de vergetelheid weet te ontrukken.

Kijk, dat is bevredigend. Met een fiets een strook rood asfalt volgen, van spoorhuis, naar spoorbrug naar het volgende straatnaambordje met ‘Het Oude Spoorlijnpad’, dat kan iedereen.
Erg fraai en rustiek is het trouwens niet in Aalsmeer. Het dorp zelf heeft weliswaar een paar aardige panden staan – waaronder het prima bewaard gebleven station Aalsmeer, de dubbele spoorwoning aan de Middelweg en het spoorhuis aan de Legmeerdijk – maar aan de rand van de bebouwde kom, als woningen plaats maken voor bedrijfspanden, slaat de lelijkheid in volle hevigheid toe. Nu zijn de meeste bedrijventerreinen in Nederland niet erg fraai, maar het lijkt er op alsof de architecten in Aalsmeer nog eens extra hun best hebben gedaan om iets afstotelijks neer te zetten. De gebouwen zijn bijna zonder uitzondering grote blokkendozen die fel afsteken bij de groene polder waar ze in staan.

En dan het verkeer. De N201 die pal langs het oude spoor loopt, is druk als een rijksweg. Als al die bestuurders de trein hadden kunnen pakken, zouden de Haarlemmermeerlijnen nu niet een van de meest renderende lijnen van Nederland zijn geweest?
De spoor zelf ziet er te midden van al deze benauwende lelijkheid ook opeens een stuk havelozer uit. Het fietspad buigt net buiten de bebouwde kom van de spoordijk af, die verder gaat als een langgerekt schapen- en paardenweitje. De vele hekken maken het vrijwel onmogelijk om er op te wandelen, voor wie dat al zou willen. Vanaf het fietspad is het spoor ook prima te volgen, en het verplaatst een stuk sneller.  Wegwezen hier. Op naar rustigere, fraaiere en vooral ook spannendere plekken.

Waar liepen die Haarlemmermeerlijnen nou precies? De rode lijnen in het kaartje hierboven geven u een indruk. Ze maken duidelijk dat het net ondanks de naam grotendeels buiten de Haarlemmermeer lag.